ابىلايدىڭ اق ءۇيى

تاۋەلسىزدىگىمىزدى ايشىق­تايتىن ءارى زور تاريحي ءساۋ­لەتكە يە ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى – بۇگىنگى «ابىلاي حان» رەزيدەنتسياسى. جۇرتشىلىق زەردەسىندە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» رەتىندە جاتتالىپ قال­عان قىمبات جادىگەر تۋرا­لى عالىمداردىڭ, زەرتتەۋ­شىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە تام-تۇمداپ بولسا دا ايتىلادى. ولاردىڭ سيپاتتاۋىنشا, ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە ۇم­تىلعان ۇلى حاننىڭ ورداسى 1760 جىلدارى ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا, قىزىل جارلاۋىتتا اعاشتان تۇرعىزىلعان كورىنەدى. كە­زىندە ۇلت جاناشىر­لارى ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا سۇيەنىپ قانا قوي­ماي, پەتروپاۆل قالاسى ەكى رەت جوي­­قىن جالىن قۇشا­عىنا وران­عاندا, ورتەنىپ قاڭ­قاسى قالعانىن, ونىڭ ورنىنا كىرپىشتەن بوي كوتەرگەن عيماراتقا ءار جىلدارى لازارەت, اسكەري ءبولىم, سپورت كەشەنى ورنالاسقانىن, مەم­لەكەتتىك م ۇلىكتەر تىزىمىنە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» رەتىندە تىركەلىپ, قورعاۋعا الىنعانىن العا تارتا وتىرىپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن دالەلدەپ باققان. بەرتىندە سول كەزدەگى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قۋات ەسىمحانوۆتىڭ سۇراتۋىمەن رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگىنەن جانە ومبى وب­لىستىق مۇراعاتىنان ابى­لايعا 1762-65 جىلدارى ءۇي سالىنعانىن اي­عاقتايتىن قۇجاتتاردىڭ كو­شىرمەلەرى الدىرتىلىپ, بولعان دۇنيەنى جوققا ساناپ جۇرگەندەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلعان. جەر بەتىنەن جو­­يىلۋعا ءسال-اق قالعان نىساندى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تەح­­نيكالىق-ەكو­نوميكالىق سىز­باسى ءتۇ­زىلىپ, تاريحي ەس­كەرتكىشتى ءمۇم­كىندىگىنشە ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان. كەشەن قۇرامىنا رەزيدەنتسيا, كانتسەلياريا, حان جانە قو­ناقتار تىنىعاتىن ءبول­مەلەر, قۇدىق, مونشا كىرگىزىلىپ, اتى اڭىزعا اينالعان اق وردا بارىنشا جانداندىرىلىپ, تۇپنۇسقاعا ۇقساتىلعان. ايماقتىڭ سول كەزدەگى باسشىسى تايىر مان­سۇروۆ پرەز­يدەنتكە حات جازىپ, جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارىنا قار­جىلاي كومەك كورسەتۋدى ءوتىنىپتى. سودان «مادەني مۇ­­را» مەم­لەكەتتىك باعدار­لا­ما­سىنا ەنگىزىلىپ, جارتى ميل­ليارد تەڭگەدەن استام قارا­جات بولىنگەن. قايتا جاڭعىرتىلعان كونە عيمارات بۇگىندە «ابىلاي حان» رەزيدەنتسياسى دەگەن اتاۋعا يە. 1,2 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. مۇراجاي ءبىر­نەشە زالدان تۇرادى. ولاردا زامانىنان اسىپ تۋعان قاي­راتكەرگە قاتىستى قۇندى جادىگەرلەر توپتاستىرىلعان. اسىرەسە, قازاق جاساقتارىنىڭ جوڭعارلارمەن شايقاسىن بەينەلەيتىن پولوتنو تۇتاس قابىرعانى الىپ, ەرەكشە كوز تارتادى. تاق زالىنا كىرگەندە ءتىرى حان قارسى العانداي اسەرگە بولەنەسىز. وسىدان ەكى عاسىر بۇرىن موڭعوليا جەرىنەن تابىلعان دۋلىعا – قىمبات م ۇلىكتەردىڭ ءبىرى. جىلىنا شامامەن 20-25 مىڭ ادام قىزىقتايتىن كورىنەدى. ارالارىندا شەتەلدىك تۋريس­تەر دە از ەمەس. بارىنەن دە رەزيدەن­تسيا الدىنداعى «ات ءۇستىن­دەگى ابى­لايدىڭ» سەگىز مەتر­لىك ايبارلى تۇلعاسى تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تاپجىلماس بەل­گى­­سىندەي اسقاق كورىنەتىنىن ايت­ساڭشى! ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» پەتروپاۆل