جان-جاقتى جانسۇگىروۆ

ادەبيەتتە ساتيرا مەن يۋموردى تاربيە قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ قاي كەزدە دە, قاي حالىقتا دا بولعان. ءادىس ىبىراي, اباي, سۇلتانماحمۇت, ءسابيت دونەنتاەۆ شىعار­ما­شى­لىقتارىندا دا كەزدەسەدى. شەتەل ادە­بيە­تىن ايتپاي-اق, ورىستىڭ گوگول مەن ششەدرين, گوركي مەن چەحوۆ سياقتى جازۋشىلارىنان دا وسىنى بايقايمىز. سولاردىڭ ۇلگىسى بويىنشا كەيىنگى بۋىن ءوسىپ شىعىپ, ونان ارى جەتىلدىرىپ الىپ كەتتى. قوعامداعى, ادام ارەكەتتەرىندەگى الۋان ءتۇرلى كەسەلدەردى كورە ءجۇرىپ, ءۇن قاتپاي قالۋعا بولمايتىنىن حح عاسىر باسىنداعى قازاق قالامگەرلەرى دە جاقسى تۇسىنگەن. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بەلسەندىلەردىڭ قاتارىندا ءىلياس تا بار ەدى. بۇل باعىتى جەڭىل ەمەس. سونى بىلە تۇرىپ باسىن بايگەگە تىككەن ءى. جانسۇگىروۆ “مەن قا­لاي جازدىم؟” ماقالاسىندا: “ادەبيەتتىڭ كۇلكى, سىقاق ءتۇرى دە بىزدە وسپەگەن-ونبەگەن نارسە. مەنىڭ وسىعان دا ىڭعايىم بار... مەنىڭ فەلەتوندارىم, سىقاق ولەڭدەرىم – بىزدەگى جوق ادەبيەتتىڭ سىقاقتى ءتۇرىن تۋ­عى­زۋ­عا ىستەپ جۇرگەن قىزمەتتەرىم... فەلە­توننىڭ جاڭا ءتۇرىن, ۇلگىسىن قازاق باسپاسوزىنە كىرگىزۋگە ءبىراز قىزمەت قىلىپ كەلەمىن...” دەپ ءتۇسىندىرىپ كەتكەن. بۇل جانرعا قالامىن قاداعان ول الدىڭعى ساپتا ءجۇردى, ساتيرانىڭ ساڭىلاعى اتاندى. ساتيريكتەردىڭ توقىراپ قالماۋىنا ءمۇم­كىنشىلىك بەرگەن جايدى ايتا كەتۋىمىز كەرەك. اقىننىڭ تۇسىندا وسى تاسىلگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن سەكىلدى. گازەت, جۋرنالداردىڭ بە­تىندە ءازىل-سىقاق, كۇلكى-مىسقىل, سىقاق ولەڭ­دەر, شاعىن كولەمدى فەلەتوندىق شى­عارمالار كورىنە باستاعان. ساتيرا جانە كۇل­كى بولىمدەرى اشىلعان. بۇعان, اسىرەسە, “ەڭ­بەكشى قازاق” گازەتى ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. سا­تيراعا ارنالعان “ساداق” (1917 ج.), “شان­شار” (1925 ج.), “جارشى” (1929 ج.), “بالعا” (1932 ج.) اتتى جۋرنالدار ۇيىمداستىرىلعان. ول كەزدە فەلەتون دەگەن تەرمين كىرە قويماعان, ونىڭ ورنىنا “وقشاۋ”, “وق­شاۋشا”, “وقشاۋ ءسوز”, “شانشار”, “شا­شۋ­شا”, “تۇيرەۋىش”, “سۇرپاقپاي” دەگەن ايدار­لارمەن جازبالار جارىق كورەتىن. “بارا-بارا وسى جانر – ءادىس دامي كەلە جازۋشىلاردىڭ قالامىنان كولەمدى دە ءماندى ساتيرالىق رومان مەن پوۆەست, ساتيرالىق اڭگىمە مەن مىسال, پوروديا, شارج, ەپيگرامما, فەلەتون, پامفلەت تۇرلەرى تۋىنداپ, ءورىسى كەڭي ءتۇستى. وعان اسا مول ۇلەس قوسقان وكىلدەردى اتاعاندا, قازاق سوۆەت ادەبيەتىندە بۇل جانردى وركەندەتىپ, كەمەلىنە كەلتىرۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەندەر ءى.جانسۇگىروۆ پەن ب.مايلين بولدى – دەپ ت.قوجاكەەۆ جا­زىپتى. ولارمەن قاناتتاسا ۇلەس قوسقان­دار­دىڭ قاتارىندا امانعالي سەگىزباەۆ, ءسابيت دونەنتاەۆ, ەرعالي الدوڭعاروۆ, ءبىلال سۇلەەۆ, قادىر تايشىقوۆ, ەلجاس بەكەنوۆ­تەردىڭ اتتارى اتالادى. ساتيرانى جارىسا, وندىرتە جازاتىندار بارىنە ءوز ەسىمدەرىن قويا بەرۋدى ەرسى كورىپ, ادەبيەتتە, پۋبليتسيستيكادا بار ءتاسىل-ءبۇر­كەنشىك ات قويۋعا دەن قويادى. ب. ماي­ليننىڭ 74 بۇركەنشىك اتى بارىن انىقتادىم. ءالى دە كوزگە تۇسپەگەنى بولۋى مۇمكىن. س. دونەن­تاەۆ­تىڭ بۇركەنشىك اتى “داۋىتبەك” ەكەن. ءىلياستا دا بىرنەشەۋى بولعان. 