ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەگەنىمىز, حالىقتىڭ تۇتىنۋداعى فيزيولوگيالىق نورمالارىن جانە دەموگرافيالىق ءوسۋىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كولەمدە, ساپالى جانە قاۋىپسىز ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا فيزيكالىق جانە ەكونوميكالىق قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىمەن اينالىسۋدا كەمشىلىك جوق سياقتى, بىراق بار پالە سول ازىق-ت ۇلىكتى پايدالانۋ نورماسىندا بولىپ تۇر. ول ءبىزدىڭ ەلدە فيزيولوگيالىق نورمادان تومەن دەڭگەيدە بۇدان 12 جىل بۇرىن بەكىتىلگەن. بۇل كورسەتكىش ەاەو مۇشەلەرى – رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرى بەكىتكەن نورمالاردان الدەقايدا الشاق. وتكەن جىلدارى مەن ءبىر اۋداننىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىمەن تانىسقان بولاتىنمىن. ولار مەنى جوعارىدان تۇسكەن تاعام تۇرلەرىنىڭ ءبىر ادامعا شاققانداعى نورماسىمەن تانىستىردى. وندا ەت 48 كەلى كولەمىندە كورسەتىلگەن ەكەن. بۇل تسيفردى اۋدانداعى وندىرىلگەن بارلىق ەت پەن حالىق سانىنا ءبولىپ, ءار ادامعا شاققاندا, بۇل كورسەتكىشتى اسىرا ورىنداعاندارىن ماقتانىشپەن ايتقان ەدى. سوندىقتان, ولار مال باسىنىڭ كوبەيۋىنە, ونىڭ ءونىمىن كوتەرۋگە ەش مۇددەلى ەمەس ەدى. ال شىندىعىندا, ورتالىقتان قويىلعان تالاپ ەت ونىمدەرىنەن فيزيولوگيالىق نورمادان ەكى ەسەگە جۋىق تومەن بەرىلگەن. ال بۇل جەردە ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردىڭ شىندىقتان الىس بولىپ كەلەتىنىن ەسكەرسەك, شىنايى جاعدايدىڭ اۋىلى شالعاي ەكەنىن كورۋگە بولادى. سوندىقتان, قولدانىستاعى تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ ەڭ تومەنگى نورمالارىنا سايكەس جاسالعان كورسەتكىشتەر ناقتى شىندىقتى كورسەتپەۋدە. مىسالى, ستاتيستيكا ورگاندارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ءبىر جانعا شاققاندا ەت جانە ەت ونىمدەرىن جىلدىق ناقتى تۇتىنۋ بەكىتىلگەن نورمادان 68,7 پايىزعا, جەمىستەر 53,4 پايىزعا, كوكونىستەر 7,7 پايىزعا, قارا شاي بويىنشا 325,4 پايىزعا جوعارى. بۇل – ءوزىمىزدى ءوزىمىزدىڭ الداۋىمىز, نەگىزسىز توقمەيىلسۋ دەگەن ءسوز. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءوسۋى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنىڭ ءادىل تورەشىسى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى مەن يمپورت كولەمى بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە جالپى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى 9,7 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە جارما – 31,3, جۇمىرتقا – 20,3, نان – 17,2, قانت – 17, كونديتەر ونىمدەرى – 16,6, وڭدەلگەن جانە قالبىرداعى كوكونىستەر – 15,8, كارتوپ – 15,6, تاۋىق ەتى – 13,8, وسىمدىك مايى – 11,8, ماكارون ونىمدەرى – 11,3, جەمىس-جيدەك, شىرىندار – 10,7, ۇن ونىمدەرى 10,6 پايىزعا ءوستى. بيداي ەكسپورتىنان الەمگە اتاقتى قازاقستان ءۇشىن نان مەن نان ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋى ساياسي دا, نارىقتىق جاعىنان قاراعاندا دا تۇسىنىكسىز. ال ينفلياتسيا ءوسىمى 2016 جىلى 8,5 پايىزدى قۇراعانى بەلگىلى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, جەمىس-جيدەك ىشكى نارىقتا 60-70 پايىز, قۇس ەتى 60 پايىزدان استام, وسىمدىك مايى 40 پايىزدان استام, وڭدەلگەن ءسۇت ونىمدەرى 60 پايىزعا دەيىن, قالبىرداعى جەمىستەر مەن كوكونىستەر 60-تان 90 پايىزعا دەيىن سىرتتان اكەلىنەدى ەكەن. تاعامداردىڭ باسقا دا تۇرلەرىنەن شەت ەلگە تاۋەلدى ەكەندىگىمىز جاسىرىن ەمەس. تەك قانا ءبىر الماتىنىڭ ءوزى جىلىنا 2,5 ميلليارد دوللاردان استام تاعام ونىمدەرىن يمپورتتايدى ەكەن. باسقا ايماقتاردى قوسقاندا, قىرۋار اقشانىڭ سىرتقا كەتىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. ياعني, نارىق تىلىمەن ايتقاندا سۇرانىس كوپ, ۇسىنىس از دەگەن ءسوز. بۇل ماسەلەنى وتكەن جىلدىڭ 22 اقپانىندا پرەزيدەنت اتىنا جولداعان ۇسىنىسىمدا كورسەتكەن بولاتىنمىن, وعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسە قاراپ, تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ فيزيولوگيالىق نورمالارىن عىلىمي تۇرعىدان پىسىقتاۋدى جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكت ازىرلەۋدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى 2015 جىلى باستاعانى جانە ونى 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بەكىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعىن حابارلاعان بولاتىن. بىراق, ءالى ناتيجە جوق. «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەگەندەي, بار پروبلەما الەۋمەتتىك سالاداعى ازىق-ت ۇلىك سەبەتىن قالىپتاستىرۋدا بولىپ تۇر. ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن ەسەپتەۋ ءۇشىن جانە بيۋدجەتتەن تولەنەتىن تولەمدەردى ازايتۋ ماقساتىندا ازىق-ت ۇلىك نورماسى تومەنگى دەڭگەيدە الىنىپ وتىر. بۇعان تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. بۇل نورما الەۋمەتتىك تولەمدەر ءۇشىن بولا بەرسىن, ال ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاپ, ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تالاپ دەڭگەيىن كوتەرۋ قاجەت. ول ءۇشىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ادام ومىرىنە قاجەتتى فيزيولوگيالىق نورماسىن ۇكىمەت بولەك بەكىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن وبلىس اكىمدەرىنە جوعارى تالاپ قويۋى قاجەت. پرەزيدەنت بەرىپ جاتقان وكىلەتتىككە سايكەس پارلامەنت تاراپىنان باقىلاۋ بولعان جاعدايدا اۋىل ەكونوميكاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرىنە اينالۋىنا مۇمكىندىكتەردىڭ مول ەكەنى ايقىن.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
