1916 جىلعى كوتەرىلىس رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىندا قارالعان

1916 جىلعى قازاق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى بارشا تۇركىستان ولكەسىندەگى كوتەرىلىستەرمەن بىرگە رەسەي يمپەرياليزمىنىڭ مىزعىماس قامالىن بۇزعان, مونارحيانىڭ قۇلاۋىنا جول سالعان, پاتشالىققا قارسى جۇمسالعان اسا زور, كۇشتى دە قۋاتتى سوققىلاردىڭ ءبىرى بولدى. سوندىقتان دا ون التىنشى جىل كوتەرىلىسىن زەرتتەۋ, ونى كۇللى سول كەزەڭدەگى اۋقىمىندا, بارشا تۇركى حالىقتارى ىشىندە ورىن العان ۇدەرىستەر اۋقىمىندا, رەسەيدەگى رەۆوليۋتسيالىق-دەموكراتيالىق قوزعالىس اۋقىمىندا قاراستىرۋ ەشقاشان ماڭىزىن جويمايدى. بۇلاردىڭ ىشىندە ورىس پارلامەنتى ماتەريالدارى دا بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءتورتىنشى شاقىرىلعان مەملەكەتتىك دۋماسى كوتەرىلىستىڭ سەبەپ-سالدارلارىن تالقىلاپ, ۇكىمەتكە, مينيسترلىككە, جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرگە جولدانباق دەپۋتاتتىق ساۋالداردى بەكىتكەن ەدى. IV دۋمانىڭ 4-ءشى سەسسياسى 1916 جىلعى 20 ماۋسىمدا اياقتالعان بولاتىن. ارتىنشا, 25 ماۋسىمدا, مايداننىڭ قورعانىس جۇمىستارىنا ازياداعى وزگە تەكتىلەردى الۋ جايىنداعى پاتشانىڭ ايگىلى پارمەنى شىقتى. پارمەن, بارشامىز بىلەتىندەي, قازاق ولكەسىندە دە, تۇركىستان ولكەسىندە دە, ارينە, ونداعى قازاق ايماقتارىندا دا زور دۇربەلەڭ تۋعىزدى. كوتەرىلىستەردى باسۋعا بارلىق جاققا جازالاۋشى جاساقتار اتتاندىرىلدى. ولاردىڭ قاندى سويقاندارى جايىنداعى حابارلار ءتۇرلى جولمەن يمپەريا استاناسىنا دا جەتىپ جاتتى. سول اقپاراتتار ناتيجەسىندە مەمدۋما تۇركىستان مەن دالا ولكەلەرىندەگى جەرگىلىكتى جۇرتتى «مايداننىڭ قارا جۇمىستارىنا رەكۆيزيتسيالاۋ» تۋرالى يمپەراتور پارمەنىنە بايلانىستى تۇتانعان كوتەرىلىس جايىن جانە ونى باسۋ بارىسىندا ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردى تىكەلەي ءبىلىپ قايتۋ ءۇشىن ارنايى دەلەگاتسيا جاساقتايدى. دۋما دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىلىعىنا دۋمالىق وپپوزيتسيا ليدەرلەرىنىڭ ءبىرى, «ەڭبەكشىلدەر» («ترۋدوۆيكتەر») توبىنىڭ سەركەسى الەكساندر فەدوروۆيچ كەرەنسكي مەن دۋمانىڭ ءتورت شاقىرىلىمىندا دا دەپۋتات بولىپ سايلانعان قارت قايراتكەر, مۇسىلماندار فراكتسياسىنىڭ توراعاسى قۇتلى-مۇحاممەد باتىرگەرەي ۇلى تەۆكەلەۆ ەندى. دەلەگاتسياعا تىلماشتىق ءارى كومەكشىلىك جاساۋ ماقساتىمەن فراكتسيا بيۋروسىنداعى جاس قايراتكەرلەر شاكىر مۇحامەدياروۆ پەن مۇستافا شوقاەۆ ىلەستى. دەلەگاتسيا ولكەنى تامىزدىڭ ورتاسىنان قىركۇيەكتىڭ باسىنا دەيىن ارالاپ, جيزاق, ءانديجان, سامارقان, قوقاندا بولدى. دەلەگاتسيا ولكەدە كوپتەگەن ادامدارمەن كەزدەستى. كەرەنسكي دەلەگاتسيامەن ولكەنى ارالاعان جارتى اي ىشىندە حالىق تولقۋىنىڭ سەبەپتەرىن انىقتايتىن جانە جازالاۋشىلاردىڭ قاتىگەزدىكتەرىن دالەلدەيتىن كوپتەگەن كۋالىكتەرگە قانىقتى. دەلەگاتسيا پەتروگرادقا ورالعان سوڭ, قىركۇيەكتىڭ 10-شى جۇلدىزىندا, كەرەنسكي ساپارلارىنىڭ ناتيجەسىن دەپۋتاتتاردىڭ جەكە جينالىسىنا حابارلاعان بولاتىن. سول شامادا قوعام قايراتكەرلەرى باقىتجان قاراتاەۆ پەن جيھانشا سەيدالين دالا كوشپەندىلەرىنىڭ 25 ماۋسىم پارمەنىنە قارسى ەرەۋىلدەۋىنىڭ سەبەپ-سالدارلارىن بايان ەتكەن «قازاقتار تۋرالى ەستەلىك جازباسىن» دۋماعا جانە ۇكىمەتكە تاپسىرعان. 1916 جىلعى 1 قاراشادا دۋمانىڭ بەسىنشى سەسسياسى جۇمىسىن باستادى. ايدىڭ اياعىنا قاراي يمپەريانىڭ ازيا ايماعىنداعى كوتەرىلىس ماسەلەسى دۋمانىڭ سوعىس كوميسسياسىندا تالقىلاندى. جەلتوقساننىڭ باسىندا دۋمانىڭ قاراۋىنا دەپۋتاتتىق توپتار تاراپتارىنان ۇكىمەتكە جولدانۋعا ءتيىس ءۇش سۇراۋ سالۋ ءماتىنى ءتۇسىرىلدى. اقىرى, قويىلعان ماسەلە 13-ءشى جانە 15-ءشى جەلتوقساندا دۋمانىڭ جابىق وتكىزىلگەن وتىرىستارىندا قارالدى. العاشقى باياندامانى 4-ءشى مەمدۋما مۇشەسى الەكساندر كەرەنسكي جاسادى. ءسوزىن: «ءبىز بۇگىن تالقىلاۋعا ءتيىس وقيعالار بۇدان ەداۋىر كوپ ۋاقىت بۇرىن ءوتتى, بىراق ولاردىڭ سالدارلارى ءالى سەزىلىپ تۇر, ولاردىڭ سالدارلارى تەك تۇركىستان مەن دالا وبلىستارىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل روسسيانىڭ ومىرىندە ءالى كوپ ۋاقىتقا دەيىن سەزىلىپ تۇراتىن بولادى», – دەپ باستادى. سوسىن «الىس ازياداعى وزگە تەكتىلەرگە قاتىستى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتى» قيلى كوزقاراستاعى دەپۋتاتتاردىڭ الاۋىزدىعىن ۇمىتتىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى دە, وقيعاداعى وعاشتىقتاردى كورسەتەتىن جاعدايلاردى قۇجاتتارعا نەگىزدەپ, ءسوزىن ساباقتاي بەردى. بايانداماشىنىڭ كوزى مىناعان انىق جەتتى: ەكونوميكالىق كۇيزەلىس, تىنىش ءومىردىڭ بۇزىلۋى ورىستار جاعىنان دا, تۇزەمدىك حالىقتان دا قۇربانداردىڭ كوبەيۋىمەن استاسىپ جاتتى. «بىرنەشە مىڭ ورىس تۇرعىندارى جانە كوپتەگەن ونداعان مىڭ تۇزەمدىك قازا تاپتى. وسى ماسقارا تراگەديالىق وقيعالاردىڭ سەبەپتەرىن اشۋ, ونى بولدىرعان ايىپكەردى تابۋ, تۇركىستانداعى وقيعالاردى تۋعىزعان تامىرلاردى انىقتاپ, ولاردىڭ بولاشاقتا قايتالانۋىنىڭ الدىن الۋ, – مىنە, مەنىڭ الدىما قويىپ وتىرعان ماقساتىم», – دەدى ول. سودان سوڭ دەلەگاتسيانىڭ كوتەرىلىس ورىندارىندا تىكەلەي جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىن بايانداۋعا كوشتى. وقيعانى مول دا ناقتى دەرەكتەرمەن سويلەتتى. سوعىس باستالعالى جەرگىلىكتى حالىقتان ۇزدىكسىز ءتۇرلى الىم-سالىق الىنىپ تۇرعانىن, مايدانعا شاقىرىلعان ورىستاردىڭ قوجالىقتارىنا كومەكتەسۋ دە تۇزەمدىكتەرگە مىندەتتەلگەنىن, ولاردىڭ قوجالىقتارىنان اسا كوپ مولشەردە جىلقى, تۇيە, كيىز ۇيلەر جيناپ اكەتىلگەنىن ايتتى. حالىقتى كوتەرىپ, قىرعىنعا ۇشىراتقان قاندى تارتىپسىزدىكتەر ءۇشىن باستى ايىپكەر پاتشا ۇكىمەتى بوپ تابىلاتىنىن دالەلدەدى. زاڭعا سىيمايتىن پارمەن جاريالاتىپ, ونى دورەكى دە وزبىر تۇردە جۇزەگە اسىرعان ورتالىق بيلىكتىڭ بولعان تارتىپسىزدىكتەر ءۇشىن ايىپتى ەكەنىن تۇجىرىمدادى. «وقيعا ءۇشىن بار كىنا تەك قانا بيلىككە – جول بەرۋگە بولمايتىن, ادام ايتقىسىز زاڭسىزدىق جاساعان ورىس وكىمەتىنە ارتىلاتىنىن ءبىز اتاپ ايتۋىمىز كەرەك, – دەدى ول ءسوزىن اياقتاي كەلە. – ونداعان مىڭ جازىقسىز ولتىرىلگەن ادام قانى موينىندا تۇرعان قىلمىسكەرلەردىڭ جازاسىن بەرۋدەن باسقا, ءبىز تۇركىستاندى جانە باسقا دا شەت ايماقتارىمىزدى باسقارۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن ەنگىزۋدى شۇعىل تۇردە تالاپ ەتىپ, ورىنداۋ كەزەگىنە قويۋعا ءتيىسپىز». كەرەنسكيدەن كەيىن دۋما مىنبەرىنە كوتەرىلگەن مامەد جافاروۆ مۇسىلمان فراكتسياسى اتىنان سويلەپ, وسى وقيعالارعا دەگەن كوزقاراسىن جانە ولاردى تۋعىزعان سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى اتاماق نيەتىن ايان ەتتى. «اسا جوعارى مارتەبەلى پارمەن رەسەيدىڭ شىعىس شەت ايماقتارىندا – كاۆكازدا, تۇركىستاندا, سىبىردە جانە دالا وبلىستارىندا تۇراتىن وزگە تەكتى حالىقتاردىڭ ومىرىندە تۇتاس ءبىر ءداۋىردى اشتى, – دەدى ول. – دۇنيەجۇزىلىك ۇلى سوعىس ۇدەرىسىنە سوعان دەيىن ەرەكشە ەكونوميكالىق بىتىمىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, جالپىمەملەكەتتىك قۇرىلىمدا قۇقتارى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ ايرىقشا جاعدايىندا تۇرعان جۇزدەگەن مىڭ وزگە تەكتى حالىق تارتىلدى. وسىنىڭ وزىنەن ۇكىمەت ولاردى جاپپاي شاقىرۋعا ابايلاپ, ويلانىپ كىرىسۋ قاجەت ەكەنىن ۇعۋى ءتيىس ەدى. الايدا, ءبارى كەرىسىنشە جاسالدى: وزگە تەكتىلەردى شاقىرۋ يمپەريانىڭ نەگىزگى زاڭدارىن بۇزا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلدى, ولاردىڭ شارۋاشىلىق جاعدايلارىن ەشتەڭەمەن اقتاۋعا بولمايتىن سىلكىنىسكە ۇشىراتتى». وسىلاي دەي كەلە, جوعارعى بيلىك اگەنتتەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى جەرگىلىكتى وكىمەتتىڭ شەكسىز وزبىرلىقتارىنا جالعاسقانىن ناقتى مىسالدارمەن ايان ەتتى. 1-ءشى جانە 2-ءشى شاقىرىلعان مەملەكەتتىك دۋمالاردىڭ مۇشەسى باقتىگەرەي قۇلمانوۆ استراحان گۋبەرناتورىنا حان ورداسىندا مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا شاقىرىلعاندارعا قازاقتار اتىنان جەڭىلدىك سۇراعانى ءۇشىن جەر اۋدارىلىپ جىبەردى. وبلىستاعى سەگىز بولىس اتىنان شاقىرۋدى استىق ورىلىپ, ءشوپ شابىلىپ بىتكەنشە كەيىنگە شەگەرۋدى, ءار وتباسىنا ءبىر-بىردەن جۇمىسشى قالدىرۋدى, ءتىزىمدى تۇزەتۋدى قوعامنىڭ وزىنە تاپسىرۋدى, مەديتسينالىق كۋالاندىرۋ ماسەلەسىن دۇرىس جولعا قويۋدى سۇراعان قۇرمەتتى قازاقتارعا تورعاي گۋبەرناتورى: «سەندەر ب ۇلىك شىعارۋدى ويعا الدىڭدار, بايقاڭدار – ايەل, بالا, شال مەن كەمپىر دەمەي, ءبارىڭدى قىرامىن, ەشكىمدى ءتىرى قالدىرمايمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ءوز قوقان-لوققىسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن گۋبەرنيانىڭ ءتۇرلى اۋداندارىنا جازالاعىش جاساقتار جىبەرگەن. ونىڭ ۇلگىسىمەن دالا ولكەسىنىڭ باسقا وبلىستارىنا دا جازالاۋشى وتريادتار شىعىپ, ويران سالعان. بايانداماشى جاساقتاردىڭ ماسقارا قىلمىستارىن اشكەرەلەيتىن كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرىپ, سونىڭ ءبارى ۇكىمەتتىڭ عاسىرلار بويى وزگە تەكتىلەرگە باعىتتالعان, ولاردىڭ وي-پىكىرىن دە, تىرشىلىگىنىڭ مۇددەلەرىن دە ەلەمەيتىن ساياسي داستۇرلەرىنىڭ تىكەلەي سالدارى ەكەنىن ايتتى. «بيلىكتى اسىرا پايدالانۋ – ورىس وكىمەتىنىڭ وزگە تەكتىلەرگە ارنالعان ساياساتىنىڭ باستى ءپرينتسيپى» دەپ تۇجىردى شەشەن. وكىمەتتىڭ ءىس-داعدىسىن: «قايداعى ءبىر كيرگيز, سارت, تۇركمەن ءۇشىن زاڭ تالاپتارىمەن ساناسۋ نە كەرەك؟» دەپ اشكەرەلەدى. تۇركىستان ايماقتارىنداعى, جەتىسۋ, زايسان, استراحان, تورعاي, قوستاناي جاقتارىنداعى احۋالدى اڭگىمەلەدى. سوعىستىڭ قارا جۇمىستارىنا الىنعان جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايىنا توقتالدى. «جۇمىسقا الىنعان كيرگيزدارعا تۇرمە رەجيمىن قولدانۋدا, ولاردى ۇرىپ-سوعۋ, دۇرەلەۋ, جۇمىسقا كونۆويمەن اپارۋ – ادەتتەگى ءىس, ءتىپتى, تابيعي مۇقتاجدىقتارىن اتقارۋ كەزىندە دە جۇمىسشىلار سوققىدان كوز اشپايدى» دەپ ءتۇيدى. اسكەري مينيستر شۋۆالوۆتىڭ سوعىس-تەڭىز كوميسسياسىندا: «بالكىم, مەن بيلىگىمدى اسىرىڭقىراپ جىبەرگەن بولارمىن, ەگەر قاجەت دەپ تاپسام, كەلەشەكتە دە تاپ سولاي ارەكەت ەتەمىن», – دەپ مالىمدەگەنىن دەپۋتاتتاردىڭ ەسىنە سالدى. «ەگەر جوعارى بيلىك وكىلدەرىنىڭ زاڭدىلىق تۋرالى تۇسىنىگى وسىنداي بولسا, وندا بيلىكتىڭ جەر-جەردەگى اگەنتتەرىنەن نە كۇتۋگە بولادى», – دەپ اشىنا ءسوز ساپتادى 4-ءشى مەمدۋما مۇشەسى مامەد جافاروۆ. ايتسە دە كۇندەردە ءبىر كۇن وندايلارعا بيلىكتى اسىرا پايدالانعاندارى ءۇشىن جازالار جونىندەگى ەرەجەلەردىڭ 311-بابىندا ەسكەرىلگەن زاڭدى شارانى – م ۇلىكتىك قۇقتارىنان ايىرىپ, ارەستانتتىق بولىمدەرگە ايداۋ جازاسىن قولدانۋ ءساتى تۋار دەپ ۇمىتتەنەتىنىن جاريا ەتتى. اراعا ءبىر كۇن سالىپ, 15 جەلتوقسان كۇنگى جابىق ماجىلىستە ءجارىسسوز بولدى. ءىV مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ريگادان سايلانعان مۇشەسى كنياز سەرافيم مانسىرەۆ ولكەنى رەسەيگە قوسىپ العاننان وتىز جىل وتكەن سوڭ, سوندا بارىپ ءۇش جىل جۇمىس ىستەگەنىن ايتتى. سوندا كوزىنە تۇسكەن ەكى ءجايتتى اڭگىمەلەدى. ءبىرى – تۇركىستاندا ەجەلدەن بار يرريگاتسيالىق قۇرىلىستاردىڭ قولدانىستان شىعىپ, سۋ ارنالارىنىڭ قاڭسىپ قالعانى, ەكىنشىسى – ورىس تورەسى كەلە جاتقاندا, الدىندا دىرىلدەپ تۇرۋلارى ءۇشىن, بازارداعى ساۋداگەرلەردى دە, ساتىپ الۋشىلاردى دا شىبىرتقىمەن ساباۋ ادەتى ەكەن. جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەگى مىرزالاردىڭ وزبىرلىقتارى تۇبەگەيلى وزگەرتىلمەيىنشە, وسىنداي جانە بۇدان دا اۋىر وقيعالاردىڭ بولا بەرۋى ىقتيمال ەكەنىن ەسكەرتتى. دوندىق اسكەر وبلىسىنىڭ دەپۋتاتى, دارىگەر ءارى زاڭگەر مويسەي ادجەموۆ 19 بەن 43 جاسقا دەيىنگىلەردى ءبىر مەزگىلدە سوعىس جۇمىسىنا شاقىرۋ مەملەكەت مۇددەسى تۇرعىسىنان ويلايتىن ادامنىڭ تىرلىگىنە جاتپايتىنىن ايتتى. ءسوزىن قورىتا كەلە, مەمدۋما بيلىككە: «مۇنداي وكىمەتتىڭ ورىس اتىنا لايىق ەمەس, ول تەك قانا جەركەنۋگە لايىق» ەكەنىن مالىمدەۋگە ءتيىس دەدى. سودان كەيىن ءجارىسسوز توقتالدى. سۇراۋ سالۋلار داۋىسقا قويىلدى. ۇشەۋى دە قابىلداندى. كەلەسى كۇنى پاتشا دۋمانى كانيكۋلعا جىبەرۋ جايىندا جارلىق شىعاردى. جەلتوقسان ايى بويى جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەر سۇراۋ سالۋلار بويىنشا ەسەپتەر بەرىپ, باياندامالار ازىرلەپ جاتتى. الايدا, جۇمىسىن 1917 جىلعى اقپاننىڭ 14-دە عانا جاڭعىرتقان مەمدۋمانىڭ بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋعا مۇمكىنشىلىگى بولعان جوق. كۇركىرەپ رەۆوليۋتسيا تاقالىپ كەلە جاتتى. پاتشا 25 اقپاندا دۋمانى ءبىرجولاتا تارقاتىپ جىبەردى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ءوزى دە تاقتان ءتۇستى... ءبىزدىڭ قازىرگى شاعىن شولۋىمىزدان ايقىن اڭعارىلاتىن ءجايت سول, 4-ءشى مەملەكەتتىك دۋما ءوزىنىڭ جابىق ماجىلىستەرىندەگى 1916 جىلعى 25 ماۋسىم پارمەنى تۇرتكى بولعان شەت ايماقتارداعى كوتەرىلىستەردىڭ سەبەپ-سالدارلارىن تالقىلاۋدا قۇرمەتتەۋگە تۇرارلىقتاي بىراۋىزدىلىق كورسەتتى. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ تۇتانۋىنا ەڭ باستى ايىپكەر پاتشا ۇكىمەتى ەكەنى اشىپ ايتىلدى. بۇراتانالاردى سوعىستىڭ قارا جۇمىستارىنا شاقىرۋدىڭ جانە ونى زاڭدىلىق رەتتىلىكتى بەلىنەن باسىپ جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسۋدىڭ تىنىش حالىقتاردىڭ شىدامىن شەكتەن شىعارعان شارا بولدى دەگەن ۇيعارىم جاسالدى. ۇكىمەتتىڭ ۇزاق جىلدار بويى ادىلەتسىزدىكپەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان, شەت ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق تىنىس-تىرشىلىگىنە قيانات كەلتىرگەن, بەيتانىس ولكەلەرگە ورىس ءومىر سالتىن كۇشپەن تاڭۋعا تىرىسقان وتارلاۋشىلىق ارەكەتتەرىن دۋمادا بايانداما جاساعان سولشىل قايراتكەرلەر عانا ەمەس, جارىسسوزگە شىققان ەڭ وڭشىل, تەك يمپەريا مۇددەسىن ويلايتىن قايراتكەرلەر دە سىنادى. كوتەرىلىس وتى شارپىعان ولكەنى باسقارۋدىڭ ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا ءتاسىلى قاراستىرىلۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋدارىلدى. زاڭسىزدىقتارعا جول بەرگەندەردى جاۋاپقا تارتۋ ماسەلەسى دە قوزعالدى. ارينە, دۋما بەكىتكەن دەپۋتاتتىق سۇراۋ سالۋلاردىڭ ناتيجەلەرى وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى ورىس پارلامەنتىندە جيناقتالمادى, ماسەلە قايتا تالقىلاۋعا تۇسپەدى. جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەر مەن سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ دۋمالىق سۇراۋلارعا ازىرلەگەن جاۋاپتارىن, باياندامالارىن, ەسەپتەرىن تۇگەل جيناپ, عىلىمي اينالىمعا تارتۋ جانە ءتيىستى قورىتىندىلار جاساۋ – بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ الدىندا تۇرعان زور مىندەت بولىپ تابىلادى. بەيبىت قويشىباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جازۋشى