1923-1925 جىلدارى ء“تىلشى” گازەتىندە شىققان جاريالانىمدارعا “ماتاي”, “اعىن”, “شولجىق” دەگەن اتتاردى قويىپ جۇرسە, 1928 جىلداردا “”تاڭقىباي, “ساقا”, “قۇيقالىق” دەگەن بۇركەنشىك ەسىم­دەر پايدالانعان. “جارشى” جۋرنالىنىڭ 1930 جىلعى 2 سانىندا باسىلعان “ەگەردە...” دەگەن سىقاق اڭگىمەسىنە “سونا” بۇركەنشىك اتىن قويعان. وندا جالقاۋ قىزمەتكەر, قوس ايەل الۋشىلار, ءوش العىش قۋلار كەلەمەج­دە­نەدى. باسقا دا “بالگەر”, “جا-جا”, “قاپ­تاعاي”, “سالپاڭقۇلاق”, “ساپالاق”, “قۇلاق”, “جەتىم بالا”, “قارا بۇقارا”, “توقاي تەمىر”, “قاينار”, “قۇرمەتشىل” دەگەن ات­تا­رى دا بولعان ەكەن. بۇدان باسقا دا بولۋى ءمۇم­كىن ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. ازىرگە تابىلعانى 19. كەزىندە ساتيريكتەردى ىنتالاندىرۋ شا­را­لارى دا جۇرگىزىلگەن. سولاردىڭ ءبىرى – 1927 جىلى “ەڭبەكشى قازاق” گازەتى وقشاۋ ءسوز­گە بايگە جاريالاعان. ونىڭ كونكۋرسىنا 103 فەلەتون تۇسكەن. وعان ب.مايلين مەن ءى.جان­سۇگىروۆ تە قاتىسقان. ءبىرىنشى بايگە – ق.تاي­شىقوۆقا, ەكىنشىسى – ا.سەگىزباەۆقا, ءۇشىنشىسى – ب.مايلينگە ءتيىپتى. ىلياسقا تيمەسە دە ىنتاسىن ارتتىرۋعا اسەر ەتكەنىنە ءسوز جوق. ەكىنشى اتاپ وتەر ءىس, سول جىلداردا ساتي­را­لىق جيناقتار شىعارۋعا قول جەتكەندىگى. 1928 جىلى “ەڭبەكشى قازاق” كىتاپحاناسى” دەگەن ايدارمەن ب. ءمايليننىڭ “سويقاندى سودىرلار”, ا. توقماعامبەتوۆتىڭ “كۇلكى-سى­قاق ولەڭدەر” دەگەن جيناقتارى باسىلىپ شىق­تى. سونىڭ جالعاسى رەتىندە ءى. جان­سۇگىروۆ قۇراستىرعان “سىقاق” اتتى جيناق جا­رىق كوردى. وعان ءىلياس, بەيىمبەت, اسقار, امانعالي, ءبىلال, تاعى باسقا اۆتورلاردىڭ 34 ساتيرالىق شىعارماسى ەنىپتى. بۇل ءىس تە جالعاسىن تاپقان, ويتكەنى سىقاقشىلار قاتارى كوبەيە ءتۇستى. سونىڭ ءبىر ايرىقشا بەلگىسى – 1935 جىلى ءى.جانسۇگىروۆتىڭ وچەرك, اڭگىمە, فەلەتوندارىنان قۇرالعان “جول اۋزىنا” دەگەن كىتاپشاسىنىڭ, “قۇق” دەگەن سا­تيرالىق جيناعىنىڭ شىققاندىعى. بۇلار­عا 1929-1935 جىلداردا جازىلعان 30 فەلەتو­نى مەن سىقاق اڭگىمەلەرى ەنگەن. جي­ناقتى 1995 جىلى “قاينار” باسپاسى قايتا شىعار­دى. سوڭعى جىلدارى شىعارىلعان ون تومدى­عىنىڭ بەسىنشى كىتابىنا سەگىز فەلەتونى ەنىپتى. ماسەلە, ونىڭ سىقاق­تا­رىنىڭ قاتپار­لى, ماڭىزدى تاقى­رىپ­تا­رىن­دا, استارلى دا اششى, مىسقىل دا كەلەمەج ازىلىندە, قاعىتپا سۋرەتتەۋىندە, بەينەلەۋىندە. ت.قوجاكەەۆ اقىن ساتيراسىنا ءار كەز كوڭىل اۋدارىپ, ءوز باعاسىن بەرىپ وتىرعان. بىردە ول ء“ىلياس – قازاق سوۆەت پوەزياسىنىڭ اسقاق تۇرعان اق باس شوقىلارىنىڭ ءبىرى, كەڭ تىنىستى پروزايك, دارىندى دراماتۋرگ قانا ەمەس, ساتيرانىڭ دا دارا شىققان ساڭلاعى” (ساتيرا ساڭلاعى. “لەنينشىل جاس” گازەتى, 1994 ج., 27 ءساۋىر) دەپ جازىپتى. سوندىقتان ءىلياستان ۇلگى الۋعا تالپىنعاندار سول كەزدە-اق بولعان. مىسالى, ج. تىلەپبەرگەنوۆ “سوۆەتسكي اتقامىنەرى” دەگەن فەلەتونىن ءىلياستىڭ “تورەشىلدىكتىڭ تۇرلەرى” اتتى فەلەتونىنىڭ اسەرىمەن جازعان. بۇعان فەلەتوننىڭ باسىندا “اتقامىنەرلىكتى ءتۇر-تۇرگە, جىلىك-جىلىك قىلىپ ءبولىپ بەرۋگە مەنىڭ ونشا شەبەرلىگىم جوق. ونى تورەشىلدىكتىڭ ءتۇرىن ءبولىپ ۇيرەنىپ جۇرگەن تاڭقىبايعا قالدىردىم” دەۋى دالەل. (تاڭقىباي ءىلياستىڭ بۇركەنشىك اتى). سول سياقتى فەلەتون جازۋدا ىلياسقا ەلىكتەمەيتىن, ودان ۇيرەنگىسى كەلمەيتىن تالاپكەر كەم دە كەم ەكەن. ەندى ءى.جانسۇگىروۆ جازعان سىنعا كەلەيىك. ونىڭ تاقىرىبى دا, ماسەلەسى دە سان الۋان. بۇل قىرىن ەكى ءبولىپ قاراستىرماقپىز. ال­دىمەن, ونىڭ ماقالالارىنداعى سىنىنا كو­ڭىل بولسەك, ء“تىلشى” گازەتىندە باسىلعان دۇنيەلەرىندە ول ءبىراز دەرتتەردى تۇيرەگەن. اسىرەسە, 1923 جىلعى 20 ناۋرىزدا جاريا­لان­عان “بۇزاقىلىققا داۋا” دەگەن ماقالاسىن اشىنا جازعان ەكەن. ونىسى بەكەر ەمەس. ەلگە تىنىشتىق بەرمەيتىن ۇرى-قارىلار, جۋان جۇدىرىقتى كەۋدەمسوقتار تامىر جايىپ, ولار­دىڭ ەڭبەكشى جۇرتتى دا, ۇكىمەت ادام­دا­رىن دا تۇزاققا ءتۇسىرىپ, قورقىتىپ-ۇركىتىپ بارىن تارتىپ الاتىن جانە بۇعان شارا قول­دانۋعا دارمەنسىزدىك كورسەتىلىپ وتىرعانىنا اشىنادى. جالعىز شولاعىنان جانە باسقا دا بارىنان ايرىلعانداردىڭ ارىزىنا ەش جەردە قۇلاق اسپايدى. سوتتار مەن اكىم­دەرىڭنىڭ ءوزى ساتقىن بولعان سوڭ بۇقارا قايدا بارادى, كىمنەن جاردەم كۇتەدى؟! ءىلياستىڭ بۇل ماقالاسى قازىرگى كەزدە دە ماڭىزدى. 1925 جىلعى 26 اقپاندا باسىلعان “زاەم-پوموشش” دەگەن ماقالاسىندا كووپەرا­تسيا­نىڭ, مەكتەپتىڭ دالا, قوتىربۇلاق قوس­شى­لارىندا جوق ەكەنىنە, قالامەن بايلانىس ورناماعانىنا, كەڭسە جۇمىستارىنىڭ ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەتىنىن سىناپ قىنجىلادى. ءىلياس وتكەن كەز بەن ەندىگى ۋاقىتتى سا­لىس­تىرا جازىپ, بۇرىنعى اۋىر جاعدايلاردى سىناپ, جاڭادان تۋىنداپ جاتقان كوڭىلگە قوناتىن وزگەشەلىكتەردى جاقتاپ كورسەتۋ ءادىسىن وڭتايلى قولدانادى. بۇعان 1923 جىلعى 7 قاراشادا ء“تىلشى” گازەتىنە شىققان “قازان توڭكەرىسى ءھام قازاق, قىرعىز” اتتى ماقالاسى دالەل. “بۇرىن وگەي, ءشومىش قاقتى ەدىك, بۇگىن وكىمەت ءوز قولىمىزدا. بۇرىن مال­دا, باستا ەرىك جوق, قۇل ەدىك, بۇگىن – ۇلمىز. بۇرىن جالپى ەلشىلدىك تۇگىل, ۇلت سەزىمى جوق ەدى. ەندى جالپى ەل سەزىمىن, ەل نامىسىن جوقتايمىز. بۇرىن وقۋ ەسىگى جابىق ەدى, ەندى بۇگىن جاستار تۇگىل, ۇلكەندى حات تانىتۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. بۇرىن قازاق, قىرعىز ءتىلى ماقاۋ ەدى, بۇگىن ۇكىمەت ءتىلى بولىپ وتىر. بۇرىن ەڭبەكشىلەر تۇگىل, جالپاق ەل سايلاۋ-شتاب الەگىمەن قىرىق بولەك بولىپ جۇرسە, بۇل كۇندە بىرنەشە ءجۇز مىڭداعان كەدەيلەر قوسشى تۋىندا ۇيىسىپ وتىر” – دەي كەلىپ, بۇرىنعى “اتاقتى بولىس, ادۋىن اقساقالدار, ءتىلماشتار” بيلىگى ەڭبەكشى ەلدىڭ ناعىز ازاماتتارىنا كوشكەنىن دالەلدەيدى. رەسەيدىڭ وتارلاۋ كەزىندەگى تەڭسىزدىكتى سىنعا الىپ, ەندى ەڭبەكشى ەل ەڭسەسىنىڭ كوتەرىلىپ جات­قانىن پاش ەتەدى. ول وقۋ ماسەلەسىنە دە نەمقۇرايدى قاراي الماعان. سول گازەتتە “جەتىسۋدا وقىتۋ ماسەلەسى” (1923 ج.), “اۋىلداعى وقىتۋشىلار مىندەتى” (1925 ج.), “حالىق اعارتۋ قىز­مەت­كەرلەرى ۇيىمىنىڭ بەسجىلدىعى ءھام ۋەزدىك وقىتۋشىلار كونفەرەنتسياسى” (1925 ج.) دەگەن ماقالالارىندا ەسكى مەكتەپتەر بارىن, ءبىلىمى, مىنەز-قۇلقى ناشار مۇ­عا­لىم­دەر ىستەيتىنىن, وقۋ ساپاسىنىڭ تومەن ەكەندىگىن كورسەتىپ, ءوز ۇسىنىستارىن العا تارتادى. ەكىنشى ماقالادا “مۇعالىم – اۋىلداعى مادەني قازىق” دەپ ەسەپتەي كەلىپ, ونىڭ ءوزىن-ءوزى ۇستاي ءبىلۋىن, جامان ادەتتەن داۋ-شاتاقتان, وسەك-اياڭنان اۋلاق بولىپ, وقۋ, تاربيە ىسىنە دەن قويۋ كەرەكتىگىن ۋاعىزدايدى. ەل جوعىن جوقتاۋشى, مۇڭىن مۇڭداۋشى ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ەل مۇقتاجىن تيەك ەتكەن “ەسكەرەتىن جۇمىس” دەگەن ماقالاسى ء“تىلشىنىڭ” 1923 جىلعى 1 قازانداعى سانىندا باسىلدى. وندا لەپسى, تالدىقورعان ۋەزدەرىنىڭ كوپ جەرلەرىندە ەككەن تارىدان ءجوندى ءتۇسىم الىنبايتىنىن اڭگىمە ەتەدى. ونىڭ سەبەبى – قىزىل شىبىن, اقباس بىتە, قارا كۇيە جەپ قويادى ەكەن. جۇرت كۇرەگىن ۇستاپ قالىپ, زار جىلايتىن بولعان. قانداي كەمشىلىك جىبەرىلدى دەگەندە, ەگىننىڭ مەز­گى­لىمەن سالىنبايتىنىن, سودان ءپىسۋى كە­شەۋىل­دەيتىنىن, ءارى سەبىلگەن تۇقىم تازا بول­ماي­تىنىن, سۋ دا جەتىسپەيتىنىن كورسەتىپ بەرەدى. سوعان قاراماي, سالىق جينالاتىنىنا رەنىش بىلدىرەدى. ب. مايلين سياقتى ءى.جانسۇگىروۆتى دە اقىن, جۋرناليست, دراماتۋرگ ءارى جازۋشى دەپ بىلەمىز. نە جازسا دا اقيقات لوگيكاسىنا جۇگىنىپ, جۇرتتىڭ كۇندە كورىپ, سەزىمىنە اسەر ەتىپ جۇرگەن نارسەلەردىڭ ماڭىزدى دەگەندەرىن ۇيلەسىمدى ەتىپ بايانداپ, تەرەڭ سىرىن اشىپ, كوركەمدىك جانە ەستەتيكالىق پرينتسيپ نە­گىزىندە ءادىل باعالاعان. قالاي جازاتىنىن ءوزىنىڭ دوسى, اسقان سىقاقشى ب.مايلين ء“ىلياس ىزالانا دا جازادى, كۇلدىرە دە جازادى, كۇيىندىرە جازادى” دەپ ايقىنداسا, بىلمەي ايتتى دەمەسەك كەرەك. ا.جيرەنشيننىڭ “يلياس دجانسۋگۋروۆ” بيبليوگرافيالىق وچەركى, م.قاراتاەۆتىڭ ء“ىلياس جانسۇگىروۆ”, م.دۇيسەنوۆتىڭ ء“ىلياس جانسۇگىروۆ” مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى ول جايىنداعى العاشقى زەرتتەۋلەر. ءومىر جولى, ءوسىپ-وركەندەۋى, ولەڭدەرى مەن پوەمالارى بۇل ەڭبەكتەردە ءبىرشاما سارالاندى. سونداي-اق, اقىننىڭ سىنشىلدىعى ساتيرالىق تۋىن­دىلارىنا ازداپ بولسا دا كوڭىل ءبولىنىپتى. م. ءدۇي­سەنوۆ بىرنەشە بۇركەنشىك اتتارىن اتاپ, كەيبىر فەلەتوندارىنا توقتالىپتى. تولىقتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن بۇل جاعىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ءى. جانسۇگىروۆتىڭ “فەلەتوننىڭ جاڭا ءتۇرىن, ۇلگىسىن قازاق باسپاسوزىنە كىرگىزۋگە ءبىراز قىزمەت قىلىپ كەلەمىن” دەۋىندە جالعاندىق جوق. ونى فەلەتوننىڭ ەرتەگى, پەسا, قاۋلى, شولۋ تۇرلەرىن ەنگىزۋىنەن بايقاي الامىز. اۋەلى ساقا دەگەن اتپەن “بال­عا” جۋرنالىندا جاريالانعان “كولحوز قاۋلى قىلدى” دەگەن فەلەتونى قاۋلى تۇرىندەگى جاڭا ۇلگىمەن جازىلعان. العاشقى جارتىسىندا فاكتىلەردى ءتىزىپ كورسەتەدى دە, قالعان جاعىن قاۋلى سياقتى ورەدى, ءار با­بىنان ءازىل-قالجىڭ, ەزۋ تارتقىزاتىن كۇلكى كورەسىڭ. ء“تىلشى” گازەتىندە جاريالانعان “جۇ­ما­عالي – نۇركەي” دەگەن ماقالاسىندا جاس­تار­مەن جۇمىس جاساۋدىڭ جايىن بىلمەيتىن كومسومول جەتەكشىلەرىن سىنعا الىپ, “جا­راي­سىڭ, شۇلعاۋبايىم” دەپ كەكەتىپ تە وتەدى. ء“سوز قاسىمباەۆقا” دەگەن فەلەتو­نىن­دا ۇكىمەت وكىلىن كەلەمەج ەتكەن. ۋەزدەن كەلگەن ول جاعدايدى ايتىپ بايانداما جاسايدى. ول جاي عانا قىزمەتكەر ەمەس, ۋكومنىڭ وكىلى, يسپولكوم وكىلى, فينوتدەل وكىلى. ءۇمىت كۇتە تىڭداعان جۇرت بايانداماسىنا قاناعاتتانباي, “قارىزعا اقشا بەرىلە مە, سايلاۋ قالاي وتەدى, مەكتەپ اشىلۋى قاشان, ورشىگەن ۇرلىققا نە شارا قولدانىلادى, استىقتى قايدا, قالاي ساتۋعا بولادى؟” دەگەن سياقتى ماڭىزدى سۇراقتارىن قويعانمەن, ماردىمدى جاۋاپ الا المايدى. قاسىمباەۆ “ساۋالدارىڭىز مەنىڭ بايانداماما جۇعىسپايدى” – دەپ بەلىنەن قايىرادى. جۇرت اڭ-تاڭ, كۇيىنە مە, اشىنا ما, ال وكىل اسىعىس-ۇسىگىس شالا-شارپى قاۋلى قابىلداتىپ تايىپ تۇرادى. ءىس ءبىتتى, قۋ كەتتى, مۇنداي ۇكىمەت ادامىنان نە قايىر؟! جيىلىس ءوتۋى جايىندا فەلەتون جازۋ ءىلياستىڭ ءبىر تاپقىرلىعى. كەلەسى ءبىر جيى­لىستا تاعى ءبىر وكىل كەلىپ بايانداما جاساپ ەدى, سوڭىنان سۇراۋ تۇسپەيدى دە, قۇقىعى جويىلاتىنداردى تىزىمدەۋگە كىرىسەدى. نە ءۇشىن قۇقى جويىلاتىنىن ءتۇسىندىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. اتاڭدار دەگەن سوڭ كومسومولدار مەن بوزبالالار اتاي جونەلگەندە “بەيسەمباي جول­داستىڭ ەرىككەندە جازىپ تاستايتىن دوكەي رومانىنداي كىتاپ بولاتىن سپيسوك جازىلىپ قالدى”. وسى تاقىرىپتى, ونىڭ سيۋجەتىن قىسقا اڭگىمەلەپ بەرگەن ب. كەنجەباەۆ ەكەن. ول كىسى كەيىن ۇلكەن عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز دارەجەسىنە جەتكەن ەدى. مىنە, سونىڭ ايتقان ويى جەلىسىمەن قالامى جۇردەك ءى. جانسۇگىروۆ ادام جانىنا تيەتىن ماسەلە اينالاسىندا ءازىل-شىنى ارالاس “قۇق” اتتى فەلەتون جازىپ جىبەردى. ادام قۇقىمەن ويناۋعا بولمايدى. بۇل ءتىپتى مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلە. سوندىقتان قۇقى جو­يىل­سىن دەپ اتى اتالعان قاراتاي كەيىن ەستىگەندە بۇلقان-تالقان بولماي قايتسىن؟! وعان ەستىرتۋ تومەندەگىدەي: – “اۋداننان كىسى كەلىپتى. جيىلىس بولىپتى. سەن “قۇق” بولىپسىڭ. الاسالاۋ كەلگەن, اپىل-عۇپىل سويلەيتىن كۇيگەلەك قاراتايدىڭ قويان كوزى الايىپ كەتتى. – وي, دەنىڭ ساۋ ما, نە ايتىپ تۇرسىڭ؟ – قۇق بولىپسىڭ دەيمىن, جوق بولىپسىڭ! اكەسى ولگەندى دە ەستىرتەدى. – و نە بولعانىم؟ – و نە بولعانىڭدى ءوزىڭ بىلەسىڭ دە. – مەن قايدان بىلەيىن؟ مەن دە بىلمەيمىن. ەشكىم دە بىلمەيدى. تەك جيىلىس بولىپتى, قالادان ادام كەلىپتى, “قۇق” قىپ كەتىپتى دەگەندى ەستىدىم. ەسىتكەن قۇلاقتا جازىق جوق. قىزاراقتاما!.. – قۇق, – دەيدى”. اۋىلدى ابىگەرگە سالعان بۇل تاڭبا كىمنىڭ بولسا دا شىمبايىنا باتاتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, ۇكىمەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنۋى كەرەكتىگىنە نازار اۋدارتىپ وتىرعان جوق پا؟! اسىرەسە, وزىنە-ءوزى جەتپەي وتىرعان قىزىل سيراق قاراتاي سياقتىلاردىڭ كۇنى نە بولادى, قۇققا جاتقىزىلسا؟! قايتا جيىلىس ءوتىپ, قاتەلىك تۇزەتىلىپ, قاراتايدىڭ قۇقى قورعالدى. بىراق قۇق بولىپ, سايلاۋعا قاتىسا المايتىندار قاتارىندا بۇرىنعى بولعاندار, بايلار, مولدالار, سولاردىڭ قۇيىرشىقتارى اتالادى. ولاردا دارمەن قالمادى. ءسوتسياليزمدى ورناتۋ بارىسىنداعى كۇرەس ءورشي تۇسۋدە. بىراق ونىڭ جولىندا اياقتان شالۋ, كەدەرگى جاساۋ ءالى كوپ. سول جايدى سىناۋ ءۇشىن ءى. جانسۇگىروۆ “كىمدى كىم؟” اتتى فەلەتونىن “سوتسياليزم جەڭەر مە ەكەن, بيت جەڭەر مە ەكەن؟” دەپ باستاپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزەدى. ءبيتى نە دەيسىڭ, كۇلكىڭ كەلەدى. “قايدا كىر, قايدا لاس, مادەنيەتسىزدىك بولسا, ءبيتتىڭ تۇپكى ۇياسى وسىندا” – دەپ الادى دا, “بيتتەي” بولعانمەن وسال جاۋ ەمەس ەكەنىن ايتادى. تۇسپالداپ, استارلاپ ءبيتتى سۋرەتتەيدى: “ادامنىڭ قوينىنان تۋادى, موينىنان بۋادى. ەڭكەيىپ ەڭبەك ەتپەيدى. ەتەككە جابىسادى, قانعا قادالادى, ءسولدى سورادى, اسىرەسە, جالاڭاشتى قانايدى. جارلىنى تالايدى. مىنە, ءبىزدىڭ ايتقالى وتىرعان ءبيتىمىز – وسىلار” – دەيدى. ولار كىمدەر؟ ەڭبەكشىلەردىڭ بىلۋىنشە, ولار, بىرىنشىدەن, “اۋىلداعى بايلار, ەل ۇستىنەن كۇن كورىپ جۇرگەن كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق, كوك بورتە جۋاندار, قوڭىرقاي قۋلار, ەكىنشىدەن, بيۋروكراتتار, مەكەمەلەرگە كىرىپ العان “جامان مىنەزدى”, جات پەيىلدى ساۋدا­گەرلەر, “قىزىل قۇلاق قۋلار”. جاۋ بيت قانا ەمەس, ونىڭ ىشىندە بۇرگە دە بار. بۇعان مە­نشە­ۆيكتەر, ەسەرلەر, بايشىل-ۇلتشىلدار جاتادى ەكەن. تاعى ءبىر جاۋ بار: “تارعىل كۇرەڭ, تال­پا­قايلاۋ بولادى, شورشىمايدى, جور­عا­لاي­دى. تۇندە جورتىپ, كۇندىز جاتادى. شاققان جەرىن ويسىراتىپ جىبەرەدى. ۋداي اشىتادى. ءبىر جەرىڭنەن شاقسا, قانىڭ بۇزىلادى, ءالىڭ كەتەدى. بۇل – قالالى جەردىڭ قاندالاسى بولادى”. بۇعان ارامزا مامانداردى جاتقىزادى. جاۋعا ءبورى دە جاتقىزىلىپتى. “كەڭەس ەلىنە وكتيابر وتاۋى تىگىلگەننەن بەرى توڭىرەكتەگەن قاسقىرعا, ارىلداعان يتكە تىنىم بولعان جوق” دەپ شەتەلدىڭ كورە المايتىن ساياساتكەرلەرى مەن الپاۋىتتارىن, ءوز ىشىمىزدەگى قىڭىر تارتىپ, قىرسىق جا­ساۋ­شى ءتۇرلى “بەلسەندىلەردى” كورسەتىپ بەرەدى. ولاردا اشۋ بار, ىزا بار. قايسىسى بول­ما­سىن ءسوتسياليزمنىڭ ادىمىن اتتاتپاي, تەجەۋ, قۇلاتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. قويىلعان ۇران – كىمدى كىم؟ سوتسياليزم ەڭبەكشىلەرگە بەتىن بۇرعان سوڭ ءى. جانسۇگىروۆتىڭ ىشكى سەزىمى دە سولاي قاراي بۇرىلىپ, سىرتتاعى قورقاۋلار مەن ىشتەگى بۇرگەلەرى قاپى قالماي تۇنشىقتىر دەيدى. “قاراڭعىدا, قاعا بەرىستە قاندالا قالماسىن, بىتىرلات!” دەپ اياقتايدى فەلەتونىن. ايتپەسە, ولاردان قايىر كۇتپە دەگەندى مەڭزەيدى. ءى.جانسۇگىروۆ كۇندەلىك تە جازىپ ءجۇرىپتى. قىرۋار جۇمىس باسىنان اسىپ جاتسا دا, كۇندەلىك تىزۋگە ۋاقىت تاۋىپ وتىرعانىنا قايران قالاسىڭ. ونداعى جازبالارىنان دا سىنشىلىق قاسيەتى اڭعارىلادى. وقىساڭىز قىزىقتىرا تۇسەدى. 1930 جىلعى 28 ناۋرىز كۇنى بىلاي دەپ جازعان: “تۇندە كوپ اڭگىمە سوقتىق. ت. يسا وقۋ كوميسسارياتىنىڭ ءبىرسىپىرا كەمشىلىكتەرىن ايتتى: “مەكەمەنىڭ ءىسى ناشار. شابان. قارقىنعا ىلەسە الماي قالدى. مۇنداعى ادامدار ەتى ءولىپ كەتكەندەر. كەڭسەگە كەپتەلىپ قالعاندار, – دەيدى. – ماسەلەن, مۇقان ۇلىن (ەسقالي) الايىق. ناركومپروستىڭ بارلىق كەڭسە ءىسىن قۇشاقتاپ جۇرەدى. ونىمەن دارەتحاناعا دا بارادى. ونىمەن ۇيىنە دە بارادى. جيىلىسقا دا بارادى. ءبىرسىپىرا قالىپ قالسا, قايتا وقۋ كوميسسارياتىنا جۇگىرەدى. “تسيفرى ارتىق, كەمىتىپ اكەل” دەسە, ارتىلتىپ اكەلەدى. ونى نەگىزدەمەيدى. بەس جىلدىقتى ءبىر تۇندە جاساپ شىعارادى. تسيفرى ومىردەن ەمەس, قيسىننان, قاعازدان. اپپارات – ءىستى ورىنداۋعا جوق... “ديرەكتيۆا بولادى. ورىندالسىن” دەيدى. ونى ورىندامايدى”. مىنە, دارداي ۇكىمەت مەكەمەسىنىڭ ءىسىن ايشىقتاي سىناۋ, بەتكە باسا ايتۋ وسىنداي-اق بولار. تەككە جازباعان, ءسىرا. مۇنداعى ءبىراز كەمشىلىكتەر بۇگىن دە جوق ەمەس. 1930 جىلى سەمەيگە بارعاندا كورگەن كەلەڭسىزدىكتەرىن دە كۇندەلىككە ەنگىزگەن ەكەن. بازاردا ساتىلاتىن جۇمىرتقا, ءسۇت, ماي “زاردەن قىمبات” دەپ قىنجىلا جازعان. “ەكى باعاعا ساتاتىن قىمبات نارسەلەر بار” دەپ تە كەيدى. قايىرشى كوپ, كىتاپحانا جوق. وسى ايتقاندارىن وقىپ, قازىرگى بىزدەگى قىم­بات­شىلىقتى ەرىكسىز ەسكە الاسىڭ. ع.ورمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇندەلىكتەرىن قويىن داپتەرىنە, جازۋدان ءبىر كۇن تىنعان ەمەس. تورەشىلدىكتى, بيۋروكراتتىقتى قاتتى ۇناتپايتىن ءى. جانسۇگىروۆ ءبىراز فەلە­تو­نىن­دا وسىعان ورالىپ, ءتىلىن باتىرا كەلەمەجدەپ وتى­رادى. ولارعا كەلتىرگەن تەڭەۋلەرى ەش­كىمنىڭ ويىنا كەلە بەرمەيدى. “كىمدى كىم؟” فەلەتونىندا بيت, بۇرگە, قاندالاعا تەڭەپ كەكەتكەنىن “تورەشىلدىكتىڭ تۇرلەرى” دەگەن سىقاعىنان تاعى دا كەزدەستىرە الاسىز. بۇل جولى قازاققا تانىس ءبۇيىنى بيۋروكراتقا تەليدى. ودان ءارى “مەنشە بيۋروكراتشىلدىق – بۇيىشىلدىكتىڭ اعايىن-تاعايىنى. ونىڭ دا ۇياسى بولادى. ول دا ۋلى جاندىك. بۇل دا شاعادى. شاققان جەرىنە ءزارىن