ءCوز سويىل №35

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق

جۇمىسىم – جۇمىس تابۋ ىرىسىڭدى كەتىرەر ىدىستاعى ۋ, ءبىر اداسساڭ قيىنداۋ دۇرىستالۋ. جاڭا جىل ەندى كىرە باستاعاندا, جۇمىسىم بولىپ الدى جۇمىس تابۋ. قىبىرلايىن دەسەم دە قۇمىرسقاداي, كوكەلەردىڭ قاباعى تىرىسقانى-اي. قاساقانا ايتا ما, دوستارىمنىڭ سۇرايتىنى باياعى «جۇمىس قالاي؟». اقشا ۇستاپ جۇرمەسەم دە ەركىن مەيلى, اقىندىق ونەرىم بار, ولتىرمەيدى. «جۇمىس جوق» دەپ, ايتەۋىر كوكەلەر دە «جۇمىسىما» كەدەرگى كەلتىرمەيدى. باستارىنا قونعاسىن جىمىسقى باق, بىزدەرگە اسپاي ءجۇر-اۋ دۇرىس قۇلاق. ەندى مەن «جۇمىس قالاي؟» دەگەندەرگە, نە جۇمىسىڭ بار دەيمىن, جۇمىس سۇراپ. تالاي-تالاي ەسىكتەن باس سۇققانمەن, ءۇمىتىن ۇزە قويماس جاستىق داۋرەن. جۇمىسى بەدەلدىدەن جۇمىس سۇراپ, «جۇمىس» جاساپ جاتىرمىن باستىقتارمەن. ءبىر جۇمىس تا بەرە الماي قۇتى كەرىم, جۇمىس تاۋىپ بەردى عوي, شۇكىر ەلىم. كەلگەن مىنا جاڭا جىلدا ءبىر كوكەمىز جۇمىسقا العان كۇنى, بۇيىرتسا, جۇمىسىمدى بىتىرەمىن. ورازبەك قيىنباەۆ اقتوبە   اسقىنعان اۋرۋ جىل باسى مەن ءۇشىن قولايسىز­داۋ باس­تالدى. ءتىسىم سىزداپ اۋىرىپ, ءتىس دارىگەرى دەگەن جازۋى بار بولمەگە تۇمسىق سۇعا كەرى سەرپىلىپ, قايتا شىقتىم. سوندا كوزىمنىڭ تۇسكەنى: ول بولمە كىلەڭ اراق-شاراپ, تەمەكى, ءتاتتى تاعام... ءبىر بۇرى­شىندا ۆيدەوتەحنيكا بىتەلىپ-اق قا­لىپتى. تورىنە: «بارلىق كەزدە سال­قىن­داتىلعان كوكا-كولا!” دەپ جازىپ ءىلىپ تە قويىپتى. اق حالاتتى مۇرت­تىنى – دارىگەر مە, ساتۋشى ما – ايى­را الماي اڭ-تاڭمىن. اڭ-تاڭ بو­لا­تىنىم, ءتىس ەمدەيتىن ورىندىق, ونىڭ ونى-مۇنىسى ورنىندا. قايتا كىرىپ: – ءتىسىم اۋىرىپ, – دەپ ءمۇلا­يىم­سىپ ءتىل قاتىپ ەدىم, الگىم شابىت­تانا-شالقي: – اۋرۋىڭىزعا الاڭداعىڭىز كەلمە­سە ۆيدەوەكىلىك «سامسۋنگتى» الىڭىز, با­عاسى باشپايىڭىزدان كەلمەيدى, – دەيدى. – اينالايىن, ماعان پلومبى… – گارانتيەسى ءبىر جىل, پلومبىسى ورنىندا, سەنبەسەڭىز تەكسەرىڭىز – «شارپ» اتتى مۋزىكالىق ورتا­لىق­ بار: داۋىسىن ايتساڭشى, دا­ۋى­­­سىن. ونىڭ جانىندا بالانىڭ شۋ­­­لاعانى, ايەلدىڭ اقىرعانى جا­يى­­نا قالادى. نەگىزگى, ءتىس ەمەس, باس­­قا ىڭقىل-سىڭقىلىڭىزدى دا ساپ تىيادى. – مەن ەمدەتسەم بولاتىن ەدى... – دەپ توتەسىنەن تارتىپ ەدىم: – وندا وتىرىڭىز, – دەپ جاق­تىر­ماي ۇستەل ۇستىندەگى «تام­پاكس­تىڭ» قورابىن ءبىر شەتىنە سىرعىتتى. وتىرعانىم سول, بوتەلكە اتاۋ­لىعا يەگىن مەڭزەپ: – قىراعىلىق ءۇشىن قالايسىز؟ مەنىكى قالاداعى ەڭ ارزان باعا, – دەيدى. – جو-جوق, تاستاعانمىن, – دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى قول سىلتەپ ەدىم, كەڭىنەن ءبىر كۇرسىنىپ, اۋزىمدى اشىپ كوردى دە: – بۇنىڭىز جارامايدى. دە­­­مى­ڭىزدىڭ ءوزى بۇزىلعان, «ستي­مو­رول»­ نەمەسە «وربيت» شايناڭىز, – دەدى. امال جوق, ءبىرىن الىپ اۋزىما سالدىم. ءتىسىمدى شۇقىپ تۇرىپ: – ءبىز شەتەلدىك ءتىس شۇقىعىشپەن شۇ­قىساق… كوبىرەك العانعا باعاسى دا ارزانداۋ, – دەدى. قايدا قاشىپ قۇتىلايىن, اۋىز جا­رىق­تىق اشىلدى, اۋرۋ بولسا كىدىرەر ەمەس, ءبىر ەمەس, ءبىر بەلى بۋىلعانىن الىپ تىندىم. ەمدەگەن بولدى دا: – تىسىڭىزدە قۋىس بار, جۇمادا كەلىڭىز. ايتپاقشى, قىسقى ەتىك كەرەك ەمەس پە سىزگە؟ – دەيدى. تۇكىرىنىپ تىنىس الىپ: – نە, سىزدەردىڭ ايلىقتارىڭىز جەتپەي مە, – دەپ قالدىم. – ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ال بىرەن-ساران سىياقى ەسەبىندە اۋرۋ-سىرقاۋلار اكەلەتىن كامپيت, بوتەل­كەدەن ابدەن مەزى بولىپ بىتتىك. ايتپاقشى, «سنيكەرس» الىڭىز؟ ەكى ساعات ءنار سىزۋعا بولمايدى. – ايتپاقشى, ءسىزدىڭ ۇستىڭىزدەن باس دارىگەرگە شاعىم جاساسام قاي­تەدى, – دەدىم مەن وعان سىناي قاراپ. – ءوزىڭىز ءبىلىڭىز! ول كىسى بىزدە­گىدەي مايدا-شۇيدەمەن اينالىسپايدى. جيھاز, توڭازىتقىش دەگەندەردى ۇسىنادى... نەگىزى, ءبىر ديۆان ساتىپ الماي ول كىسىدەن قۇتىلۋىڭىز قيىن, – دەيدى الگى. ...«پالەدەن ماشايىق قا­ش­ىپ­تى» دەمەكشى, جاڭا جىلدىڭ كەل­گەنى مىنە, ءالى تالاي جولىم تۇسەر دەپ سىزىپ بارا جاتىپ, وتكىز­گەن سىرت كيىمىمدى قايتىپ الۋ ءۇشىن ءۇش ستاكان شەمىشكە, ءبىر قوراپ «پريما» ساتىپ الۋىما تۋرا كەلدى. ەۆگەني گولۋبەۆ اۋدارعان ءازىربايجان قونارباەۆ سول ءۇشىن جات قىلىقتاردان ادا جاس ءپاتۋا جەسىر كەلىنشەكتىڭ ءۇيىنىڭ جانىنان قاننەن-قاپەرسىز ءوتىپ بارا جاتىر ەدى, انا انتۇرعان الداپ ۇيىنە كىرگىزىپ, ەسىگىن تارس بەكىتسىن كەپ. سونداعىسى: «نە شاراپ ءىشۋ, نە مەنىمەن تۇنەپ شىعۋ, ءتىپتى, بولماسا ەشكىمدى باۋىزداپ بەرەسىڭ, ايتپەسە ەسىكتى اشپايمىن», دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ءۇش تالاپ قويادى. جاس ءپاتۋا ويلاپ كورسە, بۇنىڭ تالاپ اتاۋلىسى كۇنا. سوندا دا بىرەۋىن تاڭداۋى كەرەك. ە, ءيا,.. ازداپ شاراپ ىشكەننىڭ كۇناسى دە ازداۋ... ءسويتىپ, شاراپ ءىشىپ, قىزدى-قىزدىمەن كەلىنشەكتى دە رەنجىتپەي تۇنەپ شىعىپ, بولار ءىس بولدى عوي دەپ ەرتەسىندە ەشكىسىن دە باۋىزداپ بەردى... ە, ءيا, كەلىڭدەر, بۇل توستى اركەز ايەلدەردىڭ قالاۋى بولىپ تۇرۋى ءۇشىن الىپ جىبەرەيىك. * * * ەرجەتكەن ەركەك ويلانا كەلىپ ۇيلەنەتىن بولىپ شەشىمگە كەلەدى. سويتەدى دە, دالاداعى توسەلگەن قۇم ۇستىندە وي قۇشاعىندا وڭاشا وتىرعان اكەسىنە جاقىنداپ: – اكە, اقىلىڭىز كەرەك. مەن ءبىر سۇلۋلىعى سۇمدىق قىزبەن تانىس­تىم, سونى كەلىن ەتىپ تۇسىرسەم, – دەيدى. اكەسى مۇنى ەستىمەگەن بولىپ, تەك الدىنداعى قۇمعا ۇلكەن ەتىپ شەڭبەر سىزىپ ءمىز باقپاي وتىرا بەرەدى. بالاسى سالدەن سوڭ: – بايقاۋىمشا, بولاشاق كەلىنىڭىز وتە پىسىق, ءۇي شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ اكەتەتىن سياقتى, – دەيدى. اكەسى مۇنىسىن ەستىپ, قۇمعا تاعى  ءبىر شەڭبەر سالىپ ءۇنسىز وتىرا بەرەدى. سودان جىگىت قالىڭدىعىنىڭ عاجاپتارىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ايتىپ اۋىز جاپپايدى... اكەسى بولسا بۇل ايتقان سايىن قۇم ۇستىندەگى شەڭبەر سانىن كوبەيتە بەرەدى. سوڭىندا ايتارى تاۋسىلعان بالاسى شىداماي: – اكە, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى سۇيەمىز! – دەپ ايعاي سالادى. سوندا عانا قالىڭ وي ۇستىندەگى اكەسى سەرپىلىپ, بالاسىنا جىميا قاراپ, الدىنداعى سىزىلعان كىلەڭ شەڭبەر-نولدەردىڭ الدىنا ءبىر سانىن بىلدىرەتىن تاياقشانى قونجيتقان ەكەن. سونىمەن, بۇل توستى كىلەڭ نولدەرگە جان بىتىرگەن قۇدىرەتى كۇشتى ماحاببات ءۇشىن الىپ قويالىق!   ءماز بولىپ جۇرە بەرەيىكشى جاڭا جىل كەلىپ قالعان ەكەن, جاڭا جىل جارىلقاسىن دەگەن دامەمەن, مەن ءبىر شىن-سىرىمدى اقتارايىن... مەن – وتە باي اداممىن! بايلىعىم اناۋ ايتقانداردان اسىپ كەتكەن... بايلىعىم باسىمدى قاتىرمايدى, قايتا كوكىرەك ەسىگىم ايقارا اشىق, بايلىعىمدى شەتەل اسىرعان دا جوقپىن... باياعىدان جەكەشەلەندىرىپ العانمىن, ويتكەنى, ارام اقشا ەمەس ەدى... بايلىعىمدى ەشقانداي الپاۋىت بانكتەردە ساقتامايمىن. داعدارىس, قالتارىس دەگەندەرىڭە كوز قيىعىمدى سالىپ كورمەپپىن. مۇنداي بايلىققا سىزدەر دە جەتە الاسىزدار! «بۇل قانداي بايلىق ەدى؟» دەپ باستارىڭىز قاتىپ وتىرعان شىعار! رۋحاني