تەزەكتىڭ شوعىن پەللەتتىڭ قىزۋى الماستىرا ما؟

ءبىز تەزەكتىڭ قىزۋىمەن قازان قايناتىپ وسكەن ەلدىڭ بالاسىمىز. جانە تىرشىلىك ەتۋدىڭ وسى دالالىق فورماسىمەن قازىر دە ماقتانۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەيتىندەي كۇنكورىس كوزىن باسقا ەشبىر ۇلتتىڭ تاريحىنان تاپپايسىز. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق دالاسىندا ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ بولماۋى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى ەرەكشەلىكپەن قاتار, تابيعاتپەن دە ەتەنە جاقىندىعىن ايگىلەيدى. دەمەك, ءبىز قازىر اسپەتتەپ جازىپ جۇرگەن «جاسىل ەكونوميكا», «تۇمسا تابيعات» جايى تاڭسىق تاقىرىپ ەمەس ەكەن. قورشاعان ورتانى قورعاۋدى تابيعاتتىڭ وزىنەن ۇيرەنگەن ۇلتقا ەكولوگيالىق ماسەلە جات ەدى. قازىرگى كۇنگى تۋىنداپ وتىرعان پروبلەمالار بولسا, ول  بەرتىنگى زاماننىڭ «جەتىستىكتەرى» بولىپ سانالۋى كەرەك. جالپى, الەمدە ەكولوگيالىق اپات الدىندا تۇرعان ەلدەردىڭ تىزىمىنەن قازاقستاندى قازىر دە تاپپايسىز. دەمەك, ەلىمىزدىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جاعدايىنا قاتىستى ۇستانىمى ايقىن دەگەن ءسوز. ال, الەمدە ەكولوگيا ماسەلەسى وتكىر تۇر. اسىرەسە, سوڭعى ون بەس جىل ارالىعىندا ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر ءۇشىن قورشاعان ورتا جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق الدىڭعى ورىنعا شىقتى. راس, الىپ ءوندىرىس وشاقتارىنا ارقا سۇيەگەن مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا باسەكەسىندە ەكولوگيا جاعدايىنىڭ ەكىنشى ورىنعا سىرعۋى زاڭدىلىققا اينالعانداي ەدى. ول كەزەڭ ەندى كەلمەسكە كەتتى. بىراق, جاي كەتكەن جوق, اۋىر زاردابىن قالدىرىپ كەتتى. وكىنىشتىسى, جانتالاسا دامۋدىڭ دا وزىندىك ماسەلە تۋدىراتىنى وسى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى جاعدايىندا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ناتيجەسىندە ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋعا باعىتتالعان شىعىن الپاۋىت ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا اجەپتاۋىر سالماق تۇسىرە باستادى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا جالپى ادامزاتقا زالالىن تيگىزەتىن عالامشارلىق قاۋىپتىڭ دە اۋىلى الىس ەمەس... بۇعان دەيىن اقش, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باسىنان وتكەن ەكولوگيا ماسەلەسىمەن ەندىگى جەردە بىزگە كورشىلەس ەلدەر دە بەتپە-بەت كەلە باستادى. مىسالعا, شىعىستاعى قىتايدا بۇل جاعداي سىن كوتەرمەيدى. ەلدىڭ ىشكى ولكەسىندەگى ءوندىرىستى قالالاردا تىنىستايتىن تازا اۋا تابۋ پروبلەماسى تۋىنداپ, تۇرعىندار ارنايى تىنىس الۋ اپپاراتتارىن تۇتىنا باستاعان. دەمەك, يەك استىنداعى ەلدەردىڭ باسىنداعى جاعدايدىڭ اسەرى تۇبىندە قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەسى انىق. ارينە, ءبىزدىڭ ەلدەگى ەكولوگيا تاقىرىبىن ءسوز ەتكەندە قارا اسپاندى توندىرۋگە بولمايدى. باسقا-باسقا, ءدال قىتايداعىداي قاۋىپ جوقتىڭ قاسى. بۇل ءبىر جاعىنان العاندا, ەلدەگى قورشاعان ورتانى لاستايتىن ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ از بولۋىنا دا