ماڭعاز دالا. ماڭ-ماڭ باسقان جانۋار. ساعىم اراسىنداعى جال-جال بولعان سارى قۇمدا سەكسەۋىلدىڭ باسىن وتاپ تۇرعان سارى اتان. سۋرەت قوي. قازاق ساحاراسى مەن تۇيە ت ۇلىگىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى جاراتقان سىيعا تارتقان ءبىر جاراسىم سەكىلدى كورىنەدى بىزگە. ماڭگىلىك مەكەندى تاپپاقشى بولعان قورقىت بابانىڭ سەنىمدى سەرىگى ويسىلقارا ت ۇلىگى ەدى. جەر جۇزىنەن جەرۇيىقتى ىزدەگەن اسان قايعىنىڭ ۇزاق جولداعى جولداسى جەلماياسى-تىن. ولاي بولسا, جارىقتىق ءتۇيە جانۋارى ءتۇپ-تۇقياننان بەرى قازاقپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتىر دەپ بايلام جاساۋعا بولاتىن سياقتى. ەندەشە, وسى ت ۇلىكتىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي؟
دەرەكتەر نە دەيدى؟
الدىمەن رەسمي دەرەككە كوز جۇگىرتەيىك. وسىدان ءبىر جىل بۇرىنعى ناقتى دەرەك بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىندا 37,4 مىڭ باس تۇيە بار ەكەن. ون ەكى ايدىڭ اۋناپ تۇسكەنىن ەسكەرسەك, وندا بۇل ساننىڭ از-ماز ارتقانىن ايتپاسا دا بولاتىن شىعار. وسىنىڭ ىشىندە 19,2 مىڭ باسى ىنگەن. جەر جاعدايى ويسىلقارا تۇقىمىن وسىرۋگە ىڭعايلى ايماق بولعان سوڭ, وڭىردە 21 قوجالىق تۇيە شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. از دا, كوپ تە دەي المايمىز. دەگەنمەن, وسى شارۋاشىلىقتاردا تالاي ادام جۇمىس تاۋىپ, كۇنكورىسىن ايىرىپ جۇرگەنى انىق. الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا وڭىردەگى تۇيە سانى 3,2 پايىزعا ارتقان. ال اسىل تۇقىمدى تۇيەنىڭ ۇلەسى 10,6 پايىزدى قۇراپ وتىر. اقمەشىت اتىرابىندا جىل سايىن 3433 توننادان استام شۇبات ءوندىرىلەدى. سونداي-اق, وندىرىلگەن شۇباتقا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەدى. ماسەلەن, بىلتىر 81,6 توننا قىمىرانعا 4487,7 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنىپتى. سونىمەن قاتار, 56,7 توننا تۇيە ەتىنە 5106,9 مىڭ تەڭگە بەرىلگەن. تۇيە باسىن اسىلداندىرۋ ءىسى دە نازاردان تىس قالىپ جاتقان جوق. ايتالىق, 25 باس اسىل تۇقىمدى تۇيە ساتىپ الۋعا مەملەكەت قورجىنىنان 925 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنگەن. سيىر, قوي, نە جىلقى سەكىلدى شەتتەن شەرتىپ ءجۇرىپ اسىل تەكتىسىن وڭگەرىپ كەلە بەرەتىندەي ەمەس. سوندىقتان, تۇيە ءت ۇلىگىن اسىلداندىرۋ جۇمىسىندا ءوزىندىك باياۋلىق بايقالادى. سوندا دا بولسا, شارۋاشىلىقتار الدىنداعى از مالىنا قاناعات ەتپەي, ونىڭ باسىن كوبەيتىپ, شۇباتى مەن ەتىن نارىققا شىعارىپ, تۇقىمىن اسىلداندىرىپ جاتقانىنا كوڭىل قۋانادى. وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنان كەلگەن دەرەكتەر وسىلاي سويلەيدى. اسا ءوسىمتال ەمەس جانۋاردىڭ وڭىردەگى كۇيى ازىرگە وسى.شىعىنى از, كۇتىمى جەڭىل
تۇيە شارۋاشىلىعى ايماقتىڭ باتىس وڭىرىندە جاقسى دامىعان دەۋگە بولادى. اسىرەسە, قازالى, ارال اۋداندارىندا ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسىنە دەگەن ىنتا مەن نيەتتىڭ وزگەشەلىگىن بايقايمىز. جالپى, بۇل ايماقتا تۇيەنىڭ موڭعول, قالماق, قازاق تۇقىمدارى كەزدەسەدى. ەڭ ءىرىسى قالماقتىكى بولىپ سانالادى. ال ودان كەيىنگى كەزەكتە قازاقى تۇيەلەر تۇرادى. موڭعول تۇيەلەرى اتالمىش ۇلتتىڭ اتتارى سياقتى اسا ءىرى ەمەس. – تۇيە مالىنىڭ وزگە ت ۇلىكتەرگە قاراعاندا شىعىنى از. قىستا جۇت بولادى دەپ قورىقپايسىڭ. ءبىزدىڭ ءوسىرىپ وتىرعانىمىز قازاقتىڭ ايىر ءوركەشتى تۇيەسى. قاراقۇم مەن قىزىلقۇمنىڭ اراسىندا جاتادى. قىرىق كۇنگە دەيىن سۋ ىشپەي جۇرە الادى. ءبىزدىڭ ءوڭىر سەكىلدى شولەيتتى جەرلەرگە ەڭ ىڭعايلى جانۋار. كوبىنە جانتاقپەن, جۋسانمەن قورەكتەنەدى. تۇيەنىڭ جۇنىنە دەيىن جارامدى. ءتۇبىتى مەن شۋداسىنان كۇندەلىكتى ومىرگە قاجەتتى كيىم-كەشەكتى توقي بەرۋگە بولادى. شۇباتىنىڭ ەمدىك قاسيەتى جوعارى. مايلىلىعى 6 پايىزعا دەيىن جەتەدى. نارلاردان ءسۇت كوپ شىعادى. ءبىر ءوركەشتى تۇركىمەن تۇيەلەرى دە قازاقى ءت ۇلىكتەرگە قاراعاندا ءسۇتتى بولىپ كەلەدى. اتا-بابامىزدان جالعاسىپ كەلە جاتقان كاسىپ قوي. سوندىقتان تۇيە شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدا ەشقانداي قيىنشىلىقتى بايقامايمىز. قىستا سۋىققا, جازدا ىستىققا ءتوزىمدى جانۋارعا اسا كوپ كۇيدىڭ دە كەرەگى جوق. قورا سالىپ, قارەكەت ەتپەيسىڭ. ويتكەنى دالالىق جەردە جاتا بەرەدى. وزگە مالعا جيناعانداي ءشوپ جينامايسىڭ. ازىعىن يەن دالادان تابادى. سول سەبەپتى, تۇيە باعۋمەن اينالىسامىن دەگەن شارۋانىڭ ۇتارى مول. ەڭ ۇلكەن كەمشىلىگى ەكى جىلدا ءبىر تولدەيتىنى عانا, – دەيدى «ايان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جۇمىسشىسى قۋانىش شۇلەنباەۆ.شۇباتتى نارىققا شىعارۋ قيىن با؟
بىلتىر «ارۋانا» شارۋا قوجالىعى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن شۇبات وڭدەۋ تسەحىن اشتى. تسەحتىڭ جوباسىنىڭ جالپى قۇنى 45 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. وندا تاۋلىگىنە 400 ليتر ءسۇت وڭدەلىپ, شۇبات ءونىمى ارنايى ىدىسقا قۇيىلىپ دايىندالادى. تسەحتىڭ قۇرال-جابدىقتارى زامان تالابىنا ساي جاساقتالعان. سونداي-اق, تسەحتا 5 ادام تۇراقتى جۇمىس جاسايدى. – بۇل جوباعا قىزىعۋشىلىعىم الماتى قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعانىمدا, سىدىق ەسىمدى كاسىپكەردىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان كەزدەن باستالدى. سودان بەرى مىنە, بىرنەشە جىل ءوتتى, اتاكاسىپ ءونىمىنىڭ ءبىرى – شۇباتتىڭ قۇنارىن ارتتىرىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ, ونىڭ ساقتالۋ مەرزىمىن ارتتىرۋ تەحنولوگياسىمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىن. بيزنەس-جوسپار جاساعانىممەن, تالاي كەدەرگىلەرگە كەزدەستىم, قانشا قينالسام دا, ءوز جوبامدى جۇزەگە اسىرعانىما قۋانىشتىمىن, – دەيدى سابىر ەرماحانوۆ. ءىستىڭ ءجونىن تاراتا ايتار بولساق, ونىڭ ءمانىسى مىنانداي: بۇرىننان كەلە جاتقان قاراپايىم قازاقى ءتاسىل بويىنشا اشىتقان شۇبات ءارى كەتسە ەكى-ءۇش كۇنگە عانا شىدايدى, ال سابىردىڭ قازىرگى جوباسى بويىنشا ارنايى پلاستماسسا قۇتىعا قۇيىلعان شۇبات تولىق ءبىر اي جارامدى بولادى, اينىمايدى. ويتكەنى, تۇيە ءسۇتىن اشىتاتىن اشىتقىنىڭ قۇرامى عالىمدارمەن ءبىرلەسە جۇمىس ىستەۋ ارقىلى جاسالىپ وتىر. – بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ءاسيا سەرىكباەۆا ءوز شاكىرتتەرىمەن بىرگە ۇلكەن ىزدەنىستى جۇمىس جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, 5 جيىنتىقتان تۇراتىن جاڭا اشىتقى قولدانىسقا ەندى. الداعى ۋاقىتتا شۇباتتىڭ بۇزىلماي ساقتالۋ مەرزىمىن 3 ايعا ۇزارتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. سوندا ءوز ءونىمدەرىمىزدى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنا تاراتۋمەن قاتار, شەت ەلدەرگە جەتكىزۋگە ءمۇمكىندىك تۋار ەدى, – دەيدى كاسىپكەر. ءونىمنىڭ ساپالى جانە تاۋارلىق سيپاتى جاقسى بولۋى ءۇشىن وندا قىزمەت جاسايتىن مامانداردىڭ دا بىلىگى مەن تاجىريبەسى بولۋى شارت. بۇل ورايدا, كاسىپكەردىڭ جاس مامانداردى تاجىريبە الماسۋدان, ارنايى كۋرستاردان ءوتۋىن قارجىلاندىرىپ, ۇلكەن ءمان بەرىپ كەلە جاتقاندىعى سۇيسىندىرەدى. شيەلى اۋدانىنداعى يندۋستريالىق ايماقتا ورنالاسقان تسەحتىڭ ەكى قاباتتى عيماراتى جاڭادان سالىنىپ, وعان ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپ, بولەك ترانسفورماتور ورناتىلعان. تازا اۋىز سۋ قۇبىرى دا جەتكىزىلگەن. شەت ەلدەن الدىرىلعان قوندىرعىلارى دا ساپالى. ناقتى ايتقاندا, ساپالى ءونىم وندىرۋگە بارلىق جاعدايى ساقاداي-ساي دەۋگە بولادى. جاعداي وسىلاي بولعاندا, شۇباتتى نارىققا شىعارۋعا بولادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان, ايماقتا مۇنداي تسەحتار ءالى دە كوپتەپ اشىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.ەمدىك قاسيەتى ەرەكشە
يبن سينا جارىقتىق «ادام اعزاسىنا پايدالى شوپتەردىڭ دەنى قۇمدا وسەدى» دەپتى عوي. ولاي بولسا, قۇمدى مەكەن ەتەتىن, سەكسەۋىل مەن جانتاقتى قورەك قىلاتىن تۇيە جانۋارىنىڭ ءسۇتىنىڭ دە ەمدىك قاسيەتى مول دەسەك, اعات ايتقاندىق بولماس. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ جۇرت شۇباتتىڭ ەمدىك قاسيەتىن ەجەلدەن ءبىلگەن. باياعىنىڭ ادامدارى باۋىر, وكپە اۋرۋلارىن, اسقازان مەن ىشەك جولدارىنا جەل بايلانىپ, اس قورىتۋ ناشارلاعاندا شۇباتپەن ەمدەگەن. بۇگىنگى مەديتسينا شۇباتتىڭ قۇرامىندا ا, ۆ1, د, ە, س ءدارۋمەندەرى بارىن, ماي, اقۋىز, تۇز بەن ءتۇرلى دارۋمەندەرگە جانە قانت, امين قىشقىلىنا باي ەكەنىن ايتادى. سوڭعى جىلدارى دارىگەرلەر ونىڭ قاتەرلى ىسىك, سارى اۋرۋ, سوزىلمالى كوليت, سوزىلمالى گاستريتكە شالدىققاندار, حولەتسيستيت, ءوت جولدارىنىڭ بىتەلىپ قالۋى اۋرۋلارى, ديسباكتەريوز دەرتىنە تاپتىرماس ەم ەكەندىگىن العا تارتىپ ءجۇر. ەڭ باستىسى, شۇباتتىڭ رادياتسياعا قارسى بىردەن-ءبىر امال ەكەندىگىندە بولىپ تۇر. ت ۇلىك تورەسىنىڭ ءونىمى ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ, مي تامىرلارىنا سەرگەكتىك پەن دەمالىس بەرەدى. سۋسىن ادام اعزاسىندا جەڭىل قورىتىلاتىندىقتان, قارىن ءسولىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتىپ, اسقازان جولىنىڭ بەزدەرىنەن ءسول شىعاراتىن قاسيەتكە دە يە. مالىمەتتەردى نەگىزگە الساق, مۇنداي ءونiم اعزانىڭ جۇمىس قابiلەتiن ارتتىرىپ, ەرلەردiڭ الەۋەتiن كوتەرەدi, ايەلدەردiڭ كليماكسى كەزiندە كومەگى زور. ال بالالاردىڭ بەلسەندi iس-قيمىلىن ارتتىرىپ, دەنساۋلىعىن بiرشاما نىعايتا الادى. نيكوتين, الكوگول سياقتى زياندى ەلەمەنتتەردىڭ اعزادان تەز شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ۋلانۋ جاعدايىندا بۇكىل اعزانى تازالاپ شىعادى. ءىشتى تىيادى. ياعني, شۇباتتىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى وتە زور. سوندىقتان «كولا» مەن «فانتاعا» ءۇيىر بولماي, ءوزىمىزدىڭ بابالار تۇتىنعان شۇباتتى ءىشىپ, شالقىپ ءومىر ءسۇرۋ كەرەك قوي دەپ ويلايمىز.ءتۇيىن:
مىنسەڭ – كولىك, ىشسەڭ – سۋسىن, جەسەڭ – ەت, ءجۇنى كيىم-كەشەك تۇيە ت ۇلىگى قاي جاعىنان الساڭىز دا تۇرمىستا وتە پايدالى. قوي سەكىلدى كۇنى بويى سوڭىندا ءجۇرىپ باعۋدى قاجەت ەتپەيدى. جىلقى سياقتى ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە ۇرىلار الدىنا سالىپ قۋىپ كەتەدى دەپ قورىقپايسىڭ. سيىردايىن سيپاپ وتىرمايسىڭ. باعۋعا ىڭعايلى. تۇرمىسقا قولايلى. سول سەبەپتى, تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, باسىن كوبەيتۋگە, تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان ءالى دە كوپ كومەك بەرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا وبلىسى