بايلىقتى ايتامىن دا! استىمدا اتىم, ۇيىمدە زاتىم بولماسا دا, تەاترعا كۇندە بارامىن. كۇندە كەشكى سپەكتاكلگە. بۇگىن دە ەرتە كەلسەم, تەاتر الدى قۇجىناعان قىمبات كولىكتەر. كۇندەگىدەي ساحناعا جاقىن, ەكىنشى قاتاردىڭ ورتاسىنا جالپ ەتە جايعاستىم, ادامدار بۇرىنعىدان دا كوپ ەكەن. ماسساعان, قالا اكىمىنىڭ قاسىنا وتىرىپپىن! «شەنەۋنىك تە تەاترعا كەلەدى ەكەن-اۋ!» دەپ تاڭدايىمدى تاقىلداتىپ, ءبىر جاعى قۋانىپ وتىرمىن! – سالەمەتسىز بە؟ «ءبىزدىڭ قوعام قانداي ەدى؟» سپەكتاكلىن وسىمەن ءۇشىن­شى رەت كورگەلى وتىرمىن... – دەدىم مەن. – ءبىزدىڭ قوعام كەرەمەت! –دەدى ول جىميىپ. قۇدايىم-اۋ, مەن قالا اكىمىمەن قاتار وتىرمىن عوي! سول جاعىما قاراسام, وبلىس اكىمى وتىر! نەتكەن باقىتتى اداممىن! كوڭىلىم كوتەرىلىپ, كوزدەرىم جىپىلىقتاپ كەتتى. قازاقستان شەنەۋنىكتەرى جاساسىن! ولار دا ادامنان اۋمايدى ەكەن, ولار دا تەاترعا كەلەدى ەكەن... الدىما قاراسام, سالىق باسقار­ماسىنىڭ باس­تىعى, ونىڭ قاسىندا كەدەن بەكەتىنىڭ باستىعى, ونىڭ قاسىن­دا... تانىمادىم... ارتىما قاراسام, قۇ­داي­ىم-اۋ, شۇپىرلەگەن شەنەۋ­نىك­تەر! بۇلارعا نە بولعان ءوزى؟ «ءبىزدىڭ قوعام قانداي ەدى؟» سپەكتاكلى كلاس­سيكا­لىق دۇنيە بولدى عوي! رەزونانس تۋدىر­عانى عوي! وبلىس اكىمىنە بۇرىلىپ: – قالاي جاعدايىڭىز؟ داعدا­رىستان قينالىپ جۇرگەن جوقسىز با؟ – دەپ قويامىن وزىمشە. ءبىر كەزدە جاس شەنەۋنىك ساحناعا شىقتى دا: – «داعدارىستى قالايدا «دىحال­كاسىنان» ۇرىپ قۇلاتامىز!» اتتى جينالىستىڭ باستالۋىن اشىق دەپ جاريالاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر! – دەگەنى. سويتسەم, شەنەۋنىكتەر جينالىسىنا كىرىپ كەتىپپىن عوي... ورنىمنان اقىرىن تۇرىپ, باسىمدى ەڭكەيتىپ زالدان شىعا جونەلدىم. قارسى جولىق­قان ەدەن جۋشى ايەلدەن: – رەپەرتۋار وزگەردى مە؟ – دەپ سۇرادىم. – جىلدىڭ العاشقى كۇنىنە وراي جينالىس بولاتىن بولعان سوڭ, ەرتەڭگە اۋىستىرىلدى, – دەدى ول. قايتادان ورنىما كەلىپ, اكىمدەر ورتاسىندا وتىرمىن... ءمازبىن! ءيا, جاڭا جىل جارىلقاي گور! وسىلاي ءماز بولىپ جۇرە بەرەيىكشى, اعايىن! مۇحتار شەرىم شىمكەنت تەرگەۋشى مە, تەرلەۋشى مە؟ بۇيرىق دەگەن اۋىزشا اللادان تۇسەدى, سەزەسىڭ. جازباشا باستىقتان تۇسەدى, توزەسىڭ. ياعني, بۇيرىق قايدا ايداسا, سولاي قاراي بەزەسىڭ, – دەمەكشى, جاڭا جىلدان باستاپ, قولىندا بۇيرىعى بار, كرەسلو اڭساعان قۇيرىعى بار, تۇلعاسىن تۇگەل ماي باسقان, ءبىر ازامات ءبىر مەكەمەگە باستىق بولىپ جايعاستى. الدە ءناسىبى زور ما, الدە كومەيىنىڭ تەسىگى زور ما, ايتەۋىر, ءبىر جىلدا ءبىر «مەرسەدەس», ءبىر «نيسسان» الدى. اۋاسى تازا دەپ تاۋعا ءۇش قابات ءۇي ساپ الدى. ەلدەگى بار مونشانى ۇناتا قويماي ونشا دا سىرەستىرىپ ساۋنا سالدى. اۋلاسىنا ويۋلاپ جول ساپ الدى. سونان سوڭ, جاۋ شاباتىنداي, تۇگەلدەي ءبارىن قورشاپ الدى. سودان, كۇندەردىڭ كۇنى الدە, ىشتارلىقتان با, الدە, ادىلدىككە قۇشتارلىقتان با؟ جوعارىعا ارىز كەلىپ ءتۇستى. وندا قىلمىستىق فاكتى كەلتىرىلدى. سونىمەن, ول ارىز دەدەكتەتىپ جوعارىدان ءبىراز ادامدى الىپ كەلدى. ولار قاباقتارىن ءتۇيىپ, پوگوندارىن تاعىپ كەلدى. كەلە سالىپ باسەكەڭنىڭ شاڭىن ءبىراز قاعىپ كوردى. ياعني, تەكسەرىپ, تەرگەدى. تەرگەۋ دەگەن وڭاي ما, قارا تەر بولىپ تەرلەدى. – ويباي, ولار تەرگەگەنمەن تەرلەگەن جوق, – دەپ بازبىرەۋلەر داۋلاستى. ول ءسوزدىڭ جانى بار, سەبەبى, تەرگەۋشىلەردى تەرلەتكەن جۇمىس ەمەس, باسەكەڭنىڭ ساۋناسى... سونىمەن, الگى «تەرلەۋشىلەر», ياعني, تەرگەۋشىلەر قازاننىڭ قاقپاعىن ەپتەپ اشىپ كورىپ, باسەكەڭنىڭ تامىرىن ءبىراز باسىپ كورىپ, ونى ورنىنان قوزعامايتىنداي عىپ مىعىمداپ كەتتى. ال ارىزقويدىڭ كوزىن تاڭىپ, قۇلاعىن تىعىنداپ كەتتى. سودان بەرى قانشا جىل كەلىپ كەتسە دە توتى قۇسى سايراپ باعىندا, باسەكەڭ ءجۇر بابىندا. ساعادىلدا اجىباەۆ الماتى   شىرشا جانىنداعى جىميىس شەشەسى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ادەبيەت ءپانىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى. سول كىسىنىڭ ۇيىنە بارۋدان اياز اتالار قاشادى ەكەن. ويتكەنى, بىلتىرعى جاڭا جىلدا ونىڭ بالاسى 10 ساعات بويى جىبەرمەي اياز اتاعا تاقپاق ايتىپتى. * * * بالاباقشاعا كەلگەن اياز اتانى قاۋمالاعان بالالار: – اتا, سىيلىق اكەلدىڭىز بە؟ – ارينە, بالالار, الىڭدار! ارقايسىسى 500 تەڭگەدەن. * * * – جاڭا جىل مەن ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ەرەكشەلىگى  نەدە؟ – تال كەسۋ مەن تال ەگۋ. * * * –  جاڭا جىلعا قانداي سىيلىق الدىڭ؟ –  اناۋ تۇرعان قىزىل «Lexus»-تى كوردىڭ بە؟ –  كەرەمەت, قىمبات كولىك قوي! –  تۋرا سونىڭ تۇسىندەي كويلەك كيگىزدى… ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر