ەل ەرتەڭى ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق قولىندا

دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءحىح عاسىرعا دەيىن مەملەكەت نەگىزى قارا كۇشكە تاۋەلدى بولسا, حح عاسىردا اقشا ۇستەمدىك قۇرعان, ال ءححى عاسىر ءبىلىم مەن ينتەللەكت عاسىرى بولماق. ياعني, ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان عاسىردا مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك الەۋەتىن جانە ساياساتىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بولاشاق دامۋىن ينتەللەكتۋالدى ادام كاپيتالى ايقىندايدى. جاپپاي جاھاندانۋ ءداۋىرى قوعام دامۋىنىڭ جاڭا تالاپتارى مەن مىندەتتەرىن العا تارتۋدا. عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەردىڭ جىلدام قارقىنمەن دامۋى قوعامدىق سانانى وزگەرتتى, جاڭا قۇندىلىقتار پايدا بولۋدا. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قوعاممەن بايلانىسى مۇلدە جاڭا ارناعا اۋىستى. مىنە, سوندىقتان اقپارات تاسقىنىنا شايىلىپ كەتپەي, باسەكەلەستىك بايگەسىنە ىلەسۋ ءۇشىن ينتەللەكتۋالدى الەۋەتتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل رەتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن «ينتەللەكتۋالدى ۇلت-2020» جوباسىنىڭ اتقارار ءرولى ولشەۋسىز. «مەن «ينتەللەكتۋالدى ۇلت-2020» ۇلتتىق جوباسى يدەياسىمەن بولىسكىم كەلەدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستاندىقتاردى جاڭا فورماتسياعا تاربيەلەۋ. قازاقستاندى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ادام كاپيتالىنا باي ەلگە اينالدىرۋ», دەگەن ەدى ەلباسى. جوبانىڭ باسىم باعىتتارى رەتىندە نەگىزگى ءۇش باعىت ايقىندالدى. ينتەللەكتۋالدى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋدىڭ ءبىرىنشى العىشارتى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن وسكەلەڭ تالاپتارعا ساي دامىتۋدى اتاپ كورسەتتى. «ينتەللەكتۋالدى ۇلت» جوباسىنىڭ ەكىنشى باسىم باعىتى رەتىندە عىلىمدى دامىتۋ جانە ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. جوبانىڭ ءۇشىنشى باعىتى رەتىندە يننوۆاتسيالىق دامۋ جۇيەسىنە باسىمدىق بەرىلۋدە. ەندى وسى ءۇش باسىم باعىتتىڭ قازىرگى تاڭداعى احۋالىن سارالاپ كورەيىك. تاۋەلسىزدىك العان شيرەك عاسىر ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسى رەفورمادان كەندە بولىپ كورگەن ەمەس. ءبىر كەزدەرى الەمدەگى ەڭ وزىق ۇلگى رەتىندە تانىلعان كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن اۋىلىمىزدى اۋلاق سالىپ, ارحيۆكە اتتاندىردىق. ول زاڭدى دا شىعار. اقپاراتتىق تەحنولوگيا عارىشتاپ دامىعان جاھاندانۋ جاعدايىندا كونەنىڭ كوزىندەي بولعان كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زامان سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الماعانى انىق. الايدا, ەڭ وكىنىشتىسى, ۇزاق جىلدار بويى حالقىمىزدى اعارتۋ سالاسىنىڭ وزەگى بولىپ كەلگەن سول كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ورنىن الماستىراتىن ءتيىمدى دە وزىق ۇلگىنى ءالى دە تابا الماي كەلە جاتىرمىز. سوڭعى كەزەڭدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلەرى ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر اۋىسادى. جاڭادان تاعايىندالعان مينيستر ءبىلىم سالاسىندا ءوزىنىڭ رەفورمالارىن جۇرگىزە باستايدى. كەلەسى كەلگەن مينيستر بۇل باستامالاردى جىلى جاۋىپ قويىپ, ءوزىنىڭ كوڭىلىنە قونعان وزگەرىستەردى ەنگىزەدى. ءسويتىپ, «اپام دا اڭ-تاڭ, مەن دە اڭ-تاڭمىن» دەگەندەي, جۇزدەگەن مىڭ مۇعالىم جاڭا مينيستر ەنگىزگەن وزگەرىستەردىڭ قىرى مەن سىرىن تۇسىنۋگە دەن قويادى. مىنە, ءدال قازىرگى كۇنى دە ەلىمىزدىڭ 300 مىڭدىق مۇعالىمدەر كورپۋسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ ەنگىزگەن ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلعان. الەمدىك وركەنيەت شوعىرىندا ات توبەلىندەي ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ۇمتىلعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باعدارعا العان شوق جۇلدىزى – «ءبىلىم – عىلىم – يننوۆاتسيا». وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىندا جەتىستىكتەر بولمادى دەپ اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتكەن دە جاراماس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ بۇكىل مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيە مەكەمەلەرىن قامتىعان «بالاپان» باعدارلاماسى, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن 20 نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىن اشۋ باستاماسى ءبىلىم سالاسىنداعى بىرەگەي جەتىستىكتەر ەكەندىگى داۋسىز. الەمدىك ساپا دارەجەسى مەن يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋگە نەگىزدەلگەن جاڭا ۇلگىدەگى ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەردىڭ ماقساتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا باسەكەگە قابىلەتتى بولاشاق كادرلارىن تاربيەلەۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىنىڭ نەگىزى, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ باستى كورسەتكىشى – ساپالى ءبىلىم, سىندارلى عىلىم. جوعارى وقۋ ورىندارى (جوو) جۇيەسى – قازاقستاندىق بىلىكتى كادرلاردى قالىپتاستىراتىن جانە ەلىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن دامىتاتىن ورتا. بۇل جۇيە قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەسە, ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا سونشالىقتى دارەجەدە داميتىن بولادى. بۇگىندە قازاقستانداعى جوو-لار 200-دەن استام ماماندىق ءتۇرى بويىنشا كادرلار دايارلايدى ەكەن. 1990 جىلدان بەرى ەلىمىزدە جوو-لاردا وقيتىندار سانى ءۇش ەسە ارتتى. ءسويتىپ قازاقستان جوو-لار سانى جاعىنان ءاربىر ميلليون تۇرعىنعا شاققاندا ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, جاپونيا سياقتى كوشباسشى ەلدەردىڭ ءوزىن باسىپ وزىپتى. ەڭ وكىنىشتىسى, جوو جۇيەسىندەگى ساندىق كورسەتكىشكە ساپالىق دارەجە مۇلدە سايكەس كەلمەيدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە جوو بىتىرگەندەردىڭ 50 پايىزى عانا العان ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتەدى. قازاقستاندا تەك پەداگوگ كادرلارىن دايارلايتىن 89 جوو (ونىڭ 33-ءى مەملەكەتتىك, 56-سى جەكەمەنشىك) بار ەكەن. جىل سايىن وسى وقۋ ورىندارىن بىتىرەتىن 34 مىڭ تۇلەكتىڭ تەك 10 مىڭى عانا مەكتەپكە كەلىپ, مۇعالىم بولادى. ال زاڭگەرلەر مەن ەكونوميستەردى دايارلايتىن جوو-لار قانشا, بۇل وقۋ ورىندارىنان «ءمۇيىزى قاراعايداي» ديپلوم الىپ شىعاتىن «ماماندار» قانشا دەسەڭىزشى؟! قازىر ەلىمىزدىڭ جوو-لارى دايارلاپ جاتقان باكالاۆرلار مەن ماگيسترلاردى ەڭبەك رىنوگى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتە الا ما؟ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن جىل سايىن جوو-لاردى ءتامامدايتىن مىڭداعان ەكونوميستەر مەن قارجىگەرلەر قاجەت پە؟ جىل سايىن ۇكىمەت بيۋدجەتتەن بولەتىن ميللياردتاعان تەڭگە گرانتتاردىڭ وتەمى قايدا؟ بۇل ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى مەن ەڭبەك رىنوگىنىڭ اراسىندا ەشقانداي بايلانىس بولماي وتىر. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ەڭبەك رىنوگىنىڭ سۇرانىسىن زەرتتەپ, ەكونوميكامىزدىڭ قاجەتىن وتەۋگە تولىق دارەجەسىندە قىزمەت اتقارىپ وتىرعان جوق. بۇل ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءبىز باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىنەن ءالى دە كوپ نارسەنى ۇيرەنۋىمىز كەرەك-اق. ماسەلەن, وركەنيەتتى ەۋروپا ەلدەرىندە مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ تەك 20 پايىزى عانا جوعارى ءبىلىم الۋعا دەن قويادى. جوعارى ءبىلىمسىز دە قوعامعا قاجەتتى ناعىز كاسىبي ماماندىق يەسى بولۋعا بولادى. بىلىكتى ميشينيست, ىسكەر شاشتاراز دا قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولۋعا لايىق. جالپى, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك ۇشتاسقاندا عانا ەكونوميكا جەمىستى بولماق. ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزدە وسكەلەڭ تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن جاڭا ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ, بۇرىنعى زاۋىت-فابريكالار جاڭعىرتىلۋدا. مىنە, وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە جۇمىسشى كادرلارىنىڭ تاپشىلىعى ايقىن كورىنە باستادى. بۇرىنعى جۇمىسشىلار باسقا جاققا قونىس اۋدارعان نەمەسە زەينەت جاسىنا جەتكەن. ال جەرگىلىكتى جاستار قاتارىنان زاۋىت-فابريكالارعا كەلىپ, اعا بۋىننىڭ ءىسىن جالعاستىرار جۇمىسشى كادرلار جوقتىڭ قاسى. «ءبىزدىڭ مەتالل وڭدەۋ زاۋىتى جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا قايتا جاڭعىرتىلدى. قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءبارى بار, تەحنيكالىق كادرلارعا دەگەن تاپشىلىق قولبايلاۋ بولىپ وتىر. ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشىلەر دە, بىلىكتى توكارلار دا جوق. ءتىپتى, قاراپايىم سلەسارلاردىڭ ءوزى جەتىسپەيدى», دەيدى جاقىندا ىسكە قوسىلعان زاۋىت باسشىسىنىڭ ءبىرى. ەڭبەكپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن مامان جۇمىسشىلاردى قاجەت ەتەتىن 20 مىڭ جۇمىس ورنى بوس تۇرعان كورىنەدى. كۇنى كەشە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىق مەرەكەسى اتالىپ وتىلگەن كەزەڭدە ەلىمىزدە وزىق زاماناۋي تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ونداعان ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى. ەكونوميكامىزدىڭ الەۋەتىن ەسەلەپ, ەلىمىزدىڭ الەمدىك رىنوكتا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن بۇل جاڭا ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ قوسار ۇلەسى زور. وسى زاماناۋي ءوندىرىس وشاقتارىن بىلىكتى ينجەنەر-تەحنيكتەرمەن, كاسىبي جۇمىسشى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىندا تۇرعان كەشەندى مىندەت. ەندەشە, ينتەللەكتۋالدى ۇلت بەلگىسى – جاپپاي ءبىلىمدى عالىم بولۋ ەمەس, اركىم ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن تاپقان كاسىبي بىلىكتى مامان بولۋ. ينتەللەكتۋالدى ۇلت جوباسىنىڭ تۇعىرلى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە عىلىمدى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. سوڭعى جىلداردا قازاقستاندىق عىلىمنىڭ تەرەڭ توقىراۋعا ۇشىراعانى, اششى دا بولسا اقيقات. قازاقستان عىلىمى ەكونوميكادان مۇلدە قول ءۇزىپ قالعان. ءۇيد باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەلىمىزدە ىسكە قوسىلعان زاۋىتتاردا, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنداعى وزىق تەحنولوگيالار دا وتاندىق عىلىمىنىڭ ەشقانداي قولتاڭباسى جوق. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان «قازاقستان داعدارىستان كەيىنگى الەمدە: بولاشاققا قاراي ينتەللەكتۋالدى سەرپىلىس» اتتى لەكتسياسىندا ەلباسى, ورتا ەسەپپەن العاندا 100 قازاقستاندىق عالىمعا شەتەلدەردەن جاريالانعان ءبىر عىلىمي ماقالادان كەلەدى, 15 عالىمنىڭ ىشىندە ءبىر-ەكەۋى عانا حالىقارالىق پاتەنت الادى, دەگەن دەرەكتەر كەلتىردى. وتاندىق بيزنەس سالاسىنىڭ ءوزىمىزدىڭ عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىعىنا دەگەن سۇرانىسى جوق. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن تارازىلاساق, عىلىم مەن ەكونوميكا قۇستىڭ قوس قاناتىنداي بىرگە دامىپ, ءوندىرىس سالاسىنداعى بيىكتەردى بىرگە باعىندىرادى. ماسەلەن, بۇكىل الەم بويىنشا عىلىمدى دامىتۋعا جۇمسالاتىن قارجىنىڭ 34 پايىزى اقش ۇلەسىندە بولسا, 26 پايىزى ەۋروپالىق وداقتىڭ, 14 پايىزى جاپونيانىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. سوڭعى جىلدارى قىتاي مەن ءۇندىستان جىل سايىن عىلىمعا ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزدان استامىن ءبولۋ ارقىلى يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىقتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان جىل سايىن عىلىمدى دامىتۋعا ءىجو-ءنىڭ 0,2 پايىزى كولەمىندە عانا قارجى جۇمساپ كەلدى. قازاقستان عىلىمىن توقىراۋدان شىعارۋ تەك قارجىعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ءوزى تاڭداعان عىلىمي تاقىرىبىنا سانالى عۇمىرىن ارناپ ىزدەنەتىن جاس تا ءبىلىمدى, ناعىز عالىمدار (فاناتيكتەر) جەتىسپەيدى. بۇل جەردە ەلىمىزدە عالىمدار از ەكەن دەگەن ۇعىم تۋماسا كەرەك. عىلىمي اتاقتارىنان ات ۇركەتىن «عالىمداردان» كوز سۇرىنەدى. شەنەۋنىك اتاۋلىنىڭ كوبى عىلىم دوكتورى, كەمىندە عىلىم كانديداتى. ءتىپتى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ءيىسى مۇرىنىنا بارمايتىن «اكادەميكتەر» كيەلى اتاقتى يەمدەنىپ ءجۇر. قوعامدىق ۇيىم ساناتىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل قويۋعا دا, وتاندىق عىلىمنىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە دە قاۋقارى جوق. وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا جول اشاتىن تىڭ سەرپىلىس ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە «جاسىل ەكونوميكا» بولماق. مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا, الداعى 10-15 جىلدا عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكالىق بازيس جاساۋىمىز كەرەكتىگىن, ونسىز ءبىز الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى قاتارىنا قوسىلا المايتىنىمىزدى, مۇنى تەك دامىعان عىلىم ارقىلى شەشۋگە بولاتىندىعىن اتاپ ايتقان. عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ – ەڭ الدىمەن, قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارىن قۇرۋعا جانە عىلىمدى دامىتۋعا ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزى دەڭگەيىندە قارجى ءبولۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. بۇگىنگى ەكونوميكا ينتەللەكتۋالدى ەڭبەككە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا بولىپ تابىلادى. ال ينتەللەكتۋالدى ەڭبەكتىڭ قوزعاۋشى كۇشى – جاستار. ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى دە اقپارات زامانىندا وزىنە قاجەتتى دۇنيەگە تەز قول جەتكىزە الاتىن, كوممۋنيكاتيۆتى, ىزدەنگىش تە تاپقىر جاستار ەكەنى انىق. وركەنيەتتى دامىعان ەلدەردە ءبىلىم مەن عىلىمنان, ياعني ينتەللەكتۋالدى بولاشاقتان قارجى ۇنەمدەمەيدى. تاۋەلسىز قازاقستان دا ينتەللەكتۋالدى بولاشاعىنا يگىلىكتى ينۆەستيتسيا سالۋعا باسىمدىق بەرۋى كەرەك. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»