بيۋدجەت قورجىنى نەگە بوساڭ؟

وبلىستا بيۋدجەت تاپشىلىعى 11 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى ءسوز جوق, بۇل وبلىس بيۋدجەتىن شايقالتىپ جىبەرمەگەنىمەن, وعان ايتارلىقتاي تەرىس اسەرىن تيگىزە الاتىن اجەپتاۋىر سوما. سونىڭ سالدارىنان وڭىردەگى مەك­تەپتەر مەن اۋرۋحانالاردى, ءما­دە­نيەت وشاقتارىن, اۆتوكولىك جول­دارىن جوندەۋگە جۇمسا­لا­تىن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەتەك-جەڭى قىرقىل­دى دەگەن ءسوز. مۇنداي جاعداي ءبىرىنشى كەزەكتە بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ورىن الاتىنى ايان. ال ونى نەگىزىنەن سالىقتىق ءتۇ­سىمدەر قۇرايتىنى تاعى دا بەلگىلى. مىنە, ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا. قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىن­شا رەسپۋبليكادا وبلىستارداعى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن بەلگىلەيتىن, ونىڭ بەلگىلى ءبىر بول­جامىن ايقىنداپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان – قارجى مينيسترلىگى بولىپ تابىلادى. بۇل بولجام ءۇش جىلدىق بيۋدجەتكە نەگىزدەلگەن. وسى تارتىپكە سايكەس ءوت­كەن جىلى ماۋسىم ايىندا با­تىس قازاقستان وبلىسى ءۇش جىل­دىق بيۋدجەتىنىڭ جوباسى قارال­عان كەزدە, ونىڭ 2011 جىلعا تيەسىلى مولشەرى 49 ميلليارد 109 ميلليون تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنگەن ەكەن. وسىدان بۇگىنگى كۇنى وبلىس بيۋدجەتى ءوزىنىڭ كىرىس جا­عىنىڭ تاپشىلىعىنان 11 ميلليارد 200 ميلليون تەڭگە زيان شەگىپ وتىر. مۇنىڭ باستى سەبەبى, ال­دىڭ­عى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ ازاي­ىپ كەتۋىندە. اتاپ ايتقاندا, وبلىس اۋماعىنداعى ەڭ ۇلكەن سالىق تولەۋشى قاراشىعاناق كەن ورنىن يگەرىپ جاتقان شەتەلدىك كومپانيالار بولىپ تابىلادى. ءوڭىردىڭ جالپى سالىقتىق بازا­سىن­داعى ولاردىڭ ۇلەسى 60-70 پاي­ىز مولشەرىندە. مىنە, جوعا­رى­دا كورسەتىلگەن ۋاقىت ارالى­عىن­دا قاراشىعاناق كەن ورنى­نان تۇسەتىن سالىق مولشەرىنىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالدى دەيدى مۇن­داعى بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءما­سە­لەلەرىمەن اينالىساتىن ماماندار. ويتكەنى, سوڭعى جىلدارى قوماقتى مولشەردە سالىق ءتۇسى­رىپ جۇرگەن فيرمالاردىڭ بىرقا­تا­رى اتىراۋ وبلىسىنا قونىس اۋدارىپ كەتتى. ەكىنشىدەن, كەنىش­تە قىزمەت جاسايتىن شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ سانى وتىز پايىزعا قىسقاردى. بۇل ءجايتتىڭ ءوزى دە سالىق مولشەرىنىڭ تومەن­دەۋ ۇدەرىسىنە اسەر ەتتى. وبلىستاعى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى كەمىپ كەتۋىنە سالقىنىن تيگىزۋشى تاعى ءبىر ءجايت تاعى دا سول كەن ورنىنداعى قورشاعان ور­تاعا ەميسسيا تولەمدەرى ءمول­شە­رىنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋىنەن ورىن الىپتى. مۇنداعى مەجە 4 ميلليارد تەڭگەنىڭ ۇستىندە بولسا, سودان تۇسكەنى 1 ميلليارد 400 ميلليون تەڭگە عانا. حالىق اۋىز ادەبيەتى مەن ەپوسىندا اي­تىل­عانداي, ەتەكتەيىن ەرىننەن, ەكى ەلىسى قالىپتى دەگەن وسى دا. بۇعان دەيىن اتالعان تولەمدەر جىل سايىن سارقىراپ, توگىلىپ كەل­سە, قازىر تامشىلاپ تۇرعان­داي اسەر قالدىرادى. مىسالى, ەميسسيالىق تولەمدەر بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 179 ميلليون قۇراسا, مۇرتقا وكپەلەپ جۇرگەندە ساقال شىقتى دەگەندەي, ەكىنشى توقساندا 137 ميل­ليونعا تومەندەپ كەتكەن. ياعني, تەك وسى قۇلدىراۋدىڭ وزىنەن وبلىس بيۋدجەتى بيىل ءۇش ميلليارد تەڭگە جوعالتقان. ەميسسيا تولەمى دەگەنىمىزدى كەن ورنىن يگەرۋ كەزىندە جەر استى قىسىمىن قالىپتى ۇستاۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايتىن ءتو­لەم­دەر دەپ تۇسىنۋگە بولادى. بۇل ءىس-شارا قورشاعان ورتانى قور­عاۋ مينيسترلىگى, ەكولوگيا كومي­تەتىنىڭ ارالاسۋى مەن رۇقساتى ار­قىلى ءۇش جىلدا ءبىر جۇرگى­زىلەدى. بۇعان دەيىن وندىرىستىك قالدىقتىڭ يانتارلىق ءتۇرى, ياكي ءتىزىمى دەگەن رازرياد, سوڭعى جىلى سارقىندى سۋلار توگىندىلەرى دەگەن كلاسسيفيكاتسياعا اۋىستى­رىل­عان. سوڭعىسىنىڭ مولشەرى الدىڭعىسىنان ءۇش ەسە تومەن ەكەن. قورشاعان ورتاعا ەميسسيا تولەمىنىڭ بيىلعى جىلى كۇرت كەمىپ كەتۋىنىڭ باستى سىرى دا وسىندا دەپ بىلە بەرىڭىز. سونىمەن قازىرگى كۇنى وبلىس بيۋدجەتىندەگى 11 ميللياردتان اسىپ تۇسەتىن تاپشىلىقتىڭ ور­نى تولا ما؟ وسى ماقالانى گازەتكە ازىرلەۋ بارىسىندا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جۋرناليستىك ساۋال تاستاۋ كەزىندە وعان «تولۋعا ءتيىس» دەگەن جاۋاپ الدىق. ارينە, وكىنىشكە قاراي, تۇسپەگەن سالىقتىڭ ورنى سول تۇسپەگەن كۇيىندە مىزعىماي تۇر. ودان ەندىگى جەردە ەشقانداي ءۇمىت جوق ەكەنى بەلگىلى. ءوڭىر بيۋد­جەتىندەگى جەتىسپەستىك ەڭ ال­دى­مەن ۇكىمەتتەن الىناتىن سۋبۆەنتسيا تۇرىندە تولىقتىرىلماق. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ قارجى مينيسترلىگى 7 ميلليارد 600 ميل­ليون تەڭگە مولشەرىندە وب­لىس­قا قارجىلاي كومەك بەرۋ ءجو­نىندە جوبا جاساعان ەكەن. ال­داعى قىركۇيەك ايىندا رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتكە ناقتىلاۋلار قارالعان كەزدە, بۇل ماسەلە وڭىنان شەشىلىپ جاتسا, ول با­تىس­قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولماق. قارجى مينيسترلىگى وڭىرلەر­گە بەرىلەتىن جوعارىداعىداي قارجىلاي كومەك ءتۇرىن بەلگىلەگەن كەزدە, ارينە, ءار وڭىردەگى سا­لىقتىق بازانىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرمەي تۇرا المايدى. وسىنداي ەسەپتەرگە ساي مينيسترلىك تارا­پى­نان باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا الداعى 2012 جىلعا كىرىس بولجامى 52 ميلليارد 207 ميلليون تەڭگە جانە 2013 جىلعا 57 ميلليارد 192 ميلليون تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنگەن ەكەن. دەرەكتەردەن كورىپ وتىرعانى­مىز­داي, ونىڭ مولشەرى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ونى ورىنداۋعا با­تىس­قازاقستاندىق سالىق تولەۋ­شى­لەردىڭ قاۋقارى مەن ەكونو­مي­كالىق الەۋەتى جەتە مە؟ جوق, الدە جەتە الماي, مۇمكىندىكتەرى تارىلعان ۇستىنە تارىلا ءتۇسىپ, وسىلايشا رەسپۋبليكا وبلىس­تا­رى اراسىندا شاڭ قاۋىپ قالا بەرە مە؟ ارينە, اتالعان بولجام مەن مەجە الىنباي قالعان جاعداي­دىڭ وزىندە دە, ۇكىمەت وبلىس بيۋدجەتىنىڭ تاپشىلىعىنا قا­تىس­تى ماسەلەدە وڭ شارا بەلگىلەيتىنى ءمالىم. الايدا ءدال وسىنداي جاعداي قايتالانا بەرسە, نارلەندىرۋشى ءوڭىر, يننوۆا­تسيا­لىق ايماق اتالا باستاعان ەلگە ۇلكەن سىن بولماق. نارلەن­دى­رۋشى, ياكي دونور ءوڭىر ۇعىمى ور­تالىقتان سۋبۆەنتسيا المايتىن, كەرىسىنشە, وعان قارجى قۇياتىن جاعدايدا عانا ءوز اتاۋىنا ساي بولماق. قالعانىنىڭ ءبارى بوس اڭگىمە. قارجى كۇيماق تۇگىلى, كەرىسىنشە, ۇكىمەتتىڭ قارجىلاي كو­مەگىنە ءزارۋ بولىپ وتىرعان با­تىس قازاقستان وبلىسىن قا­لايشا نارلەندىرۋشى ءوڭىر دەپ اتاي الامىز؟ اقجايىق بويىندا الداعى ۋاقىتتا سالىق تولەمدەرىن ءتۇسى­رۋ قانداي جولدارمەن جۇزەگە اسى­رىلماق؟ ونىڭ باستى جولى – قاراشىعاناق كەنىشىنەن تۇسە­تىن سالىق تولەمدەرىنە دەگەن ءتاۋ­ەلدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ ەكەنى بەلگىلى. وسىنداي ۇلكەن ءىس­تىڭ ارناسى وڭىردە قولعا الىنعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ ءتيىستى ناتيجە بەرۋىنەن باستاۋ الىپ جاتسا, قانە؟ جاڭادان اشىل­عان جانە تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا اشىلاتىن ءون­دىرىس ورىندارى وڭىردە سالىقتىق بازا­نى ۇلعايتۋ مەن بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن كوبەيتۋدىڭ باستى كوزىنە اينالا الادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى. تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى.