الاش ارالى دەپ نەگە اتاماسقا؟

قازاق ساحاراسىندا وسىدان تۋرا ءجۇز جىلداي ۋاقىت بۇرىن الاش قوزعالىسى باستالعان بولاتىن. ناق­تىلاپ ايتقاندا, 1917 جىل­دىڭ اقپان ايىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ شا­ڭىراعى شايقالىپ ورتاسىنا تۇسسە, ارادا ەكى اي وتپەي جاتىپ سەمەيدەگى بۇرىنعى گۋبەرناتور ۇيىندە قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلانعان ەدى. ال الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋىندا ەل قور­عا­نى بولا بىلگەن ءاليحان­ بوكەيحاننىڭ تۇر­عانىن ءبارىمىز بىلسەك كەرەك. ەندى مىنا ءبىر قىزىقتى دەرەككە كوڭىل اۋدارايىق. بۇعان دەيىن زارەچنايا سلوبودكا دەپ اتالىپ كەلگەن سەمەي قالاسىنىڭ سول جاعالاۋىنىڭ اتاۋى الاش دەپ وزگەرتىلەدى. جانە سول اتاۋ كەزىندە از-كەمى جوق ون جىلعا دەيىن ساقتالعان. بۇدان كەيىنگى جەر­دە قالانىڭ سول جاعالاۋ جاعى بەينەبىر ەشقاشان ەسكەر­مەيتىندەي جاڭاسەمەي دەپ وزگەر­تىلگەن. ەل تاۋەلسىزدىگىنە قول جەت­كى­­زىل­گەن شاق­تا جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم تاراپىنان ونى قايتادان الاش دەپ اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس قايتا-قايتا ايتىل­عانىمەن, وڭدى ۇسىنىس ورىندالماي اياقسىز قالعان. ال وسىندايدا ەشتەن كەش جاقسى دەسەك, نەسى ايىپ؟! مۇنى ءبىر دەڭىز. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىز­گەن­­ن­ەن بەرگى جەردە سەمەيدە ءالي­حان بوكەيحاننىڭ اتىنا كوشە بە­رىلىپ, ەسكەرتكىشى اشىلعان, «الاش-سەمەي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لى­عى قۇرىلعان. ەكىنشىدەن دەپ ايت­­ساق, سەمەيدە قازانىنىڭ ەمەس, قازاعىنىڭ قامىن جەگەن الاش قايراتكەرلەرىنە ورتاق ەسكەرتكىش ءانسامبلىن ورناتۋ ماسەلەسى دە وسى كەزدە كوتەرىلگەن بولاتىن. سول تۇستا سەمەيگە ات باسىن تىرە­گەن شەت­ەلدەن كەلگەن قان­دا­­سىمىز, الاش­شىل ازامات حاسەن ورالتاي وسى حاباردى ەستىپ ەرەكشە قۋانعان ەدى. قولعا الىنعان سول يگى شارۋا نەلىكتەن اياقسىز قالعانى بەلگىسىز. ەندى, مىنە سەمەي جا­عىنان تاعى ءبىر جاقسى حاباردى ەستىپ وتىرمىز. ياعني, قاراپايىم ءبىر تراكتورشى ازامات ءاليحان ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ وتىرعان كورىنەدى. بىراق قاراجات تاپشىلىعىنان سول يگى باستاماسى توقتاڭقىراپ تۇرعان سەكىلدى. سوعان كوپ بولىپ كومەكتەسسەك قايتەدى؟! ال ءبىز بولساق, ءوز تاراپىمىزدان ەل باسىلىمى «ەگەمەندە» سەمەيدەگى ەركە ەرتىس ايرىعىنداعى ارالدى بۇدان بىلايعى جەردە الاش ارالى دەپ اتاۋ جونىندە باس­تاما كوتەرگەنبىز. ارعى تاريحقا ۇڭىلسەك, بۇل ارال اباي زامانىندا تۇيەمويناق دەپ اتالعان. ەرتەدە تۇيەنىڭ مويىن تەرىسىنەن جاساپ, التىن, كۇمىستى سالىپ ساقتايتىن الىپ ءامياندى تۇيەمويناق دەگەن كورىنەدى. سول قاسيەتتى اتاۋىڭىز پاتشا زامانىنىندا پول­كوۆنيك ارالى اتانىپ شىعا كەلگەن. تەگى مۇن­دا پات­­شانىڭ ءبىر وقا جا­عال­ى جوعارى شەندى شەنەۋنىگى دەمالسا كەرەك. سول شاقتا نامىسقا باسىپ, ءوزىمىز شيرەك عاسىر ءوڭىر ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن «ەگەمەندە» «بۇل قاي پولكوۆنيك؟» دەپ سىن ماقالا دا جازعانبىز. كەڭەس زامانىندا بۇل جەر ۇزاق جىلدار بويى ءستاليننىڭ سەنىمدى سەرىك­تە­رىنىڭ ءبىرى كيروۆتىڭ ەسىمىن يەلەنگەن. قالانى ءبىر بەلسەندى باسقارىپ تۇرعاندا بۇل ارال اتاۋى قايتادان «پولكوۆنيك» اتىن جامىلعان. كەيدە بارماق تىستەپ, يدەولوگياعا ءمان بەرمەي جاتامىز دەيمىز. ال وسىدان ارتىق قانداي يدەولوگيا كەرەك؟ ارعى زاماندا اباي مەن شاكارىمنىڭ, ودان بەرگىدە الاش ارىستارى ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, مۇحتاردىڭ ءىزى, ءانشى امىرە مەن اقىن يسانىڭ, قىمىزشى مايرانىڭ ءۇنى قالعان, قا­جى­مۇقان­نىڭ كۇشىنە ەل تا­ڭىرقاعان ارال ەمەس پە ول؟! ياعني الاش ارالى مەن پولكوۆنيك ارالىندا ءجۇرىپ-تۇرۋ ەكەۋى ەكى باسقا ماسەلە عوي. «ۇرانىمىز – الاش, كەرەگەمىز اعاش» دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. سونسوڭ ەلىمىزدىڭ رۋحاني ور­تا­­لىعى اتانعان قارت سەمەيدە الاش قوزعالىسى مەن ونىڭ قاي­رات­كەر­لە­رىنە قاتىستى تاريحي ورىندار كوپ­تەپ سانالادى. وكىن­ىشكە قاراي, سونى كونەكوز قارتتار بولماسا, كەيىنگى جاس تولقىن بىلە بەرمەيدى. ەندەشە, بيىلعى مەرەكەلى جىلى سول تاريحي ورىندارعا دا نەگە بەلگى ورناتپاسقا. ەرتەڭ كەش بولماسىنا كىم كەپىل؟ ال باسقاشا شەشىلىپ جاتسا, ءيا, الاشتى جاق­تاعانىمىز ەلدىگىمىزدى ساقتاعانىمىز بولىپ شىقپاي ما. تەك سونداي جارقىن ىستەر سەمەيدە عانا ەمەس, بۇكىل ەل كولەمىندە جالعاسسا, قانەكي؟! داۋلەت سەيسەن ۇلى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى الماتى