بايلانىستى. ەكىنشىدەن, قازاقستانداعى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنا وندىرىستىك سەبەپتەردەن بۇرىن تەحنوگەندىك سيپاتتى جاتقىزۋعا بولار. ولاردىڭ قاتارىنا اسكەري-قورعانىس ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن سىناقتار مەن جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعان فاكتورلاردى قوسساق جەتكىلىكتى. بۇل ەندى باسقا اڭگىمە. الداعى جازدا استانا تورىندە وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسى ۇلت بولمىسىن سيپاتتايتىن تاقىرىپتى قامتىپ وتىر. قازاقستان ۇسىنعان «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتاۋىنىڭ اۋقىمىنا ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت قىلاتىن زاماناۋي جەتىستىكتەر تولىقتاي ساي كەلەدى. ال ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن تەر توگۋ دەگەنىمىز – تۇرمىس پەن تىرشىلىككە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ. استانا كورمەسىندە الداعى بولاشاقتا ادام تۇتىناتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قاۋىپسىز ءارى ارزان, ءتيىمدى ءارى قورشاعان ورتانى لاستامايتىن تۇرلەرى ۇسىنىلىپ, جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزىلۋى جولعا قويىلسا, ءاۋ باستاعى قازاقتاردىڭ تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ جاڭعىرۋى ەمەي نە؟ ءسوز باسىندا تەزەك تۋرالى ايتتىق. كادىمگى مالدىڭ قيى. وركەنيەتتى قوعام ءۇشىن ازداعان مەنسىنبەۋشىلىك تۋعىزسا دا, وسى مال قالدىعىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تابيعي وتىن ەكەنىن ءبارىبىر مويىندايمىز. بىرىنشىدەن, سيىر تەزەگىنىڭ قىزۋى وتە جوعارى بولادى ەكەن. ارينە, قازىرگى قولدانىستاعى تاس كومىر, كوگىلدىر وتىنمەن سالىستىرۋعا كەلمەس, بىراق تەزەكتىڭ شوعىنا قويىلعان شاۋگىم مەن ەلەكتر شاينەكتەگى سۋدىڭ قايناۋى شامالاس دەڭگەيدە. دەمەك, تابيعي ءونىمدى تۇتىنىپ الاتىن ەنەرگيا مەن ەنەرگەتيكا قۋاتىن شىعىنداپ وندىرەتىن جىلۋدىڭ كۇشى تەڭ تۇسەدى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ ادامعا پايداسى, العاشقىسىنىڭ ارزان ءارى زيانسىز ەكەندىگى عانا. بىراق, قازىرگى قوعام, اسىرەسە ۋربانيزاتسيالانعان ورتا ءۇشىن تەزەك تەرۋدىڭ ۋاقىتى ءوتتى. مال باسىن ءوسىرىپ, تازا ەت پەن ءسۇت ءوندىرۋ ءىسى كەنجەلەپ وتىرعان جاعدايدا تەزەك شاپتاۋ ءۇشىن سيىر ۇستا دەۋ كۇلكىلى بولار ەدى. ەندەشە, ءالى دە تولىقتاي گازداندىرىلىپ ۇلگەرمەگەن قازاقستان ءۇشىن قىس بويىنا كومىر مەن مازۋت وتىنىن تۇتىنۋ ءۇردىسى جالعاسا بەرمەك. وسى كومىر جاعۋدىڭ قىمباتقا تۇسەتىنى ءوز الدىنا, ەكولوگيالىق تۇرعىدان زيانى جوعارى ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. كومىر قالدىعىنىڭ قورشاعان ورتانى لاستاۋى مەن وتىن قىزۋىنان بولىنەتىن گازدىڭ زياندى اسەرىن ەۋروپالىقتاردىڭ ءوزى سوڭعى 5 جىلدا انىق مويىنداپ, قازىر كەيبىر مەملەكەتتەر وتىنىڭ بۇل ءتۇرىن پايدالانۋعا مۇلدەم تيىم سالعان ەكەن. راس, كارى قۇرلىق تورىندەگى كوگىلدىر وتىننىڭ قول جەتىمدىلىگىمەن انىقتالاتىن بۇل جەتىستىك, قازاق اۋىلى ءۇشىن تۇسكە كىرمەيتىن جاعداي بولۋى دا مۇمكىن. دالىرەگى, ءدال قازىر بىزگە ەلەكتر ەنەرگياسى مەن جانارماي پەشتەرىنەن بولەك ءۇيدى جىلىتۋعا بالامالى وتىن كوزى جوق سياقتى كورىنەدى. جوق, ىزدەنىپ كورسەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بيووتىن ءوندىرىسى دامىپ كەلەدى ەكەن. سونىڭ ءبىر مىسالىن پەللەت وندىرەتىن شاعىن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىنان بايقايمىز. پەللەت دەگەنىمىز نە ءوزى؟ بۇل – كادىمگى اعاش نەمەسە قۇرامىندا اعاشتەكتى جانعىش زاتتار قوسىلعان قالدىقتاردان جاسالاتىن ءونىم عانا. ءبىزدىڭ پەللەت وندىرىسىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمىزدى دا وسى قالدىقتاردى تولىقتاي كادەگە جاراتۋ ارتتىرا ءتۇستى. جانە بۇل ءوندىرىستىڭ ەلىمىزدىڭ ءتورت تارابىنان دا تابىلاتىنى قۋانتادى. مىسالعا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تازا اعاش قالدىقتارىن وڭدەپ, پەللەت دايىنداۋ جولعا قويىلسا, الماتى وبلىسىندا مايبۇرشاقتىڭ ساباعى مەن كۇرىشتىڭ قاۋىزىن دا بيووتىن ءۇشىن پايداعا جاراتۋ قولعا الىنىپتى. شىعىس قازاقستاننىڭ ورماندى اۋداندارىندا وسى وندىرىسكە قىزىعۋشىلىق بار. بۇگىنگە دەيىن دايىندالعان پەللەت تۇرلەرى ديزەل وتىنىمەن سالىستىرعاندا ارزان ءارى قىزۋى جوعارى وتىن تۇرىنە اينالعان. دەمەك, كادىمگى قازاندىقتاردا مازداپ جاناتىن ءوندىرىس قالدىقتارى تاياۋ ۋاقىتتا بالامالى وتىن كوزى رەتىندە جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزىلە باستاۋى ءتيىس. وكىنىشتىسى, پەللەت تۇيىرلەرىن دايىنداپ شىعاراتىن تەحنولوگيا تىم قىمبات تۇرادى ەكەن. ءاۋ باستا شۆەتسيا, اۋستريا, دانيا سياقتى ەلدەردە باستاۋ العان پەللەت ءوندىرىسى كەلە-كەلە بۇكىل ەۋروپانى قامتىپ, ءتيىمدى بيزنەس كوزىنە اينالعان. بىلاي قاراعانعا, پەللەت دايىنداۋ وپ-وڭاي ءادىس سياقتى. بۇل اعاش, ۇگىندى, جاڭقا جانە ۇگىتىلگەن قوقىمداردىڭ كەپتىرىلگەن قالدىقتارىن تىعىزداۋ ادىسىمەن ازىرلەنەتىن قاتتى وتىننىڭ ءبىر ءتۇرى عانا. بىراق ونى جاساپ شىعارۋ تەحنولوگياسىنىڭ قولجەتىمدى بولماۋى, بۇل وتىن ءتۇرىنىڭ قاي كەزدە دە سۇرانىسقا يە بولاتىندىعىن بىلدىرەتىندەي. پەللەت ءوندىرىسىنىڭ ونىمدەرى بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. اعاش تۇيىرشىكتەرى, تسيلليندر ءتارىزدى وتىن, بريكەتتەر سياقتى ونىمدەردىڭ قۇرامى نەگىزىنەن تابيعي تازا قالدىقتاردىڭ سىعىمدالۋىنان تۇرادى. ياعني, جانۋ كەزىندە ەشقانداي زياندى زاتتار بولىنبەيدى. جانە تىعىزدالعان اعاشتىڭ قىزۋى ارتا تۇسەدى دەيدى. مىسال ءۇشىن, كادىمگى تاس كومىردىڭ 1 كيلوسىنان الىناتىن جىلۋ قۋاتى 4500-5300 كيلوكالوريانى قۇرايتىن بولسا, ءدال سونداي سالماقتاعى پەللەتتەن الىناتىن قىزۋدا 4800 كيلوكالوريا شاماسىندا. بۇل جەردەگى تۇتىنۋشىنىڭ ۇتاتىن تۇسى, پەللەت باعاسىنىڭ ارزان بولۋى مەن زياندى قالدىقتاردىڭ مۇلدەم بولماۋى. قاراڭىز: پەللەتتەن شىعاتىن كۇل ماسساسى 1 پايىزعا جەتپەيتىن بولسا, كومىردەن شىعاتىن كۇل 8-15 پايىزعا دەيىن. قالاي دەسەك تە, ەلىمىزدە ەندى عانا قانات جايا باستاعان بالامالى وتىن تۇرلەرىنىڭ ەكولوگيالىق تالاپتار تۇرعىسىنان دا سۇرانىسقا يە ونىمگە اينالىپ وتىرعانى قۋانتادى. ال ۇكىمەت تاراپىنان بيووتىن ونىمدەرىن شىعارۋشىلارعا ەرەكشە جاناشىرلىق قاجەت ەكەندىگىن ايتۋ ارتىق شىعار. تەزەكتىڭ شوعىنا قايناعان قازاقتىڭ قارا قازانىن پەلەتتىڭ قىزۋى دا وتتان تۇسىرمەيتىنى انىق. قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»