باسىنا تولاعايدىڭ باردىڭىز با؟!

  بالقاش جاققا جول تۇسە قالعاندا جانارعا ىلىككەنشە تاعاتسىزداندىرىپ, قانشا كورسەڭ دە تامسانىپ-تاڭىرقاۋدان تاندىرمايتىن سيرەك ءبىر تابيعات جاراتىلىسى بار. ساعىم ويناعان الىستان كەنەتتەن مۇنارلانىپ, اينالاسىنداعى ادىر-قىراتتاردان قياقتانىپ قول بۇلعاعانداي, تەزىرەك جەتۋگە, ءتىپتى, جەلپىنتە تۇسەرىن قايتەرسىز. جاپ-جازىق جاپان دالادا ءبىر-بىرىمەن جالعاسقان بىتپەس بەل-بەلەستەردىڭ اياسىندا ايدىنعان ايرىقشا دارا كەيپى كوڭىلىڭدى ءتاتتى قيالدارمەن تەربەپ, ەستەن كەتپەيتىن ءبىر ادەمى ءاپسانا كوكىرەكتە كۇمبىر-كۇمبىر قاعىپ, ونە بويىن سودان ەسكەن شۋاقتان جىلىپ تا سالا بەرەدى. كۇرە جول بويىنان ءسال جىراقتاۋ تۇرعانىمەن, بايقاعان جانعا شالىنباي قويماس توڭىرەكتەگى الاسا بۇيراتتاردان وقشاۋ قۇزديعان تۇرپاتىن عاجايىپقا عايىپتاندىرۋعا بولماس. الايدا, ۇشى-قيىرسىز قۇلا تۇزدە قۇدىرەتتىڭ ءوزى قوندىرا سالعانداي ساياق اسقاقتاي قالعان جۇمباقتىعى, بۇل ەندى كەرەمەت قۇبىلىس دەمەي تۇرا المايسىز. مۇنى دا قويعاندا, اتى قانداي دەسەڭىزشى. تۇسىنان العاش ءوتىپ بارا جاتقاندا ەرىكسىز قادالا كوز تىگىلۋىن سەزگەن سەرىكتەر «ايگىلى تولاعاي وسى» دەگەندە ەلەڭ ەتكەنبىز. قۇلاقتان كەتپەگەن, كەۋدەدە جاتتاۋلى, كوڭىلگە ىستىق اڭىز ەسكە الىنعان. ...ەستە جوق ەسكى زاماندا ءبىر انانىڭ جالعىز ۇلى بولىپتى. ونىڭ تۋا سالىسىمەن كۇن ساناپ وسكەن كۇش-قايراتىنا ەشكىم تەڭ كەلمەپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ەكى-ءۇش جىل قاتارىنان قار تۇسپەي, جاۋىن تامباي, ەل كۇيزەلىسكە ۇشىراپتى. «اپىرماي, مىنا جاپاندا قىستا باۋرايىنا قار , جازدا باسىنا بۇلت ءۇيىرىپ جەر قۇتىن كەلتىرەر بيىك توبە دە بولمادى-اۋ» دەپ كۇرسىنگەن ۇلكەندەر ۋايىمى قۇلاعىنا جەتكەن الگى الىپ بالا التايدىڭ با, الدە تارباعاتايدىڭ با, كوپ شىڭىنىڭ بىرەۋىن ارقالاپ اۋىل ماڭىنا جەتكىزگەن ەكەن دەيدى. تاۋمەن قوسا جاۋىن دا تولاسسىز قۇيا كەلىپتى.شارشاعان بالا ارقاداعى قۇز استىنان شىعۋعا شاماسى كەلمەي, ءۇستىن باسىپ قالادى. سول ۇلاننىڭ اتى تولاعاي بولۋىنان تاۋ دا سولاي اتالىپتى. بۇل وسىلاي اتالاتىن جالعىز تاۋ ەمەس. مارقاكول, تورعاي, جاڭاارقا جاقتارداعى ايماقتاردا دا كەزدەسەدى. قايدا دا, قالاي دا مۇنداي بيىكتەردىڭ ءبىتىمى بولەكتىگى بىردەن بايقالادى. قاي ولكەدە دە جالپاق دالادا كوك جۇزىنە جەكە شانشىلعان شوقى شىنىمەن الدەقايدان اكەلىپ توڭكەرىلگەندەي كورىنىپ تۇرادى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانى اۋما-عىنداعى تولاعاي باسىنا كوتەرىلگەندە كوز جەتەر ءوڭىر الاقانعا سالعانداي تومەندە كوسىلىپ جاتادى. ول ول ما, شالقار جازىقتان اسىپ كوكجيەكتەن كوكسەڭگىرلەنەتىن تاعىلىنىڭ, ورتاۋدىڭ, بەسشوقىنىڭ, اقشاتاۋدىڭ, اقجالدىڭ جوتالارى جونىنا شەيىن شالىنادى.