جايادى. ولاي بولسا, ءبۇيى مەن بيۋروكراتتىڭ اراسىنداعى ايىرما قايسى؟” – دەپ ەندى تومەندەگىدەي سيپاتتاما بەرەدى. “بيۋروكرات ءبۇيى بولماسىن, ەندەشە اۋرۋ. اۋرۋ بولعاندا جۇقپالى. جۇقپالى بولعاندا – ماندام. ماندام بولعاندا – اشسا ارىلمايتىن, قازسا ارشىلمايتىن تۇكپىر-تۇكپىردىڭ بارىنە ۇيالاپ, جۇمىرتقالاپ جاتقان ءبىر دەرت. مۇنىڭ ءتۇپ اتاسى – كەشەگى قۇلاعان قۋ وكىمەت. سونىڭ قالدىرعان مۇراسى. سونىڭ ەككەن شەشەگى. ۇياسى ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىز. بۇدان قۇلان-تازا بولىپ ارىلعانىمىزشا ءالى الىس. ارىلعانشا كۇرەسىمىز كۇرەس! بىراق, كۇرەسۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ نە ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك قوي”, – دەيدى. سودان كەيىن تورەشىل بيۋروكراتتاردىڭ ءتۇر-ءتۇسىن ايقىنداپ بەرەدى. – “ايتسام, بيۋروكراتىڭ جاستاۋ بولسا, بۇيرا شاشى بولادى, كارىلەۋ بولسا, قاسقا باسى بولادى, التىن ءتىسى بولادى. جەلىندەگەن جيرەن بيەدەي بۋاز پورتفەلى بولادى. تىقىلداعان تاياعى, سىقىرلاعان اياعى بولادى. ەرنىن جيەكتەگەن ەركە قاتىنى بولادى. ول ەركە ايەلدى باز­ار­مەن ەكى ورتاعا دامىلسىز تاسيتىن مەكە­مەنىڭ اتى بولادى. كۇندىز-ءتۇنى كۆارتيراسىنا كورزينكامەن بەتىن جاۋىپ بۋتىلكا تاسيتىن كۋچەرى بولادى. بۇعان نە ايتارسىز؟” – دەيدى. ول دا جەتكىلىكسىز ەكەن, بيۋروكراتتى اشپايتىنىن سەزىپ, ارى قاراي تۇستەيدى. “ۇلكەن كابينەتى بولادى. ءىشىنىڭ ءبارى ءىلىپ تاستالعان كوسەمدەردىڭ سۋرەتى بولادى. ءبىر جەرىندە ءوز سۋرەتى دە ءىلۋلى تۇرادى. قىزىلدى-جاسىلدى شۇعامەن شىرماپ تاستاعان قاراكۇرەڭ ۇستەلى بولادى. ەسىگىنىڭ سىرتىنا “دوكلادسىز كىرمە” دەپ جازدىرىپ قويادى. وزىنەن-ءوزى ءبورتىپ, كەۋدەسىن كوتەرىپ وتىرادى. اندا-ساندا ارەڭ يلىگىپ قول استىنداعى جامپاڭ-جورعا قىزمەتكەرلەردىڭ قاعازىنا قاباعىن ءتۇيىپ قول قويادى. بولماسا, وزىنەن-ءوزى شالا ءب ۇلىنىپ, ۇستەلگە ارتىلىپ, تەلەفونعا شاتىلىپ شاڭقىلداسىپ جاتادى. وسىنداي قىلىعىمەن جۇمىسى بوپ كىر­گەندەردىڭ جۇرەگىن شايادى. كىسىگە ءسوي­لەس­پەسكە بۇل دا ءبىر ءادىس بولادى”. تۇرلەرى مۇنىمەن دە بىتپەيدى ەكەن. ەندى قاندايى بار دەپ وتىرعاندا, تاعى ءبىرىن سۋرەتتەپ جىبەرەدى: “مەكەمەسىنەن ءبىر تابىلمايدى. ىلعي ورنىن سيپالايسىڭ دا وتىراسىڭ. باسى جوق مەكەمەنىڭ ءولى سۇيەگى, قۇر كەۋدەسى عانا تۇرادى. نە جاقسى, نە جامان جاۋابىن ەستي الماي, نەتكەن ادام ەكەندىگىنە كوزىڭ جەتپەي, كۇتۋمەن, ىزدەۋمەن ءومىرىڭ وتەدى”. تاعى ءبىر ءتۇرى مىناداي ەكەن: “مەكەمەدەن ءبىر دە شىقپايدى. ءار ۋاقىتتا ءوز ۇستەلىنەن, قۇتتى ورنىنان تابىلادى. قارىننىڭ ق ۇلى بولادى. ءوز جۇمىسىن ادامشىلىق, جۇرت­شىلىق مىندەتىم دەپ ۇعىنبايدى. مەكەمەنى ساۋىن سيىر, ءوزىن جەتىم بۇزاۋ دەپ بىلەدى. وتىرعان ورنىن – تيىن ونەتىن, كۇن كورەتىن اۋقات, جان اسىرايتىن جەر دەپ تۇسىنەدى. ءجۇرىس-تۇرىسى, ءىسى-جۇمىسى وسى قالىپتا بولادى. تەك, تۇيدەكتەپ قاعاز جازىپ, ەرتە كەلىپ, كەش قايتىپ جۇرە بەرەدى. سول كۇيلى ءبىر قالىپتى سۇر ءومىرى وتە بەرەدى. كەتە بە­رەدى. مەكەمەنىڭ جاعدايىنا ابدەن قا­لىپ­تاسىپ الادى. كوزگە كورىنەتىن ءبىر جۇمىس بولمايدى. مۇنى نە دەيسىڭ؟!” ونىڭ ءبارىن شىنايى بيۋروكراتقا جاتقىزبايدى. ول قانداي بولادى دەگەنگە دە تومەندەگىدەي جاۋاپ تابادى: “شىنايى بيۋروكرات ونداي بولمايدى. ول – ءارى ءبىلىمدى, ءارى قىراعى بولادى. ول ءىس بىلەدى. ىستەي بىلەدى. ول ءسوز بىلەدى. سويلەي بىلەدى. شەشەن, مايدا, جىلپىڭ كەلەدى. ەشكىمگە وتكاز بەرمەيدى. “بولمايدى” دەمەيدى, “بولادى” دەيدى. “جا­رامايدى” دەمەيدى, “جارايدى” دەيدى. كەلگەن ادام­دى بىردەن-بىرگە سىرعىتا بىلەدى. “رە­زوليۋ­تسياسىن” دەر كەزىندە-اق سالادى. وزىنەن اۋدارىپ, وزگەگە سىلتەي سالۋعا ماستەر كەلەدى. ءوز جۇمىسىن وزگەگە ىستەتە بىلەدى. وزىنەن وزگەنى اۋرەگە سالا بىلەدى. ساندالتا بىلەدى. قاڭعىرتا بىلەدى. “كۇرەسۋ كەرەك!”, “جويۋ كەرەك!”, “ىستەۋ كەرەك!”, “تازالاۋ كەرەك” – دەپ تاڭدايىن ساۋادى. ۇدايى اۋزىنان توگىلىپ وتىرعان “قازىنالىق” قالىڭ پۇشپاقتى سوزدەرى بولادى”. مۇنىڭ ءبارى كەڭەس مەكەمەلەرىندەگى بيۋ­رو­كراتتىق دەپ قارايدى دا, قازاقتىڭ تورە­شىلدىگى قازىقىلاۋ بولاتىنىن تالداپ بەرەدى. ءسويتىپ, سوڭىندا بيۋروكراتتىقپەن كۇرەسۋ جايىنا بۇرىلادى. نە دەسەك تە تورە­شىل­دىكتىڭ ءتۇر-سيپاتىن سۋرەتتەي وتىرىپ, ءى.جان­سۇ­گىروۆ ولاردى مىقتاپ سىناپ, بەت-پەردەسىن جۇرتقا ايعىزداپ اشىپ بەرەدى. تۇبىرىنە بالتا شابىلادى دەپ سەنىم ارتادى. جۇزدەگەن جىل جاساعان اعاشتىڭ تامىرىنداي ءشى­رىمەيتىن مەرەزدەن ءالى ايىعىپ كەتكەنىمىز جوق. زامان وزگەرگەن سايىن ونىڭ دا ءتۇرى وزگەرىپ, قازىرگە دەيىن جەتكەنىنە قاراعاندا, ءى.جانسۇگىروۆتىڭ سەنىمىن اقتامادىق, ءسىرا. ءى.جانسۇگىروۆ كەيبىر سىقاقتارىن ءارتۇرلى كەيىپتەگى, مىنەزدەگى, ىستەگى جەكە ادامدارعا ارناعان. ءبىز نەگىزىنەن ۇكىمەت ىستەرىندەگى شالالىقتار مەن قاتەلىكتەرگە, بيلىكتىڭ قۇلاعىن ۇستاعان تورەلەر مەن باستىقتارعا, جۇمىسى شالا وكىلدەر مەن بەلسەندىلەر جونىندەگى سىن-سىقاقتارىنا ءبىرشاما توقتالدىق. سول باعىتتاعى جازبالارى كەيىن ءوزىنىڭ باسىنا زيان كەلتىرگەنىنە كۇمان جوق. پوەمالارىندا دا سىني موتيۆتەر مول تابىلادى. اسىرەسە, ەرەكشە اسەرلى بولىپ, سەزى­مىڭدى سەلت ەتكىزەتىن, ءتىپتى جۇرەكتى شى­مىر­لاتىپ اكەتەتىن كۇش نەدە دەگەنگە وي ءجۇ­گىرتسەك, ادامنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, ادال-ارام­دىعىن شەبەرلىگىمەن, ءتىل كوركەمدىگىمەن بەي­نەلەۋى مەن سۋرەتتەۋىندە ەكەنىن سەزىنەسىڭ. قاي پوەماسىن الساڭ دا مىسال مەن دالەل جە­تكىلىكتى. “قۇلاگەر” پوەماسىنداعى با­تى­راش­تىڭ سىرت ءپىشىنىن دە, ارامزا پيعىلىن دا, بايلىققا ماستانعان وركوكىرەك مەن­مەن­دىگىن دە كەلىستىرىپ سيپاتتاۋى ونىڭ كىم ەكەندىگىن ايىرا بىلۋگە ۇلكەن سەپ. باتىراشقا دەگەن جۇرتتىڭ كوڭىلىن: “اشۋ, كەك, كۇڭكىل باستى ەلدىڭ ارتىن, ەل شۋلاپ, قىر كۇيىنىپ, قارعاپ قاتىن. تىتىرەپ جۇرتتىڭ جانى كۇيىپ كەتتى, اتقىزىپ وتىرا الماي اياۋلى اتىن” – دەپ سۋرەتتەۋ ارقىلى ءبىلدىرىپ وتىرعان جوق پا؟! كەلتىرىلگەن بىرنەشە مىسالدىڭ ءوزى-اق پوەزياسىنان دا سىني كوزقاراستاردىڭ تابى­­لا­تىنىنا ايعاق. مۇنداي پىكىردى “جول­داس­تار” جانە “بادىراق” روماندارى, تاعى باسقا شىعارمالارىنا بايلانىستى ايتۋعا بولادى. الايدا, ول بولەك, تەرەڭىرەك زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ دا ءبىر ءساتى كەلەر. ءوز سوزىنە بەرىكتىگى ونىڭ بۇكىل شىعار­ما­لا­رىندا, ءىس-ارەكەتتەرىندە اينىماس قاعيداعا اينالعانداي. “وزىمە” دەگەن ولەڭىندە: “حاق سويلە, قىزىل ءتىلىم, ادال سايراپ, تاپسىردىم بار ويىمدى ساعان ارناپ. كوڭىلىم, ارام ويلاپ الاڭداما, الماققا بىرەۋدى الداپ, بىرەۋدى ارباپ”, – دەگەنى وزىنە بەرگەن سەرتىندەي ەستىلەدى. سونىڭ ءادىل كورىنىستەرى رەتىندە سىناي جازعان تۋىندىلارىن الساق تا جەتكىلىكتى سياقتى. توقتار بەيىسقۇلوۆ.