قاسيەتىڭنەن اينالايىن, قازاق جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە تۇنىپ تۇرعان قازىنا. «قازاق مۇنايى», «قازاق التىنى», «قازاق استىعى» سياقتى بەلگىلى برەندتەر مەن قازاق دالاسىنىڭ قويناۋى تۇنعان «مەندەلەەۆ كەستەسىنىڭ» قازبا بايلىقتارىن بىلاي قويعاندا, كەڭ ساحارانىڭ توقتاۋسىز سوعاتىن جەلى دە نەسىبەسى مول قازاققا قۇت بولعالى تۇر. تەحنوگەندىك ءداۋىر پەرزەنتتەرىنىڭ تىرشىلىگى تىكەلەي ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاۋەلدى بولسا, بولاشاقتا جۇمىر جەردى مەكەندەيتىن جەتى ميللياردتان استام ادامزاتتىڭ ەنەرگەتيكالىق سۇرانىسىن جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرى قاناعاتتاندىرادى ەكەن. ال ءداستۇرلى ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتقا بالاما قۋات كوزدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءتيىمدىسى – جەل ەنەرگياسى كورىنەدى. ادامزات جاڭعىرمالى قۋات كوزى رەتىندە جەل ەنەرگياسىنا ەرەكشە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. بۇكىلالەمدىك جەل ەنەرگەتيكاسى اسسوتسياتسياسىنىڭ (بجەا) مالىمەتى بويىنشا, 2020 جىلى جەل ەلەكتر ستانسالارى وندىرەتىن قۋات كولەمى جاھاندىق تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ 12 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە اۋاعا تارالاتىن كومىرقىشقىل گازىنىڭ كولەمى 1,5 ميلليارد تونناعا دەيىن ازايادى. ال 2030 جىلعا تامان جاھاندىق-ەنەرگەتيكالىق وندىرىستە جەل ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جەتپەك. بۇگىندە كەيبىر دامىعان ەلدەردە جەلدەن الىناتىن قۋات ەلدەگى بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ماسەلەن, يسپانيا جانە دانيا مەملەكەتتەرىندە جەل گەنەراتورلارى بارلىق تۇتىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 20 پايىزدان استامىن, ال گەرمانيادا 10-15 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىر جەكەلەگەن نىسانداردى نەمەسە ەلدى مەكەندەردى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن الەمدە ميلليونعا جۋىق جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ قوندىرعىلارى ورناتىلعان. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قحر مەن اقش-تىڭ ۇلەسىنە تيەتىن كورىنەدى. قازاقستاننىڭ جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا الەۋەتى اسا زور. ونىڭ ىشىندە جەل ەنەرگياسى جونىندەگى مۇمكىندىگى مول. وعان اتاقتى جوڭعار قاقپاسىنىڭ تولاسسىز سوعاتىن جويقىن جەلىن, اقتوبەدەگى ىرعىز, اقمولاداعى ەرەيمەنتاۋ, سىلەتى, الماتىداعى شەلەك, نۇرلى, جامبىلداعى قورداي, قاراعاندىداعى ۇلىتاۋ, ماڭعىستاۋداعى فورت-شەۆچەنكو قىزىلورداداعى بارساكەلمەس سياقتى جەلدى وڭىرلەردى دالەل ەتسە بولادى. بۇل وڭىرلەردەگى جەل كۇشىنىڭ ورتاشا جىلدىق جىلدامدىعى سەكۋندىنا 5,8-6,5 مەتردەن تومەندەپ كورگەن ەمەس. «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» باعىتىنداعى قازاقستاننىڭ قادامى نىق ەكەندىگىن ايقىنداۋ ماقساتىندا وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەرەيمەنتاۋدا ەلىمىزدەگى ەڭ ءبىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسى (جەس) ىسكە قوسىلدى. جالپى اۋماعى 60 گەكتار القاپتى الىپ جاتقان جەس-تە گەرمانيانىڭ «Fuhrlander Wind Technology» فيرماسى شىعارعان ارقايسىسىنىڭ قۋاتى 2,5 مۆت بولاتىن 22 ترۋبينا ورناتىلعان. سونىمەن بىرگە, قۋاتى 63000 كۆا ترانسفورماتورى ورناتىلدى. وسىمەن بىرگە ءبىر مەزەتتە قۇرىلىس الاڭىنا ەرەيمەنتاۋ قوسالقى ستانساسىنان 4 شاقىرىمدىق 10 كۆت, كەگوك جۇيەسىنەن نەگىزگى ستانساعا دەيىن قۋاتى 220 كۆت 8 شاقىرىمدىق تاراتۋ جەلىسى تارتىلدى. ەلىمىزدەگى ء«بىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسى» جشس ءبىرىنشى كەزەكتە 45 مۆت ەلەكتر قۋاتىن بەرىپ تۇر. كەلەشەكتە ونىڭ الەۋەتى 300 مۆت-عا جەتكىزىلەدى. ەڭ باستىسى, ۇستىمىزدەگى جىلى ەلوردادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ بارلىق نىساندارى ەرەيمەنتاۋ جەس وندىرەتىن ەلەكتر قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى. جەل ەنەرگەتيكاسىنا ساراپشىلار «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» سيمۆولى رەتىندە دە باسىمدىق بەرەدى. تابيعات قۇدىرەتىمەن قالىپتاساتىن جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى شىندىعىندا دا اسا زور. الايدا, جەردىڭ ۇستىمەن سوعاتىن جەل قۋاتىنان جەردەن 7-14 شاقىرىم بيىكتىكتە سوعاتىن جەل قۋاتى 10-15 ەسە كۇشتى. ال 10 شاقىرىم بيىكتىكتە سوعاتىن جەل قۋاتىن پايدالانۋ ءۇشىن قانداي قوندىرعىلار جاساۋ كەرەك؟ سونشاما بيىكتىكتە سوعاتىن جەل الەۋەتىن ادامزات يگىلىگىنە جاراتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋ ءۇشىن قانداي تەحنولوگيا قاجەت؟ مىنە, ماماندار مەن ساراپشىلاردى تولعاندىرعان وسى ءبىر كەشەندى سۇراقتاردىڭ جاۋابى الداعى ۋاقىتتا استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى شەڭبەرىندەگى تەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەردە شەشىم تابۋى ابدەن مۇمكىن. قازاق دالاسىنداعى جەل الەۋەتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانا بىلسەك, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن جاڭعىرمالى ەلەكتر قۋاتىنىڭ ەسەلەپ ارتاتىندىعى ءسوزسىز.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