توسكەيى قۇلاشى كەڭ جايىلعان جازيرا. تاعى قايران قالارلىعى سول, بالقاشقا قارايعى شولەيتتەۋ, قۇمداۋىتتاۋ تاقىرلى جەر رەڭى اقسۋ-ايۋلى بەتكەيىنە بەتتەگەندە شۇيگىندى, قۇنارلى اتىراپقا ۇلاسادى. اڭىزداعىشا ارقالانعان قۇز سوڭىنان ىلەسە كەلگەندەي باسىن بۇلت اينالىپ, قويىن-قويناۋىن قار تولتىراتىن وسى تۇس جازى جاڭبىرسىز, كوكتەمى مول ءنارسىز بولمايدى. جەر-سۋ اتتارىنا بايلانىستى اڭىز-ەرتەگىلەرگە اينالعان حيكايالار كوپ قوي. بىلاي الىپ قاراعاندا, تولاعاي ءسوزىنىڭ كونە ءتۇپ تامىرى موڭعول تىلىمەن توركىندەس جەكە, جالاڭاش, تاقىر, قۋ باس, تولاسسىز سوققان جەل سياقتىلى ءتۇرلى ماعىنا بەرەدى.دۋلات اقىننىڭ «ءتورت ت ۇلىككە تولتىردى, تولاعاي تۇلدىر قىراتتى» دەگەن جىر جولىنىڭ بۇلايشا تەڭەلۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس بولسا كەرەك.ال «تولاعاي تابىستار, تولاعاي كۇش يەسى» دەپ بۇگىندە ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەر تۇپكى مانىمەن مۇلدەم ۇيلەسپەسە دە, ەلەنبەي كەلەدى. اتى ەرتەگىدەي سۇلۋ تاۋ تۋرا كونە تۇرىندەگى ماعىنانى بىلدىرۋىندەي جاقپار-جاقپار تاستىلى, وزگە كوزگە ىلىگەرى جوق جۇتاڭ توبە. بالكىم, سوندىقتان سوعان بايلانىستى قويىلعان شىعار. ايتسە دە اڭىز دەگەنىمىزبەن, ەلى ءۇشىن جاقسىلىق جاساۋعا جانىن پيدا ەتكەن ورەن ەسىمىنە استاستىرىلا اتالدى ما ەكەن دەگەن وي دا ورالادى. وندا باياندالۋىنان اينىماي جاپاندا پايدا بولۋداعى ەرەك بەينەسى سونى مەڭزەمەس پە! كىم بىلەدى,بىرەۋلەر بايقار, بىرەۋلەر بايقاماس, اقشاتاۋ مەن اقسۋ-ايۋلى ارالىعىنداعى وسىناۋ تاۋدىڭ جۇرەك تەربەتەرلىك جۇمباق سىرى ىنتىعارلىق-اق. الايدا, امال نە دەرسىز, بۇگىندە ولاي-بۇلاي اعىلعان جولاۋشىلار وعان كوز توقتاتپاي وتە شىعادى. وكىنۋدەن نە قايىر, ول تۋرالى بۇل كۇندە ەشكىم بىلە قويمايدى. اڭىز-ەرتەگى ەستىپ, وقىپ, كوكەيگە توقىپ وسپەگەن, ولكە تىلسىمىنا وگەي ۇرپاققا كوپ توبەنىڭ ءبىرى كورىنەدى. ءوزىنىڭ «تولاعاي» داستانىندا ءابدىلدا تاجىباەۆ; اۋىسىپتى زامان تالاي, اتالعالى تاۋ تولاعاي... سونى ۇلكەندەر ەرتەگى ەتكەن. الىپتى تاۋ باسىپ جاتقان, انا ءسۇتىن تاس بوپ قاتقان, كورەدى ءالى وتكەن, كەتكەن – دەپ جىرعا قوسقانداي, وسىندايدا قانداي جەر ەكەنىن انادايدان اڭعارتار ارناۋلى بەلگى-تاقتايشا ورناتىلىپ قويىلسا, بىرەۋ بولماسا بىرەۋ حالىق اڭىزىنداعى قاسيەتتى تاۋعا سۇيسىنە قاراپ ايالدار ما ەدى, تالاي زامانداردان اۋىزدان-اۋىزداعى ۇلان ەرلىگى كوڭىل تولقىتار ما ەدى دەيسىڭ. بۇگىنگى تولقىنعا مۇنى بىلگەننىڭ پايداسى بولماسا, زيانى بولماستىعى حاق, ارينە. ايتكەنمەن, بۇدان گورى دە مىناداي وي مازالايدى. اينالامىزداعى تابيعات جاراتىلىستارىنىڭ كوز الدىدا تانىعىسىز وزگەرۋى كەزىندە مۇنداي كۇيىنىشتى كۇي تولاعاي باسىنا دا كەلۋ قاۋپى جوق ەمەستىگىنە سەنىم از. ويتكەنى كورىپ-كونىپ كەلەمىز, ءىشىمىز ۋداي اشىپ كەلەمىز. ماسەلەن, ءبىز تۋىپ-وسكەن نۇرا جاقتاعى كوكوزەك اۋىلىنىڭ قاريالارى جانىنداعى توبە سىرى تۋرالى, ياعني باسىنا قولاڭ اتتى قىزدىڭ جەرلەنۋىنە بايلانىستى سولاي اتالىپ كەتۋىن اڭگىمەلەپ وتىرۋشى ەدى. حالىق اقىنى قايىپ اينابەكوۆ تە ەسكىلىك عۇرىپ قۇربانى بولعان جىگىتتىڭ سىرتتانى كەرتىڭدى مەن قولاڭ سۇلۋدىڭ ادال ماحابباتىن ارداقتاۋعا «قولاڭ» داستانىن ارناعانى بەلگىلى. مىنە, وسى توبە ءبىر كۇنى اياق استىنان قازىلىپ, قيىرشىق تاسى جول توسەۋگە اكەتىلە باستادى.ۇلكەندەردىڭ ەل اۋزىنداعى توبەنى بۇزۋعا رەنىشتەرى قاپەرگە الىنبادى. مەكتەپ وقيتىن كەزىمىز عوي, ءبىزدىڭ دە ءوز تاراپىمىزدان قارسىلىق بىلدىرمەككە جۇك كولىكتەرى جولىنا توپىراق ءۇيىپ, تاس توگىپ, شۇڭقىرلار قازىپ تاستاۋىمىزدان تۇك شىقپادى. اقىرى, توبە اياعىنا دەيىن قوپارىلىپ, ەش بەلگىسى قالمادى. وسىلايشا ەل-جەر تاريحىن ەلەمەۋ كەسىرى, جوعارىدا اتالعانداي, تولاعايعا دا تيمەي كەتپەۋىنە الاڭدارلىق جاي بار. استانا-الماتى كۇرە جولى سالىنا باستاعاندا تاسى مەن قيىرشىعىن قولدانۋعا كوز تىگىلگەنىن بىلەمىز. ايتەۋىر ول جولى سۇقتان امان قالدى. ەندى جول قايتادان كەڭەيتىلەر كەزدە بۇلايشا بولماۋى مۇمكىنى الاڭداتادى. اۋىز ءبىر سالىنسا مول سالىنىپ, توقتاتۋ قيىن سوعارى انىق. دەمەك, جاڭا جوبا جاساۋ الدىندا تاۋدى قاز-قالپىندا ساقتاۋ ماسەلەسى ەرەكشە ەسكەرىلۋ قاجەتتىگىن باسا ايتپاسقا بولمايدى. سونداي-اق, ەستە تۇتۋعا لايىق جايتتىڭ ءبىرى, تولاعاي عالامات, عاجاپ كورىنىسىمەن عانا قىزىقتىرمايدى. ونىڭ باۋرايىندا, دالىرەك ايتساق, تاعىلىعا قارايعى 10-12 شاقىرىم تۇستا تاس قورشاۋلى وبالار جۇرناعى كورىنەدى. اكادەميك الكەي مارعۇلان ءوزى باستاپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, زەرتتەگەندە ودان تابىلعان التىنمەن اپتاۋلى سىرعالار, اشەكەيلى مونشاقتار, قۇمىرالار, باسقا دا بىرقاتار تۇرمىستىق زاتتار قولا ءداۋىرى كەزەڭىنە جاتاتىنى انىقتالۋىنا قاراعاندا ەرتەدەگى ادامداردىڭ ەجەلگە مەكەنى ەكەنى اڭعارىلادى.بابالار ىزىنە كۋاگەر, تاريحي ءمانى بار وبالاردى قورعاۋ تاعى ءبىر نازار اۋدارتارلىق ماسەلە دەر ەدىك. ...تولاعاي كورىنسە, بىزگە الىس قيىردان تاۋ ارقالاپ, تۋعان توپىراعىنا جەتكىزىپ جىعىلعان بالا ەلەستەيدى. ماسەلە اڭىز ەكەندىگىندە عانا ەمەس. ماسەلە ەلىن سۇيۋگە, ەلىنە پەيىلى مەن مەيىرىن توگۋگە ايانباۋعا بەيىلدەندىرەتىن اڭىز تاۋدىڭ ولكەمىزدىڭ كوركىن كەلبەتتەندىرىپ تۇرۋى ەكەندىگىندە دەسەك, ونى ەلەۋسىز ەتپەۋ,تانىستىرىپ-تانىتىپ ءجۇرۋ كەرەكتىگى ۇعىنىلار. ايقىن نەسىپباي, جۋرناليست قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى