كلاسسيكادان ارت-حاۋسقا دەيىن...

  ماندىتىپ ماقتاۋ دا ەستىمەگەن, تالاي سىننىڭ استىندا ءجۇرىپ, سان ءتۇرلى رەفورمالاردى باسىنان وتكەرگەن قازاق كينوسىنىڭ «بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ» جۇرەتىن سوناۋ ءبىر سانسىراعان جىلدارىمەن سالىستىرعاندا, ءدال بۇگىن شىنايى باسەكەگە قاراي بەت بۇرعان شابىتتى شاقتى باسىنان وتكەرىپ وتىر. «قازاقفيلم» باستاعان كينو كوشى جەكەمەنشىك كينوكومپانيالاردىڭ ونىمىمەن جالعاسىپ, جىل سايىن جيىرمانىڭ ۇستىندە فيلم شىعاراتىن جاعدايعا جەتتى. الايدا, اقيقاتقا وكپە جۇرمەيدى. تابىس پەن تانىمالدىلىقتى رەجيسسەر ىشتەي قالاعانىمەن, تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ ءبارى كوپتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنە بەرمەيدى, تابىسقا قۇمارلىق بار دا, كورەرمەندى رۋحاني قاناعاتتاندىرۋ دەگەن تاعى بار. دەگەنمەن وتكەن جىلدىڭ دا تالعام تەزىنەن شىعا الاتىن, ءتاپ-ءتاۋىر تۋىندىلارى بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىلتىرعى جىل باسىندا تۇساۋى كەسىلىپ, كورەرمەنگە ۇسىنىلعان «جۇلدىزدار توعىسقاندا» فيلمىنەن باستاپ جىلعا نۇكتە قويعان «الماس قىلىش» تاريحي داستانىنا دەيىنگى كينوسپەكتر ءار الۋان. تالعامعا قاراي تاڭداۋ بار, كوڭىل قالاۋىڭىز كومەديا ما – «ون التى قىز» بەن «72 ساعاتتا ۇيلەنۋ», «كەلينكا سابينانى» كورىڭىز, دەتەكتيۆتى  دراما كەرەك پە – «تاراز» بەن «شىرعالاڭ» شىتىرمانىن تاۋىپ الاڭىز, «بوەۆيك» قاجەت پە ەدى – «رايونى» مەن «قارىزدى» قاراڭىز,  تاريحي فيلمدەردى تاماشالاعىڭىز كەلە مە – «اناعا اپارار جول», «امانات» پەن «28 پانفيلوۆشى» بار. قازاقستانداعى ءبىر-بىرىمەن تايتالاسا دامىپ كەلە جاتقان كلاسسيكا مەن ارت-حاۋس فيلمدەردىڭ اراسى تىم الشاق ەمەس. «بارلىق ونەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى كينو» بولسا دا, بۇگىنگى كۇنى سول كينونىڭ ءوزى تاقىرىپتىق, جانرلىق جاعىنان جىكتەلىپ, بىرنەشە تارماققا ءبولىنىپ كەتتى. كوممەرتسيالىق-كاسسالىق فيلمدەر, حالىقتىق كينو, ينتەللەكتۋالدارعا ارنالعان يدەياسى بيىك تۋىندىلار, تالعامپاز كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن كلاسسيكا, تانىمدى وسىرەتىن تاريحي درامالار ... تەك, اتتەڭ, «فەنتەزي-فيلم» مەن «ەكشن» جانر ءوز تالابى بويىنشا تۇسىرىلمەي كەلەدى. كينودا جاڭا فورمات, ءتىپتى جاڭا ءتىل قالىپتاستى. بىراق, سيۋجەتتى ەكىنشى پلانعا ىسىرىپ تاستاپ, كەيىپكەردىڭ ىشكى الەمىن كورسەتۋگە ۇمتىلامىن دەپ ءماتىننىڭ ماعىنا-مازمۇنىن قارابايىر ديالوگتارعا قۇرۋ – ونەر رەتىندە ءسىڭىپ كەتە الماي وتىر. سودان بولار, بۇگىنگى كوركەم فيلمدەر مەن سەريالدارداعى كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىندا ءبىر دۇرىس ديالوگ جوق. «ۇلجان», «ايمان-شولپان», «ايگەرىم» اتتى قاپتاعان قىز-كەلىنشەكتىڭ اتىمەن اتالعان فيلمدەردەن ءبىر ويدى ەكىنشى ويعا تابيعي تۇردە جالعاپ جىبەرەتىن, قۇلاقتىڭ قۇرىشى قاناتىن جانى بار, ساۋلەلى ءسوز تاپپاي قينالاسىڭ. كروسسۆورد سەكىلدى قولدان قۇراستىرىلعان ءسوز سونشالىقتى سالماقسىز. ءار جاققا قاراپ تۇرعان ءسوزدى قۋالاپ اكەپ باسىن قوسىپ, ارەڭ دەگەندە يكەمگە كەلتىرەتىن رەجيسسەردىڭ اۋرەشىلىگىنە اكتەردىڭ جاساندى ويىنى قوسىلعاندا كينو كورگەن قۇرلى بولماي, قۇتىڭ قاشىپ بىتەدى. بىراق قالاي دەسەك تە, مەلودراما, سەريال ءتۇسىرۋدى ەندى قولعا الا باستاعان رەجيسسەرلەر دە بىرقاتار قيىندىقتاردى ەڭسەرىپ, قازاق ەكرانى ءۇشىن تىڭ جانردى تۇسىرۋگە ءبىرشاما توسەلىپ قالدى. جاس كينوسىنشى ايدانا مۇراتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە فيلمدەردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى جەكەمەنشىك كينوستۋديالارعا تيەسىلى. بۇل دەگەن ءسوز, مەملەكەتتەن اقشا كۇتىپ وتىرماي, وزدەرى قارجى كوزىن تاۋىپ, قيىندىقتى دا وزدەرى جەڭەدى دەگەن ءسوز. دامىپ كەلە جاتقان پروديۋسەرلىك فيلمدەردىڭ باسىندا تۇرعان نۇرتاس ادامباي, بايان ەسەنتاەۆا, ەركىن راقىشەۆ سىندى ءوز سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى كينوكەڭىستىكتە ولقى تۇرعان ورىندى وتاندىق فيلمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كينورەجيسسەرلەردىڭ اراسىندا «حالىق رەجيسسەرى» اتانعان اقان ساتاەۆ بۇل اتاعىنا ازىرگە كىرەۋكە تۇسىرە قويعان جوق. بيىلدىڭ وزىندە ول «اناعا اپارار جول», «رايونى» اتتى ەكى بىردەي ءفيلمىن ۇسىنىپ ۇلگەردى. اقان كورەرمەننىڭ ءمىنسىز جاسالعان ساپالى ءونىم كۇتەتىن تالاپشىل كوزقاراسپەن قاراۋىنا ءوزى ۇيرەتىپ الدى. قولعا العان تۋىندىسىن تۇسىرمەي جاتىپ ناتيجەسى بەلگىلى ساپالى فيلمدەر ۇسىناتىن ا.ساتاەۆ كاسىبي جاعىنان كورەرمەننىڭ كوز الدىندا ءوستى. انا مەن پەرزەنتتىڭ اراسىنداعى ۇلى ماحابباتتىڭ كۇشىن كورسەتكەن «اناعا اپارار جول» سونىڭ ايعاعى عانا ەمەس, قازاق كينوسىنداعى ەلەۋلى وقيعا, رەجيسسۋرا تابىسى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ال, ونىڭ بيۋدجەتى 2 ملن دوللارلىق «حاكەر» دەگەن درامالىق تريللەرى بىلتىر امەريكا مەن كانادادا, ودان ءارى انگليا, فرانتسيا, اۆستراليادا كەڭ پروكاتقا شىعىپ, قازاقستاندىق رەجيسسۋرا قارىمىمەن تانىستىرادى. «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» ءفيلمى باستاپ شىققان پرەزيدەنت ومىرىنە بايلانىستى تۇسىرىلگەن «وتتى وزەن», «تىعىرىقتان جول تاپقان» جانە «ەلباسى جولى» تۋىندىلارى «جۇلدىزدار توعىسقاندا» فيلمىمەن تۇيىندەلەدى. ەل تاريحىنا بايلانىستى فيلم بولعاندىقتان باسقالاردان سيپاتى دا, سالماعى دا بولەكتەۋ تۇراتىن «جۇلدىزدار توعىسقاندا» ساياسي رەڭكىنە قاراماستان ناعىز كوركەم تۋىندى بولىپ شىققانى – رەجيسسۋرا جەڭىسى. ەگەمەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ جولى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ قىزمەتتىك ءوسۋ ساتىسى نەگىزىندە بيىككە شىققانىن بەلگىلى اكتەر بەرىك ايتجانوۆ سەنىمدى سۋرەتتەي الدى جانە ول جاساعان وبرازدار گالەرەياسى تاعى ءبىر سۇيەكتى رولمەن تولىقتىرىلۋىمەن تانىمالدىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. وسىناۋ تسيكلدى دۇنيەنىڭ ءبارىن تسيركۋلمەن شەڭبەر سىزعانداي دوڭگەلەتە وتىرىپ, جۇپ-جۇمىر ورتاق كينوەپوپەياعا اينالدىرا العان رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتپەسكە بولمايدى. جانرلىق جاعىنان تۇرلەنىپ, ءتۇرلى باعىتتاعى تۋىندىلاردى تۇسىرۋمەن اينالىسا باستاعان قازاق كينەماتوگرافياسى بۇگىنگى كۇنى ءبىرشاما جەتىستىككە جەتىپ وتىر. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي «الماس قىلىش» تاريحي شىعارماسىنىڭ  ساحنالىق نۇسقاسىن دا, كينو نۇسقاسىن دا جاساپ, قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ تاريحىن, سول جولداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ, حانداردىڭ, باتىرلاردىڭ سىن ساعاتتارداعى شەشۋشى رولدەرىن, قازاق حاندىعىنىڭ پايدا بولۋ كەزەڭىندەگى شيەلەنىستى وقيعالاردى شەبەر كورسەتۋدى رەجيسسەرلەر الدىنا مىندەت ەتىپ بەلگىلەگەن بولاتىن. كەڭ تىنىستى تاريحي تۋىندىلاردى ءتۇسىرىپ, ءوز قولتاڭباسىن وسى جانر ارقىلى جەتىلدىرىپ جۇرگەن  رۇستەم ابدىراشەۆ «الماس قىلىشى» ارقىلى تەاتردى تارك ەتكەن, كىتاپ وقىمايتىن, فولكلوردى ارحايزمگە اينالدىرعان كينو ءتىلىنىڭ زامانىندا, ءار ازاماتتىڭ بويىندا وتانشىلدىق رۋحتى وياتۋدى بارىنشا ماقسات تۇتقانىمەن ۇتتى. وتكەن ءداۋىر شىندىعىن كوركەم جيناقتاعان تاريحي داستان, ەڭ الدىمەن, سول زاماننىڭ سۋرەتىن اينىتپاي بەرۋىمەن ەستە قالدى. «قازاق كينوسىنا قىزىعۋشىلىق تومەن» دەگەن قاساڭ پىكىردى تەرىسكە شىعارىپ, وتاندىق كينو ءوندىرىسىنىڭ دامىپ كەلە جاتۋىنىڭ دالەلى دە وسى فيلم بولا الادى. بۇل فيلمنەن سوڭ تالاي اكتەردىڭ باعى جاناتىنى ءسوزسىز. ەركەبۇلان دايىروۆ, ارمان اسەنوۆ, ءمادينا ەسمانوۆالاردىڭ شىعارماشىلىق جولىنا تابىس كوپىرى بولىپ تارتىلاتىنىنا كەپىلدىك بەرەدى. 2016 جىلدىڭ ەڭ ءىرى ءارى بىرەگەي جوباسى «الماس قىلىش» – دامىلسىز قويىلاتىن بۇگىنگى قازاق كينوسىنىڭ دەڭگەيى تۋرالى سۇراقتى رەجيسسەرلىك ماقسات, اكتەرلىك ويىن, بۋتافورلىق جەتىلۋ, تەحنيكالىق تالاپ تۇرعىسىنان وزىنشە قاراستىرۋعا تىرىسقان تۋىندى. «قازاقستان كينوتەاترلارىندا ورتا ەسەپپەن العاندا جىلىنا 260 فيلم كورسەتىلەدى, ونىڭ ىشىندە پروكاتقا قازاقستاندىق 10-12 فيلم عانا شىعادى. بۇل جالپى كورسەتىلىمنىڭ تەك 4,5 پايىزىن قۇرايدى. ال, ءبىزدىڭ بۇل كورسەتكىشتى شەتەلمەن شەندەستىرسەك, فرانتسيادا – 47, رەسەيدە – 21, وڭتۇستىك كورەيادا 27 پايىزدى قۇرايدى. «وسىلارمەن سالىستىرعاندا كەلەشەكتە قازاقستاندىق فيلمدەردىڭ كورسەتكىشى 20 پايىزعا جەتۋى ءتيىس. ال بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن جىلىنا 40-45 فيلم ءتۇسىرىپ ۇلگەرۋىمىز كەرەك» دەگەن دەرەكتى العا تارتادى كينوسىنشى ا.مۇراتقىزى. ون جىل بۇرىن عانا ءبىر پايىزدى ارەڭ قۇراعان قازاق كينوسى بۇگىندە 4,5 پايىزعا جەتىپ وتىرسا, اتاۋعا تۇرارلىق جەتىستىك. «ءبىز ازيانىڭ گولليۆۋدىنا اينالامىز!» دەپتى امبيتسياسى كۇشتى قىرعىز كينوگەرلەرى. ءبىر عانا شىڭعىس ايتماتوۆ پەن بولوت شامشيەۆتىڭ تاندەمىنەن تۋعان قىرعىز كينوسىنىڭ جارتى الەمدى دۇركىرەتكەن داقپىرتى مەن باقىتىنىڭ بۋى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن باسىلماي تۇر. ونداي باق قازاق كينوسىنىڭ باسىندا دا بولعان ەدى, اتتەڭ, ۋاقىتىندا باسىپ ۇستاپ وتىراتىن سالماق بولمادى. كوركەم ونەردىڭ ورتاق داستارحانىنا ۇيالماي سالاتىن سىباعانىڭ بىرەۋىن ەمەس, تالايىن تارتۋ ەتكەن كينومىز الدىمەن تورگە شىعىپ, سوسىن مويىنعا مىنەتىن «جوق» دەگەن ءسوزدى  و باستان توڭىرەگىنە جولاتقان ەمەس. قالاي دەسەك تە, قازاقستان كينەماتوگرافياسىندا سەرپىلىس بار, جاڭالىققا ۇمتىلىس بار, باستىسى, ىزدەنىسكە قۇرىلعان مازمۇنى ءىرى تۋىندىلارمەن تولىعىپ كەلەدى. تالقىلانىپ جاتقان «كينو تۋرالى» زاڭ جوباسى جاڭا فيلمدەردىڭ جارناماسىن جولعا قويىپ, كينوستۋديالاردىڭ وندىرىستىك جوسپارىنا باعىت بەرسە, وتاندىق كينوپروكاتتاعى قيىندىقتىڭ كۇرمەۋىن شەشىپ, قازاق كينوسىنا قامقور بولۋدى كوزدەسە, بۇل سالاداعى تابىس تا تولاستامايدى. ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»