ەلىمىزدە قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ التىن كوپىرى بولىپ تابىلاتىن جانىبەك پەن كەرەيدىڭ التىن وردادان كەيىنگى تاريحى ءبىرشاما زەرتتەلدى. كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولدى. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ىلياس ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىش» رومانى بويىنشا تاماشا فيلم ءتۇسىرىلدى. مىنە, وسىلاي تاريحي تانىمعا تامسانىپ جۇرگەندە جاقىندا رەسەيدىڭ «مادەنيەت» ارناسىنان جۋرناليست گەورگي نوۆيكوۆتىڭ «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» اتتى دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى.
وتە قىزىق ءارى التىن وردا داۋىرىنە تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, ءبىزدى دە بەيجاي قالدىرمايدى.
...1834 جىلى ساراتوۆ گۋبەرناتورى ف.پەرەۆەرزەۆتىڭ ۇيىندە جايىلعان داستارقان باسىندا ەكى ادام كەزدەسەدى. ونىڭ ءبىرى ميسسيونەر ءارى ارحەولوگيالىق قازبالار جۇرگىزىپ جۇرگەن نەمىس كولونياسىنىڭ پاستورى گەنريح اۆگۋست تسۆيك تە, ەكىنشىسى ساۋداسى ءجۇرىپ تۇرعان الدەبىر كوپەس بولاتىن. داستارقانداعى كوڭىلدى اڭگىمە, بۋىنعا تۇسكەن شاراپ كوپەستى ماساڭداتقانى سونشا, ول قىزدى-قىزدىمەن تاريحي جادىگەرلەرىن كورسەتىپ ماقتانا باستايدى. ءارى گ.تسۆيكتىڭ وعان ۇناعانى سونشا, قوناعىنا التىن جادىگەردى سىيلاپ تا جىبەرەدى. پاستور گ.تسۆيكتىڭ كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلدى. اككى كوللەكتسيونەر ءارى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى جيناۋشىنىڭ كوزىنە بۇل ارتەفاكت وتتاي باسىلدى. بۇل التىن وردا ءداۋىرىنىڭ عاجاپ جادىگەرى ەدى. ياعني گ.تسۆيكتىڭ قولىنا جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى تۇسەدى.
گ.تسۆيك رەسەيدە 18 جىل تۇرىپ, ءىرى ەكى قورعاندى قازادى. ونىڭ ەسەبىن عىلىمي تۇرعىدا سيپاتتاپ جازادى. التىن وردا ءداۋىرىنىڭ تاريحىن مەيلىنشە جەتىك بىلەتىن گ.تسۆيكتىڭ قولىنا 1,5 مىڭعا جۋىق جادىگەر جيناقتالادى. ال 1832 جىلى سۋىر ىنىنەن ءتاج تابىلعان. ءجانىبەكتىڭ التىن ءتاجى سول ەدى. ءارى ول پاستور كوللەكتسياسىنىڭ ەڭ قۇندىسىنا اينالدى. بۇل كەزىندە ساراي باتۋ, ياعني بەركە ساراي دەپ اتالاتىن التىن وردا حانى قالاسىنىڭ ورنى ەكەن. گۇلستان دەپ تە اتالعان. يبن باتتۋتا تامسانا جازعان قالا ءحىV عاسىردىڭ اياعىندا ازىپ-توزادى. ءتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا بۇل قالانى ءامىر تەمىر, ءبىر دەرەكتەردە ماماي تالقانداعان دەگەن مالىمەتتەر بار. ال بۇل قالادا تەڭگە سوعاتىن ساراي ورنالاسقان ەكەن.
كەيىن رەسەيدەگى نەمىس كولونياسى ساياسي احۋالعا بايلانىستى دۇنيە م ۇلىكتەرىن تاستاپ, گەرمانياعا كەرى قايتادى. گ.تسۆيك تە 1,5 مىڭ التىنوردالىق جادىگەرمەن ءبىرگە جانىبەكتىڭ التىن ءتاجىن دە الىپ كەتەدى.
1840 جىلى پاستور گ.تسۆيك ونى جانە بارلىق كوللەكتسيالارىن بار بولعانى 1000 تاللەرگە ساتىپ جىبەرەدى. بۇل كەلن ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورىنىڭ ءبىر جىلعى ايلىعىنا تەڭ بولاتىن. وتە قىمبات قازىنانى پاستور گ.تسۆيك نەگە ارزانعا ساتتى؟ جۇمباق.
فيلمدەگى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بۇل وزبەك حاننىڭ ۇلى جانىبەكتىڭ ءتاجى ەمەس, ونىڭ اناسى تايدۋللا حانشانىڭ ءساۋكەلەسىنىڭ التىن ورنەگى بولۋى ىقتيمال. جانىبەك حاننىڭ تيىندارىنىڭ سىرتىنداعى گۇل-ورنەككە پارا-پار بولعاندىقتان جانىبەكتىڭ ءتاجى دەپ اتالۋى دا ءمۇمكىن دەگەن بولجام دا ايتىلادى. بىراق ەۋروپادا جاريالانعان دەرەككوزدەرىنىڭ ءبارىندە ول «جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى» دەپ اتالادى.
پاتشالىق رەسەي كەزىندە بۇل ءتاجدىڭ ىزدەۋشىلەرى از بولماعان سىڭايلى. ساراتوۆتىق ولكەتانۋشى ا.لەوپولدوۆ «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» دەپ اتالعان ارتەفاكت جونىندە 1837 جىلى جازعان,
گ. جانە ن.چەرنەتسوۆتار 1838 جىلى الدەبىر التىن ءتاجدىڭ تابىلىپ, قولدى بولعانىن ايتقان. ونى سارەپتالىق بىرەۋدىڭ ساتىپ الىپ كەتكەندىگى تۋرالى باياندايدى. سارەپتا دەپ وتىرعانى باياعى ساراي باتۋ قالاسى. بۇدان كەيىن ۆ.گريگورەۆ دەگەن بىرەۋ «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» يەنا قالاسىنداعى ۇلى گەرتسوگتىڭ شىعىس ءجادىگەرلەرى قويىلعان كابينەتىندە تۇرعانىن مالىمدەگەن. ول شىعىس ءجادىگەرلەرى كابينەتىنىڭ قور ساقتاۋشىسى دوكتور يوگانن شتيكەل مىرزانىڭ 1817 جىلى شىققان كىتابىنا ەنگەن.
1851 جىلى رەسەيدىڭ يمپەراتورلىق ارحەولوگيالىق قوعامىنىڭ ماجىلىسىندە «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» تۋرالى ءمالىمەت ايتىلادى. ول تۋرالى بەلگىلى عالىم, نۋميزمات, شىعىستانۋشى ءارى ارحەولوگيالىق قوعامنىڭ حاتشىسى پ.ساۆەلەۆ پاريج بەن يەنا قالاسىنىڭ كابينەتتەرىندە قويىلىپ جۇرگەن قولدى بولعان قوس جادىگەر تۋرالى حابارلاما جاسايدى. ءارى گەرمانيادان جادىگەردىڭ گالۆانو-پلاستيكالىق سۋرەتى, بولماسا كەسكىنىن سۇراۋ جونىندە ۇسىنىس ايتادى. گەرمانيا جاعى سەگىز ايدان سوڭ ءجادىگەردىڭ سۋرەتىن جىبەرەدى. قوعام 1851 جىلى 15 قازاندا ول سۋرەتتەردى جاريالاۋدى تاپسىرادى. وكىنىشكە قاراي, ول سۋرەت يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ حابارشىسىنا شىقپاي قالادى. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكسىز ەدى. «جانىبەك حاننىڭ ءتاجىنىڭ» سۋرەتىن 1906 جىلى ا.ا.سپيتسىن جاريالايدى.
التىن وردا ءداۋىرىنىڭ بىلگىرى عالىم گ.فەدوروۆ-داۆىدوۆ 1968 جىلى عىلىمي-كوپشىلىك جۋرنالدىڭ بىرىندە «جانىبەك حاننىڭ ءتاجى» تۋرالى اقپارات ورنالاستىرادى.
رەسەي عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمى ن.ساۆەلەۆ بۇل جادىگەرلەردىڭ سۋرەتىن «روسسيسكايا ارحەولوگيا» جۋرنالىنىڭ 2013 جىلعى 2-سانىندا جاريالايدى. سونداي-اق, بۇل جادىگەر تۋرالى 1837 جىلى يەنا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كارل گيۋبەل سيپاتتاما بەرگەن. مىنە, «ءجانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى» دەپ اتالاتىن ءجادىگەردىڭ سۋرەتتەرىن ەندى سىزدەر دە كورىپ وتىرسىزدار, قۇرمەتتى وقىرمان.
فيلمدەگى دەرەككە قاراعاندا, گەرمانيانىڭ ساكسونيا ولكەسى ەكى رەت سوعىس وشاعىندا قالعان. ال ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ول كەڭەس وداعى اسكەرلەرىنىڭ يەلىگىندە بولعان. مۇمكىن, ماسكەۋگە قايتارىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردىڭ اراسىندا «ءجانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجى» دە بار شىعار.
ۆولگوگرادتاعى ولكەتانۋ مۋزەيى مەن «ەسكى سارەپتاداعى» (بەركە ساراي) مۋزەيىندە قازاق تاريحىنا قاجەتتى تالاي جادىگەرلەر مەن ارتەفاكتار بار سىڭايلى. ءبىزدىڭ تاريحىمىز ءۇشىن ۇساق-تۇيەك جوق.
قازاق حاندارىنىڭ التىن تاقتارى دا, التىن تاجدەرى دە بولعانى ءبىزدىڭ فولكلورلىق جىرلارىمىزدا ساقتالعان. جىراۋلارىمىز حاندار تۋرالى ايتقاندا, ولاردىڭ التىن تاقتا وتىرىپ, التىن ءتاج كيگەنىن جىرعا قوسقان. مىسالى, مارعاسقا جىراۋ. بۇل جونىندە بەلگىلى تاريحشى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى م.ابۋسەيىتوۆا حانىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرلان اتىعاەۆ بىرنەشە ماقالا جاريالاعانىن ءبىلەمىز. مىنە, سونىڭ ايعاعىنداي «جانىبەك حاننىڭ التىن ءتاجىنىڭ» سۋرەتىن جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزەلىك. ءبىزدىڭ ۇلى تاريحىمىز بار, ۇلى بابالارىمىز بار. ءويتكەنى, التىن وردا ءداۋىرى ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدىڭ جادىگەر-تۇماسى...
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
