«بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى ول»

جاراتقان اللا ءوزى بەرگەن جاندى ءوزى الىپ جاتسا, پەندە بايعۇس امالسىز مويىنسۇنار. ال ادامنىڭ جانىن ادام الىپ جاتسا, قالاي عانا كونۋگە بولادى؟! ابايسىزدا ءولتىرىپ العاننىڭ ءجونى بولەك, اكەسىنىڭ قۇنى قالعانداي اپەرباقاندىقپەن, ايۋاندىقپەن كىسى ولتىرگەندەرگە نە ىستەمەك كەرەك؟! زايىرلى مەملەكەتىمىزدە ادام قۇقىن, قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن زاڭدار بار. سول مەملەكەتتىك قۇجاتتار ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا بارلىق سۇرانىستارىن ءادىل رەتتەپ وتىرۋى ءتيىس. زاڭعا قايشى جاعدايلاردا ۇكىمدى مەملەكەت اتىنان سوت شىعاراتىنى بەلگىلى. ول ۇكىممەن كەلىسەتىن دە, كەلىسپەيتىن دە كەزدەر بولادى. ءبىزدىڭ دە سول العاشقى ينستانتسياداعى سوتتىڭ شەشىمى قاناعاتتاندىرماعاندىقتان, قولىمىزعا قالام العان جايىمىز بار. بولعان ءىستى باسىنان بايانداپ كورەلىك. قاراعاندى حالقىنا جاقسى تانىمال جەڭىس سارمۋرزين دەگەن ارىپتەسىمىز بار. كوپ جىل «قازاقستان» تەلە­را­­ديوكورپوراتسياسىنىڭ وب­­­لىستىق فيليالىندا, قا­را­عان­دى قالاسىنىڭ اكىم­دى­گىندە جە­مىستى ەڭبەك ەتتى. بىل­تىر وسى ازاماتتىڭ تۋعان ءىنىسى جان­بو­لات كەنجە ۇلىن قان­دى­قول قا­را­ق­شىلار جۇمىس ورنىندا مەرت قىلدى. ايتۋعا وڭاي, ءايت­پە­سە, جان باۋىردىڭ توسىن­نان بول­عان قازاسى جەكەڭدى عا­نا ەمەس, بار اعايىن-تۋىستى كۇ­ڭىرەنتىپ, جاپ-جاس ازاماتتىڭ جا­رى مەن ءۇش بالاسىن اي مەن كۇن­نىڭ امانىندا قايعىعا كو­مىپ كەتتى. ەرتە مە, كەش پە, جالعاننىڭ جا­رىعىمەن ءبارىمىز دە قوش اي­تىسارمىز, بىراق كىمنىڭ اجالىنان بۇرىن ولگىسى كەلگەن؟! سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە, جازىقسىز جاننىڭ ءومىرىن قي­عان قانىپەزەرلەر لايىق­تى جا­زاسىن السا ەكەن دەي­سىڭ. جان­­­­بولات­تى ولتىرگەن جان­دار ۇستا­ل­ىپ, كىنالارى تو­لىق ءدا­لەل­دەنگەنمەن, ولارعا قارا­عان­­­دى قالاسىنىڭ قازىبەك بي اۋدان­دىق سوتى تاعايىنداعان جا­زا مارقۇمنىڭ جاقىن-تۋىس­تا­­­­رى­نىڭ كوڭىلىن كونشىتىپ, سا­­­بىر­عا كەلتىرە الماي وتىر. موي­­نى­نا كىسى قانىن جۇكتەگەن ءۇش قىلمىسكەردىڭ ارقايسىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىل­­­مىستىق كودەكسىنىڭ 192-بابى 3-ءبولىمىنىڭ 1-تارماعى بويىن­­شا 9 جىل مەرزىمگە باس بوس­­تاندىعىنان ايى­رىلىپ, جازا­لار­ىن جالپى ر­ە­جىمدەگى تۇزەۋ مەكەمەسىندە وتەيتىن بولدى. ولارعا بۇدان قاتا­ڭىراق جازا قولدانىلسا, تىم بولماسا قاتاڭ رەجىمدەگى اباق­تىعا قا­مالسا دەگەن تالاپ ارىز­بەن جە­ڭىس كەنجە ۇلى قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ قىل­مىس­­تىق ىستەر جونىندەگى سوت القا­سىنا جۇگىنگەنىمەن, ودان ەش ناتيجە بولمادى. بۇل جەردە قازىبەك بي اۋداندىق سوتى­نىڭ ۇكىمى قانشالىقتى ءادىل بول­­­عانىن پايىمداۋ ءۇشىن قىل­مىس­ت­ىق وقيعانىڭ قالاي ءور­بى­گەنىن بايانداپ وتكەنىمىز دۇ­رىس بولار. سونىمەن... 2015 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىنا قاراعان ءتۇنى 39 جاستاعى جانبولات سارمۋرزين ءوزى مەحانيك ءارى كۇزەتشى بولىپ ىستەيتىن قاراعاندى قالاسى, بىتوۆايا كوشەسى, 28/2 مەكەنجايىنداعى «ماناس» اۆتوپاركىندە جۇمىس ورنىندا وتىرادى. تۇنگى ساعات 01.50 شاماسىندا بۇرىن وسى مەكەمەدە كولىك جۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن 1983 جىلى تۋعان اسلان سارباەۆ دەگەن ەسىك قاعادى. ول جالعىز ەمەس, قا­سىندا استانادان ارام پي­عىل­مەن ۋاعدالاسىپ كەلگەن ەكى جان­دايشابى – 1982 جىلعى ەرلان قۇرمانعاليەۆ پەن 1998 جىل­عى قايرات بەكتەمىروۆ دەگەندەر بولعان. ولاردىڭ نەگىزگى جوس­پارى كاسىپورىن سەيف­ىن توناپ, ماتەريالدىق قۇن­­­­دىلىقتاردى جىمقىرۋ بول­عان. جامان ويى جوق جان­بولات اسلاننىڭ داۋىسىن تانىعان سوڭ ەسىكتى اشادى. مەكەمەنى توناۋ ءۇشىن كەلگەن قاراقشىلار كۇزەتشىنى سەبەپسىزدەن سوققىعا جىعىپ, تەپكىنىڭ استىنا العان. كەيىن سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىندا كورسەتىلگەندەي, اياۋ­سىز ۇرىپ-سوعۋ سالدارىنان جانبولاتتىڭ باس سۇيەگى جان­شىلىپ, قان تامىرلارى ءۇزىل­گەن, قابىرعالارى سىنىپ, ىشكى قۇرىلىسىنا كوپ زاقىم كەلگەن, ىشەكتەرى ۇزىلگەن. ال قىلمىسكەرلەردىڭ «وي­ى­­­­­­مىز ۇرلىق جاساۋ عانا بول­­­­­­­د­ى, كۇزەتشىنى ابايسىزدا ءولتىرىپ الدىق» دەگەن جاۋابىنا سوتتا سۋديا دا, پروكۋرور دا كادىمگىدەي سە­­­نىپ وتىر. وڭاي ولجاعا كە­نەل­مەك بولىپ, استانا­دان ەكى باسكەسەردى ەرتىپ كەلگەن اسلان سارباەۆ جانبولات ءتىرى قال­سا, قىلمىسىنىڭ تەز ارادا اشى­لىپ قالاتىندىعىن ءبىل­گەن ءجا­نە قاسىنداعى ەكى قان­دىقولمەن بىرگە ونى ءولىم حا­لىنە جەتكەنشە ۇرىپ-سوق­قان. كۇزەتشى ازاماتتىڭ دە­نە­سىندەگى جاراقاتتار, ولار سوت­تا ايتقانداي, ءبىردى-ەكىلى سوق­قىدان عانا بولماعانى ايدان انىق. مارقۇمنىڭ دەنەسى كوكالا قويداي بولعانىنا قاراماستان, پروكۋرور دا, سوت تا قىلمىسكەرلەردىڭ ءبىردى-ەكىلى رەت قانا ۇردىق دەگەنىنە سەنۋى قالاي؟! جارايدى, ولار كۇزەتشىنى ولتىرگىسى كەلمەدى دەلىك, سوندا ەسىنەن تاندىرا ۇرىپ, قول-اياعىن سىندىرسا دا, جانىن قالدىرىپ, بايلاپ-ماتاپ كەتۋگە بولاتىن ەدى عوي. ەكىنشىدەن, ولار كۇزەتشىنى ءول­تىر­گىسى كەلمەسە, ۇرلىققا عا­نا ءسوز بايلاسىپ كەلگەن بولسا, ونىڭ قول-اياعىن بايلايتىن ارقان با, ءجىپ پە, ايتەۋىر سونداي بىردەڭە الا كەلەر ەدى. ۇشىنشىدەن, ەگەر قاراقشىلار كۇزەتشىنىڭ ءتىرى قالعانىن بىلسە, قولىن عانا ەمەس, اياقتارىن دا بايلاپ كەتەر ەدى. ياعني, قاند­ى­قول قاراقشىلار جان­بولات­تىڭ سونداي تەپكىدەن سوڭ ەس جيىپ, قيمىلعا كەلە الماسىن جاقسى بىلگەن. بىراق, امال قانشا, قىل­مىس­تىق ءىستى تەرگەۋ بارىسىندا دا, سوتتا دا بۇل جاع­دايلاردىڭ بار­لىعى قا­نىشەرلەردىڭ پايدا­سىنا شە­شىل­دى. قىلمىستىق ءىس بوي­ىنشا تەرگەۋ امالدارىن ءجۇر­گىزۋ بارىسىندا بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءۇش تەرگەۋشىنىڭ اۋىسۋى دا كۇدىكتى ويعا جەتەلەيدى. بۇل جازا­نى جەڭىلدەتۋگە ۇم­تىل­عان قىل­مىسكەرلەردىڭ تۋىس­تارى تاراپىنان جاسالعان قى­سى­منىڭ, الدە, كەرىسىنشە, سىي-سياپاتتىڭ ىقپالى ەمەس­تىگىنە كىم كەپىل؟!  جەڭىس كەن­جە­ ۇلى بۇل تۋرالى قازىبەك بي اتىنداعى اۋ­داننىڭ دا, وب­لىستىڭ دا پروكۋ­رورلارىنا جاز­عان ارىز-شاعىمدارىندا ايت­قان ەكەن. بىراق, ولاردىڭ دا بەرگەن جاۋابى ءبىر قالىپتان شىققانداي. «زاڭ سولاي, ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن قايران جوق», دەپ جىلى جابادى. ەگەر  قىلمىستىق كودەكستىڭ جانالعىشتارعا نەبارى جالپى رەجىمدىك توعىز جىل كەسىپ بەرگەن 192-بابى 3-ءبولىمىنىڭ 1-تارماعىنا, دالىرەك ايتقاندا, «دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەل­تىرە وتىرىپ, ابايسىزدا ءجا­بىر­لەنۋشىنىڭ ولىمىنە اكەلىپ سوق­قان» دەگەن تۇجىرىمعا ءوز­گەرتۋ ەنگىزىلمەسە, كىسى ءولتىرۋ دە­گە­نى­ڭىز ءبىر كۇنى ويىنشىققا اي­نا­لاتىن شىعار. زاڭ بويىنشا, سونداي-اق, قاساقانا كىسى ءولتىرۋ فاكتىسى تىركەلۋى ءۇشىن جاراقات نەمەسە سوققى العان ادام وقيعا ورنىندا جەدەل جان تاپسىرۋى كەرەك ەكەن. سوندا, اياۋسىز سوققىنىڭ استىندا قالعان ازامات بىردەن باقيلىق بولماي, ەسىن جيماعان كۇيى اراعا ون ەكى ساعات سالىپ بارىپ ءجانتاسىلىم ەتكەنىنە كىنالى مە؟ مۇندايدى كىم كورگەن؟! العان جاراقاتتان ادام تىلگە كەلمەي ءبىر كۇن, ءبىر اي نەمەسە ءبىر جىل جاتىپ قايتىس بولۋى مۇمكىن. سوندا قانىشەرلەر تايراڭداپ, قايعى جۇتقاندار قايراڭداپ قالاتىن بولعانى عوي.  قايسىبىر دامىعان شەتەلدەردە بار زاڭدى ىزگىلەندىرۋ (گۋمانيزاتسيا) دەگەن دەموكراتيالىق ۇردىسكە ءۇن قوسۋ ءبىز ءۇشىن ءالى ەرتەرەك سياقتى. ىزگىلەندىرۋدى  ۇساق-تۇيەك ۇرلىققا, ورنى تولار ماتەريالدىق شىعىن اكەل­گەن­دەر­گە قولدانۋعا بولار, ءبى­راق قو­عامىمىزدىڭ اتا زاڭى­مىز­­دا اتاپ كورسەتىلگەن باستى باي­­­لىعى ادامدى ادەيىلەپ, اي­ۋان­دىقپەن ولتىرۋگە بار­عان­دارعا اياۋشىلىق كەرەك پە؟!.. سوت ۇكىمىندە قىلمىس­كەر­لەر­دەن جابىرلەنۋشى رەتىندە مارقۇمنىڭ اعاسىنا, جارى مەن بالالارىنا ماتە­ريال­دىق-مورالدىق شى­عىن­دى ءوندىرۋ تۋرالى كەسىمدى شە­شىم ايتىل­عا­نىمەن, سودان بە­رى جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوت­سە دە, ول دا ورىن­دالعان جوق. سوت ورىنداۋشى­لارى دا جاي­با­راقات. ءتىرى ادام ءتىر­شى­- ­ل­ىگىن جاساۋى كەرەك قوي. جان­بو­­لات كەنجە ۇلىنىڭ ۇلكەنى ار­اي استاناداعى ەۋرازيا مەم­­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى. ودان كەيىنگى با­­لاسى جالعاس قاراعاندى «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فا­­­كۋلتەتىنىڭ 1 كۋرسىندا وقي­دى. ول جىل سايىن وقۋىنا 300 مىڭ تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءتو­­­لەۋى كەرەك. كەن­جەسى ولجاس ءۇشىن­­شى سىنىپتا عانا وقيدى. اسى­­­راۋشىسىنان ايى­رىلعان زاي­­ىبى جانارعا وتباسىن اسىراۋ وڭايعا سوعىپ وتىرعان جوق. بۇ­­رىن العان نەسيە قارىزى تاعى بار. * * * – ون التى رەت وتكەن سوت وتى­­­رىستارى قاجىتىپ جىبەردى, – دەيدى جەڭىس كەنجە ۇلى. –  قازىر تەك قۇر جانىمدى ءسۇي­رەپ جۇرگەن جايىم بار. سوت پرو­تسەسىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنا بايلانىستى جۇمىستان دا شىعۋعا ءماجبۇر بولدىم. سودان بەرى جۇمىسسىزبىن. جات­­­سام-تۇرسام ويىمنان كەتپەي جۇرگەنى – جانبولاتىم, ونىڭ ءومىرىن قيعاندارعا ءادىل جا­زا قولدانىلاتىن كۇن تۋار ما ەكەن؟ بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ جۇ­­مىسقا تۇرارمىن-اۋ, سوندا مەن سالىق تولەپ, ءىنىمدى ءول­تىر­گەن, ءادىل جازاسىن الماعان قىل­­مىسكەرلەردى اسىراۋعا ۇلەس قو­سامىن با؟! ەلدىڭ ەسەبىنەن ءىشىپ-جەپ, جالپى رەجىمنىڭ جان تىنىشتىعىندا جاتقان ولار توعىز جىل تۇگەل وتىرسا جاقسى. امنيستيامەن مەرزىمىنەن بۇرىن بوساي قالاتىن دا وسىنداي پىسىقايلار عوي... * * * قاپيادا كوز جۇمعان جان باۋىرىن جوقتاعان شاراسىز اعا­نىڭ كۇيزەلىسى ءبىزدىڭ دە جانىمىزعا باتادى. «ولگەن ارتىنان ولمەك جوق» دەگەنمەن, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جازىقسىز جار مەن ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتىپ ۇلگەرمەگەن با­لا-شاعانىڭ وبالى كىمگە؟! تىم قۇرىسا, قاراقشىلاردان سولاردىڭ نەسىبەسىنە ماتەريال­دىق شىعىندى ءوندىرىپ بەرەتىن ءبىر يماندى تابىلار ما ەكەن؟! ول شىعىندى ءوندىرۋ تۋرالى سوت شەشىمى بولعانىمەن, سو­نىڭ ءوزى قاعاز جۇزىندە قالىپ وتىر. جايباراقات جۇرگەن سوت ورىن­داۋشىلارىن دا جەلكەلەۋ كەرەك پە, قايتپەك كەرەك مۇن­دايدا؟.. اقىل قوسىڭىزدار, اعايىن! قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى