ۋران – ۇرانىمىز ەمەس

بىراق ول – الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى قازاقستاننىڭ باستى باسىمدىعى ينفوگرافيكا جاساۋدىڭ الەمدەگى شەبەرلەرىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن دەۆيد ماككەندلەس جۋىقتا ءاربىر ەلدىڭ ەڭ ۇزدىك ناتيجەسىن كورسەتەتىن كارتانى جاساپ شىقتى. ول بۇل كارتاعا قاجەتتى دەرەكتەردى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ەسەپتەرىنەن باس­تاپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا دەيىنگى ارالىقتاعى اقپاراتتاردىڭ ءتۇرلى دە مول كوزدەرىن قامتي وتىرىپ جيناقتاعان كورىنەدى. ارينە, بۇل كارتاعا ءبىزدىڭ قازاقستان دا ەنگىزىلگەن. دەۆيد ماككەندلەستىڭ كورسەتۋى بويىنشا, قازاقستان الەمدە ۋران ءوندىرۋ جونىنەن ەڭ ۇزدىك ەل ەكەن. ەلىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارداعى ۋران ءوندىرۋ جانە ونى وتكىزۋ ءجونىن­دەگى الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتىستىك­تەرىن ەسكە الاتىن بولساق, دەۆيد ماككەندلەستىڭ بۇل پىكىرى شىندىقتان الىس ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. مۇنى ەلىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارعى كورسەتكىشتەرى دالەلدەي تۇسەدى. بۇرىن ۋران ءوندىرۋ كولەمى جونىنەن كانادا, اۆستراليادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا كەلە جاتقان قازاقستان 2009 جىلدان باستاپ, اتالعان ەكى ەلدەن وزىپ شىعىپ, ۋران ءوندىرىسى جونىنەن الەم كوشىن باس­تادى. ناق وسى جىلى كانادا 10173 توننا, اۆستراليا 7982 توننا ۋران وندىرسە, قازاقستان 14020 توننا ۋران شىعاردى. ونان كەيىنگى جىلدارى بۇل كورسەتكىش وسپەسە, تومەندەگەن جوق. ماسەلەن, 2012 جىلى 19451 توننا ۋران ءوندىرىپ, وزىندىك رەكوردقا قول جەتكىزدى. ەكىنشىدەن, قازاقستان اۋماعىندا قۇرامىندا ۋرانى بار كەن ورىندارى مولىنان كەزدەسەدى. ولارداعى ۋران قورىنىڭ كولەمى 1 ميلليون توننا مولشەرىندە دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل – وسال سان ەمەس. ەگەر جەر شارىندا ازىرگە ۋراننىڭ انىقتالعان 5,4 ميلليون توننا قورى بار ەكەندىگىن ەسەپكە الساق, ونىڭ 20 پايىزعا جۋىعى ءبىر عانا قازاقستاننىڭ ەنشىسىنە تيەتىندىگىن بايقايمىز. جالپى, الەمدە وندىرىلەتىن ۋراننىڭ 94 پايىزىن 9 ەل بەرەدى. ۋران كەندەرىنە ەڭ باي ەل كانادا دەپ ەسەپتەلەدى. دەمەك, بارلانعان ۋران قورى جونىنەن قازاقستان كانادادان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا يە. الەمدە ۋران ءوندىرىسىن دامىتۋ, اتوم ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ جونىندە ارقيلى پىكىرلەر بار. شاماسى بۇعان سوڭعى جىلدارى مۇناي مەن گاز ءوندىرىسى سالاسىنداعى داعدارىس, وسى­عان وراي, الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىق­تىڭ ءارتۇرلى قۋات كوزدەرىنە قاراي ارتاراپتاندىرىلعان باعىت ۇستاۋى سەبەپ بولسا كەرەك. ماسەلەن, سوڭ­عى جىلدارى بۇكىل الەمدە جەل جانە كۇن ەنەرگياسىنىڭ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋ ەرەكشە وزەكتى بولا تۇسكەندىگى سەزىلەدى. مۇناي مەن گاز تاپ­شىلىعىنا ۇرىنىپ وتىرعان ەۋروپا ەلدەرى ناق وسى باعىتقا قاراي ويىسۋدا. مىنە, ەنەرگەتيكالىق وسى دۇرلىگىس­تىڭ اسەرىمەن الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتىڭ حالىقارالىق ساراپ­شىلارى باستى شيكىزاتى ۋران بولىپ تابىلاتىن اتوم قۋاتىن پايدا­لانۋ, ونى ءون­دىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىل­دىرۋ ماسە­لە­سىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. نەگە؟ سەبەبى, قازىرگى الەمدىك ەنەرگە­تيكا­لىق جۇيەنىڭ داعدارىسى, ودان تۋىنداعان الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق, ەكولوگيالىق پروبلەما­لار, باعا ساياساتىنىڭ ۋشىعۋى وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانى­لىپ كەلگەن كومىرسۋتەگى قۋاتتارىنا بالاما كوزدەردى ىزدەس­تىرۋدە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بىرقاتار ار­تىق­شىلىقتارىن انىقتاپ بەردى. جالپى, قازىرگە دەيىن ارەكەت ەتىپ كەلە جاتقان الەمدىك ەنەرگەتيكالىق تۇتىنۋ نارىعىنىڭ 95 پايىزى اۋاعا كومىرقىشقىل گازىن شىعاراتىن كومىرسۋتەگى وندىرىسىنە, اتاپ ايتقاندا, مۇناي مەن گازعا, كومىرگە نەگىزدەلىپ كەلگەنى بەلگىلى. عالىمدار مەن ساراپ­شىلار وسىدان جەر پلانەتاسىندا ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ بارىن­شا اسقىنىپ وتىرعاندىعىن ايتادى. كوپتەگەن عالىمدار قازىرگى كۇنى ءجۇرىپ جاتقان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ پايدا بولۋىنا اۋاعا كومىرقىش­­قىل گازىنىڭ مەيلىنشە مول تارالۋى اسەر ەتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى. ال ۋران­دى وتىن رەتىندە پايدالاناتىن يادرو­لىق ەنەرگەتيكا بولسا, اۋاعا كومىر­­قىشقىل گازدارىن تاراتپايدى. تەك ونى ورنىمەن پايدالانا ءبىلىڭىز. سوندا ول جەر بەتىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋ باعىتىندا كومىرسۋتەگى كوزدەرىنە بالاما رەتىندە ارەكەت ەتەدى. ماسەلەن, حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ دەرەگى بويىنشا, دۇنيە جۇزىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن اتوم ستان­سالارى سوڭعى 45 جىلدىڭ ىشىندە 56 گيگاتوننا كومىرقىشقىل گازىنىڭ اۋاعا تارالۋىنىڭ الدىن العان.  اتوم ەنەرگياسىنىڭ ادامزات­قا بەرەتىن پايداسى مەن بولا­شا­عى ءۇس­تى­مىزدەگى جىلى وتكەن «اتومەكسپو-2016» ءVىىى حالىقارا­لىق فورۋمىندا كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. بۇعان الەمنىڭ 55 ەلىنەن 4,5 مىڭ ادام جينالدى. بۇل فورۋمعا بۇرىن مۇن­شاما ادام جينالمايتىن. وسىنىڭ ءوزى الەمنىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا نازارى انىق اۋىپ وتىرعاندىعىن كور­سەتتى. وسى فورۋمعا قاتىسقان ساراپ­شىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەگەر مۇناي مەن گاز ءوندىرىسى توقتاعان جاعدايدا, ونىڭ ورنىن باسۋعا الەمدە ازىرگە ءبىر عانا ەنەر­گيا ءتۇرى قابىلەتتى بولىپ تابى­لادى. ول – اتوم ەنەرگياسى. ءويت­كەنى, جەر بەتىندە جەل مەن كۇن ەنەر­گيا­سىن پايدالانۋ بارىنشا كەڭ تارا­دى دە­گەن­نىڭ وزىندە ءدال قازىرگى ءسات­تە ولار­دىڭ ءوندىرىسى مۇناي مەن گاز سالا­سى­نىڭ بەرىپ كەلگەن قۋاتىنا قاراعان­دا, تۇككە دە تۇرمايتىن كورىنەدى. وسى­عان وراي بىرقاتار ساراپشىلار ادام­زات الىس بولاشاقتا سۋتەگىن ءون­دىرۋ, پاي­دا­لانۋ ماسەلەسىنە قاراي ويىسۋى ءمۇم­كىن ەكەندىگىن ايتتى. سەبە­بى, الەمدە سۋ كوپ. سۋ ءبىزدىڭ جەر شارى­نىڭ 70 پا­­يى­­زىن الىپ جاتىر. الايدا, وسى مول ءدۇ­نيە­دەن قۋات ءوندىرىپ, ونى جەر بەتى­­­نە تاراتۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەيتىن كورى­نە­دى. وسى ەنەرگيا ءتۇرىن پايدالانۋ ماسە­لە­سىن تولىق جولعا قويۋ ءۇشىن جانە ونىڭ باعا­سىن رەنتابەلدى ەتۋ ءۇشىن ادامزاتقا ءالى دە ءبىر 70-80 جىلداي ۋاقىت قاجەت ەكەن. دەمەك, وسىناۋ ارالىق كەزەڭدە, ياعني الداعى جىلدارى مۇناي مەن گازدىڭ ورنىن باساتىن بىردەن-ءبىر ەنەرگيا ءتۇرى بولسا, ول اتوم ەنەر­گياسى بولىپ تابىلادى. سون­دىقتان, اتوم ەنەرگياسىمەن شۇعىلدانۋشى ماماندار وسىناۋ ارالىق كەزەڭ ىشىندە ادامزاتتى ەنەرگەتيكالىق داعدارىستان ساقتاپ قالا الاتىن بىردەن-ءبىر قۋات كوزى بولسا, ول – اتوم قۋاتى, ياعني يادرولىق ەنەرگەتيكا دەپ ەسەپتەيدى. «روساتوم» اتوم ەنەرگياسى ءجونىن­دەگى مەملەكەتتىك كورپورا­تسيانىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي كيريەن­­كونىڭ ايتۋىنشا, جەر شارىن­­دا ساقتالعان بارلىق ەنەر­گيا قور­­لارىنىڭ 98 پايىزى اتوم ەنەر­گيا­سىنىڭ ازىعى بولىپ سا­نا­لاتىن ۋران-238, دەيتەري, توري جانە ليتي سەكىلدى ەلەمەنت­تەرگە شوعىر­لانعان. تەك قالعان 2 پا­يىزى عانا گاز, مۇناي, كومىر جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. جالپى, اتوم قۋاتى ەرەكشە سۇراپىل بولىپ تابىلاتىندىعىن ادامداردىڭ ءبارى بىلەدى. ال ەگەر ناقتى دەرەكتەرگە كەلەتىن بولساق, تاعى دا سول سەرگەي كيريەنكونىڭ ايتۋىنشا, 1 كيلو ۋران 1 كيلو كومىردى جاققان كەزدە ءبولى­نەتىن ەنەرگيادان 88 مىڭ ەسە ارتىق قۋات بەرەدى. بىراق, سويتە تۇرا, ەشقانداي كومىرقىشقىل گازىن شىعارمايدى. مىنە, وسى جاع­داي­دىڭ ءوزى جەر بەتىندە اتوم ەنەر­گەتيكاسىنىڭ الەۋەتى وتە زور ەكەندىگىن كورسەتەدى. ۋراننىڭ تاعى ءبىر ارتىق­شى­لىعى, ونىڭ باعاسىنىڭ مۇناي مەن گاز باعاسىنا قاراعاندا تۇراقتى بولىپ كەلۋى. ءتىپتى, ونىڭ باعاسى قازىرگى مۇناي مەن گازدىڭ باعاسى سەكىلدى قۇبىلمالى بولعان جاعدايدىڭ وزىندە تۇپكىلىكتى ونىمگە تيگىزەتىن اسەرى سونشاما كوپ ەمەس ەكەن. ويتكەنى, ۋراننىڭ وزىندىك قۇنى اتوم ستانسالارىندا وندىرىلەتىن كيلوۆاتت-ساعات قۋاتتىڭ بار بولعانى 4-5 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. مىنە, وسىنداي ۇلكەن قاسيەت­تەرگە يە بولا وتىرىپ, اتوم ەنەر­گيا­سىنىڭ ازىرگە ۇلكەن ءبىر كەم­شىلىگى بارىن كورەمىز. بۇل كەمشىلىك ونى پايدالانۋ قاۋىپسىزدىگىنە باي­­­لانىستى تۋىندايدى. سوڭ­عى جىلدارى ۋكراينادا جانە جا­پو­نيادا بولعان اتوم ستانسا­لارىن­داعى اپات سالدارى ادامزاتتى ءدۇر سىلكىندىردى. دەمەك, ءبىز اتوم ەنەرگياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءالى دە بولسا تولىق مانىندە يگەرە الماي كەلەمىز. مىنە, ناق وسى ءبىر كەمشىلىك ازىرگە اتوم ەنەرگياسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا تۇساۋ سالىپ كەلە جاتقان سەكىلدى. بۇل ءسوز بولىپ وتىرعان جايتتار ءبىزدىڭ بايتاق دالامىزدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن قاسيەتىن اشا تۇسەتىن سەكىلدى. قازاقستان – ۋرانعا باي ەل. سونىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ونىڭ ءوندىرىسىن ءتورت ەسەگە جۋىق ارتتىرىپ, الەمدەگى كوشباسشىلىق تىزگىندى قولعا ۇستاپ وتىرمىز. دەمەك, ۋران ءوندىرىسى بۇگىنگى تاڭداعى ءبىزدىڭ الەمدىك ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىكتەگى ەڭ باستى ارتىقشىلىعىمىز بولىپ ەسەپتەلەدى. قازاقستان باسشىلىعى بەيبىت ماقساتتاعى وسى ارتىقشىلىقتى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ باعىتىندا حالىقارالىق كەڭىستىكتە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەڭ اۋەلى ەلىمىزدىڭ انتيادرولىق باستامالارىنان كورىنىس تابۋدا. ماسە­لەن, بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاق­ستان­نىڭ باستاماسى نەگىزىندە سەمەي پوليگونى جابىلعان 29 تا­مىزد­ى حالىقارالىق يادرولىق سى­­­­ناق­­­تارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاعانى بەلگىلى. ەكىنشى جاعى­نان كەلگەندە, بۇل انتيادرولىق باستا­مالار قازاقستاننىڭ بەيبىت ماقساتتاعى ۋران ءوندىرىسىن سەنىممەن دامىتۋىنا ۇلكەن جول اشىپ وتىر دەي الامىز. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»