تەڭگە تەگەۋرىندى بولسىن دەسەك...

2015 جىلى قازاقستان دوللاردان باس تارتۋعا باسا كوڭىل ءبولدى. دوللارسىزداندىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ارنايى جوسپار قۇرىلدى. دەگەنمەن, ءىرى ەكسپورتتاۋشىلار مەن يمپورتتاۋشىلارعا دوللاردان باس تارتۋ تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. دوللارسىزداندىرۋ ساياساتى كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءۇشىن تەڭگەنىڭ اقشا اينالىمىنداعى ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇسۋى قاجەت. ۇلتتىق بانك توراعاسى د.اقىشەۆ 2015 جىلدىڭ سوڭىندا بەلگىلى ءبىر جۇمىستار جۇرگىزبەيىنشە ناتيجەگە جەتە المايتىنىمىزدى, ناقتى ناتيجەلەر تۋرالى ءبىر جىلدان سوڭ ايتۋعا بولاتىنىن مالىمدەگەن. ۇلتتىق بانك توراعاسى سوزىندە تۇردى. 2016 جىلى دوللارسىزداندىرۋ ءىسى باستاۋ الىپ, تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيت كولەمى, الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, 53,2%-عا دەيىن وسسە, شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى سالىمدار 10%-عا تومەندەپتى. ناتيجەسىندە, دەپوزيتتى دوللارسىزداندىرۋ دەڭگەيى 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرى 70%-دان 56,7%-عا دەيىن جەتكەن. مۇنى دانيار اقىشەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ 2016 جىلعى جىل قورىتىندىسىندا ايتتى. ءسويتىپ, ءوتىپ بارا جاتقان 2016 جىل­دىڭ قارجى سەكتورىنداعى باس­تى جاڭالىق – ىشكى نارىقتا شەتەل ۆاليۋ­تاسىنىڭ ىقپالىنىڭ السىرەي باس­تاۋى, قوعامدىق سانادا دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەن­دەۋى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – ءتول تەڭ­گە­­مىز­­دىڭ ەلدەگى ەكونوميكالىق رە­فور­­­ما­­لاردى قارجىلاندىرۋعا بەت بۇرۋى دا 2016 جىلدىڭ ەنشىسىندە. وسى جىلى قوعامدىق سانادا تەڭ­گە ايىر­باس قۇرالى رەتىندە قابىل­دان­دى. جىل باسىنان بەرى شەت ەل ۆاليۋ­­تا­­سىن­­داعى سالىم 84 پايىزدان 64 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل ءوز­دىگىنەن بولا سالعان قۇبىلىس ەمەس. ۇكىمەتكە ۇلتتىق ۆاليۋتا مەن شەتەل ۆاليۋ­تاسىنىڭ تەكە-تىرەسىندە ال­عاش­قى­سى­نا باسىمدىق بەرۋ ءۇشىن تالاي جۇ­مىستىڭ باسىن قايىرۋعا تۋرا كەلدى. دوللاردىڭ داۋرەنi ءوتiپ بارا جاتقانىن, بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتالار­دىڭ تىنىس الىپ, كۇش جيناپ الۋىنا بەرىلگەن مۇمكىندىك ەكەنىن حالىق­ارالىق ساراپشىلار دا ايتۋدا. كەيبiر ينۆەستورلار دوللاردان باس تارتا باستا­دى. ىرگەمىزدەگى الىپ ەل – قىتاي قازىر­گى كەزدە ىشكى نارىقتاعى اقش دوللارى­نان «قۇتىلۋ» وپەراتسياسىن جۇرگىزىپ جاتىر», دەيدى ماماندار. جالعىز قىتاي ەمەس, جاپونيا دا دوللارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇردىسىن باستاپ كەتتى. قىتايدىڭ 2015 جىلعى ماۋسىمنىڭ 1-نەن باستاپ ساۋدا-ساتتىق پەن قارجىلىق الىس-بەرىستە تىكەلەي ۆاليۋتا الماسۋعا كوشەتىنىن مالىمدەۋى سونىڭ ايعاعى. ياعني ەكو­نو­ميكاسى جاعىنان ەڭ ءىرى ازيالىق ەكى ەل سىرتقى ساۋدادا دوللارعا ەمەس, ءوز ۆاليۋتالارىنا يەك ارتپاق. بۇل – ءىس ءجۇزىن­دە دوللاردى ىعىستىرۋ. – «قىر­عي-قاباق سوعىستان» كەيىن الەم­دەگى جەتەكشى ەكونوميكاعا اينالىپ, ەندى ەشكىممەن باقتالاستىرۋ­دىڭ قاجەتى جوق بولعاندىقتان, امەريكالىق­تار دامۋشى ەلدەردەگى يمپورت پەن ەكسپورت وپەراتسيالارىن كەڭەيتۋ ءۇشىن حالىقارا­لىق ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋعا كىرىستى. ال دامۋشى ەلدەر سونىڭ جەتەگىندە كەتىپ, ىشكى دامۋعا نەمەسە ىشكى نارىقتاعى وندىرىسكە ءمان بەرۋدىڭ ورنىنا, يمپورتتىق-ەكس­پورتتىق وپەراتسيالارعا باسا دەن قويدى. بۇل نە ءۇشىن ىستەلدى؟ ول بۇكىل الەمنىڭ دوللارعا تاۋەلدىلىگىن ارتتىرىپ, اقش-تىڭ ۇستەمدىگىن جالعاستىرۋ ءۇشىن جاسالدى, دەيدى ساراپشى دوسىم ساتپاەۆ. دوللاردان ارىلۋعا بەت العان ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا قۋات بەرەتىن كۇش ۇلتتىق ەكونوميكا ەكەنى بەلگىلى. ازىرگە اقش دوللارىنا تىيىم سالۋعا الەۋەتىمىز جەتىڭ­كىرەمەيدى. ساراپشىلار ەندىگى جەردە ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ جانە ىشكى كا­پيتالدى ينتەگراتسيا­لاۋ­دىڭ جاڭا سايا­سا­تى قاجەت دەگەن ماسە­لەنى توتەسىنەن قويۋ كەرەك دەگەندى ايتا­دى. سەبەبى, اقش دوللارى­نىڭ جاع­دايىن وسىدان بەس-التى جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. كۇش-قۋاتىنان ايىرىلعان اقش ۆاليۋتاسى اقپاراتتىق ناۋقاندار­دىڭ  كومەگىمەن, لوببيستەردىڭ دەم بەرۋى­مەن عانا باسىم­دىققا يە بولىپ وتىر. ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى دول­­لار­عا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋعا باعىت­­­تال­عان شەشىم قابىلدايتىن كەز كەلدى. ءبىز وسى قادام ارقىلى عانا ەكونو­­مي­­كامىزدىڭ وففشور­لانۋى­نا جول بەرمەي, سىرتقى قارىز­دىڭ قامىت­ى­نان قۇتىلا الار ەدىك, دەيدى مامان­دار. قارجىگەر ءىلياس يساەۆ قازاق­ستان ءوزىنىڭ حالىقارا­لىق ساۋدا وپەرا­تسيالارىندا ۇلتتىق تەڭگەگە كوشەتىن بولسا, وندا امەريكالىق­تار قازاقستانداعى بارلىق مۇناي اكتيۆتەرىن وزدەرى-اق قازاقستان­دىق­تاردىڭ قولىنا وتكىزىپ بەرەدى. سەبەبى, وندىرىلگەن مۇناي ءۇشىن تەڭگەمەن تولەۋ كەرەك بولعاندىقتان, شەتەلدىكتەر ونى تەڭگە باعامىن بەلگىلەيتىن وسى ەلدىڭ ورتالىق بانكىنەن ساتىپ الۋعا ءتيىس بولادى. ءبىز بۇعان دەيىن ۆاليۋتانى ىرىق­تاندىرامىز دەپ تەڭگەنى قورعاي المادىق. اشىق ەكونوميكاعا ۇمتىل­دىق. ەندى سونىڭ زاردابىن سەزى­نە باستادىق. ۇلكەن ساۋدادا, سون­داي-اق, اۆتوكولىك پەن پاتەر ساتۋ قول­ما-قول اقشاعا ەمەس, ەندى بانك شوتتارى ارقىلى جاسالۋى كەرەك. بۇل – تەڭگەنى نىعايتۋعا ارنالعان قادام. ويتكەنى, بۇعان دەيىن تەڭگە تەك قارا بازاردا, كوممۋنالدىق تولەم, ەڭبەكاقى, جاردەماقى تولەۋ­گە, ءىشىپ-جەمگە عانا قىزمەت ەتتى. ۇلكەن ساۋدادان ىعىستىرىلدى. وسى­نىڭ بارلىعى تەڭگەنىڭ السىرەۋى­نە اپارىپ سوقتىردى. وسى جاع­داي­­دى ەسكەرگەن ەلباسى ۇكىمەت­تىڭ كەڭەي­­تىلگەن وتىرىسىندا كومپا­نيا­­­لارعا, كوممەرتسيالىق بانكتەر­گە «ۆاليۋتالارىڭدى نارىققا شى­عارىڭ­­دار» دەدى. ەلىمىزدە كەز كەلگەن ساۋ­دا-ساتتىق تەك ۇلتتىق ۆاليۋتامەن عانا جۇرگىزىلۋى ءتيىس. جالپى, ۆاليۋتا باعامىنا ىقپال ەتەتىن ءۇش فاك­تور بار. ءبىرىنشىسى – ىرگەلى فاكتور. ەكىنشىسى – الىپساتار­لىق فاكتور. ءۇشىنشىسى – مەملەكەت قايرات­كەر­­لەرى­نىڭ, ءىرى بيزنەس وكىل­دەرىنىڭ, الەم­دىك ءىرى بانكتەردىڭ پىكىرى. وسى ءۇش فاكتور ۆاليۋتانىڭ باعامىنا قاشان­دا قاتتى اسەر ەتىپ كەلدى. جانە سولاي بولا دا بەرەدى. ەلباسىنىڭ تەڭگە جايىندا جىلى پىكىر ءبىلدىرۋى ۇلت­تىق ۆاليۋتامىزدىڭ بەكۋىنە, تۇراق­­­­تانۋىنا, كۇشەيۋىنە ۇلكەن ءپار­مەن بەرمەك. ماسەلەن, وتكەن عاسىر­­دىڭ 70-جىلدارى جاپوندار ۇلت­­تىق اقشاسى يەنانىڭ كۇشەيۋىنە وتە ءۇل­كەن كوڭىل ءبولدى. ينۆەستيتسيالىق كليمات جاسادى. سونىڭ ارقاسىندا جاپونيا وزىق, ىرگەلى ەلگە اينالدى. مۇنداي ينۆەستيتسيالىق كليمات بىزدە دە بار. ەگەر ينۆەستور ەلىمىزگە كەلىپ, زاۋىت, كاسىپورىن سالسا, وندا كوورپوراتيۆتىك سالىقتان 10 جىلعا بوساتىلادى, ەكىنشىدەن, جەر سالىعىنان 10 جىلعا بوساتىلادى, ۇشىنشىدەن, م ۇلىك سالىعىنان 8 جىلعا بوساتىلادى. بۇل دەگەن ەش ەلدە جوق جەڭىلدىك. ەگەر ەلباسىنىڭ ايتقاندارىن ورىندايتىن بولساق, ويلاعان ماقساتقا جەتۋگە بولادى. ول ءۇشىن ەكونوميكانى ىرگەلى فاكتورعا بەيىمدەۋ قاجەت. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ايرىق­شا كوڭىل بولۋگە ءتيىسپىز. ەندى­گىسى ۇلتتىق بانكتىڭ جۇزە­گە اسىراتىن شارالارىنا تىكەلەي بايلانىستى, دەيدى قارجىگەر-ساراپشى ءىلياس يساەۆ. سونىمەن, ۇلتتىق بانك توراعاسى د.اقىشەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, 2016 جىلى دوللارسىزداندىرۋ كەزەڭىنىڭ العىشارتتارى باستالدى. ەڭ باستىسى, تەڭگەمىز ەل ىشىندە دە, حالىقارالىق ساۋدادا دا ايىرباس قۇرالى بولا الادى دەگەن سەنىم قالىپتاستى. گۇلبارشىن ساباەۆا الماتى