دۇبىرگە تولى دۇنيە

جاپونيا: ۇكىمەت كەتتى, قيىندىقتار قالدى دەموكراتياعا تاق تۇراتىن جاپونيادا تاعى دا ۇكىمەت اۋىستى. بيلىكتەگى دەموكراتيالىق پارتيانىڭ باسشى­لى­عى­­نىڭ قۇرىلتايىندا پارتيانىڭ جاڭا كوسەمى سايلاندى. دە­مەك, ول ۇكىمەتتى باسقارۋدى دا قولعا الادى. ەلدىڭ ءتار­تى­بى سونداي. ىلە-شالا پارلامەنت تە ۇكىمەتتىڭ جاڭا باسشىسىن بەكىتتى. كەتكەن – دە­مو­كرات­تاردىڭ ەل تا­نى­عان قايراتكەرى ناوتو كان. كەلگەن – سول كان ۇكى­مە­تىن­دە قارجى ءمينيسترى بول­عان يوسيحيكو نودا. بۇل ەلدە پار­تيالاردىڭ قا­تىپ قال­عان كوسەمى بول­ماي­دى. ادەتتە بيلىكتەگى پار­تيا­نىڭ ءتور­اعاسى ۇكىمەتتى باسقارادى. پارلامەنت ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك بىلدىرسە نەمەسە ۇكىمەت باسشىسى ءوزى كەتۋدى ءجون كورسە, دەرەۋ پار­تيا­نىڭ جەتەكشىسى قايتا سايلانادى. بۇل جولى پرەمەر-مينيستر ناوتو كاننىڭ ءوزى كەتكىسى كەلدى, ءوزى ءوتىنىش ءبىلدىردى. باسقا ءبىر ەلدەردەگىدەي ەمەس, بۇل ەلدە بيلىك ءۇشىن ەشكىم دە قاسارىسىپ كۇ­رەس­پەيدى. سەنىمنەن ايىرىلىپ بارا جاتسا, ءوز قادىرىن كەتىرمەي, ۇكى­مەت باسشىسى كەتەتىنىن ءما­لىم­­دەيدى. ءتىپتى كاننىڭ ءالى دە جۇمىس ىستەۋىنە بولار ەدى. جا­قىن­دا عانا پارلامەنتتە ۇكىمەت باسشىسىنا سەنىم تۋرالى ماسەلە قارالىپ, وندا ۇكىمەتكە سەنىم بىلدىرىلگەن. كەتۋدىڭ ءجونىن سۇراعاندارعا ناوتو كان جالتارماي جاۋاپ بەر­دى: جالپى حالىق سەنىمى ءتو­مەن بولىپ تۇرعاندا, ءوزىنىڭ بيلىككە جارماس­پاي­تى­نىن ايتتى. قوعامدىق, سون­داي-اق زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ ساۋ­ال­داماسىنا قا­راعاندا, ونىڭ تا­نى­مالدى­لى­عى تىم تومەندەپ كەتكەندىكتەن, بۇل قىزمەتتە قالا ال­ماي­تىنىن مالىمدەدى. سونىمەن بىرگە, كان «مىناداي قاتىگەز جاع­دايدا قو­لىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدىم, ايانىپ قالعانىم جوق», دەدى. ۇكىمەتكە سەنىم ماسەلەسى پار­لامەنتتە قارالىپ, ول شەشىلگەن كەزدە-اق ناوتو كان كەتەتىنىن ايتىپ, پارلامەنتتىڭ الدى­نا ەكى زاڭدى قابىلداۋ جونىندە شارت قويعان: ەنەرگيانىڭ قاي­تا­لا­ما كوزدەرى تۋرالى جانە مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار شىعارۋ تۋ­را­لى زاڭدار. پارلامەنت تە بۇل شارت­تى ورىنداپ, وتكەن جۇمادا شەشىم قا­بىلداپ ەدى, كان دا جۇمىس ورنىن بو­ساتتى. كاننىڭ قىزمەتىنەن, سونداي-اق پارتيا ءتور­اعا­لى­عىنان كەتۋ ءجو­نىندەگى ماسەلە كو­تە­رىلىسىمەن-اق ونىڭ ورنىنا تالاس باستال­عان. پارتيا باسشىلىعىنا جەتى ادام تالاستى. بۇل دا جاپون ەلىندە سي­رەكتەۋ كەزدەسەتىن ءجايت. ادەتتە بۇل ەكى تۇلعا­نىڭ, ءارى كەتسە, ءۇش-ءتورت ادامنىڭ كۇرەسى­مەن شەكتەلەر ەدى. بالكىم, ولار­دىڭ كوپشىلىگى بۇل جولى بول­ما­عانمەن, الداعى كەزەڭدەردى وي­لا­عان شىعار. بۇل ەلدە سوڭعى كەزدە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ اۋى­سۋى تىم جيىلەپ كەتتى. «ءا» دە­گەن­شە-اق كەزەگى دە كەلىپ قالۋى ءمۇم­­كىن. مىنە, سوڭعى بەس جىلدا ۇكىمەت التىنشى رەت اۋىسىپ وتىر. ۇمىتكەرلەر ىشىندە بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەيدزي مازحارا مەن قازىرگى قارجى ءمينيسترى يوسيحيكو نودا ءوز باع­دار­لامالارىمەن ەرەكشەلەنگەندەي بولعان. داۋىس بەرۋ كەزىندە بۇل ءبىرشاما باسقاشا كورىندى. العاشقى تۋردا ەشكىم باسىم كوپ­شىلىك داۋىسقا يە بولماي, سوڭ­عى تۋرعا نودا مەن ەكونو­مي­كا, ساۋدا جانە ونەركاسىپ ءمينيسترى بانري كايەدۋ شىققان. دەموكراتتار العاشقىسىن قالادى. جۇرت ونىڭ ەلدىڭ «جاسام­پاز­دىق كۇشىن» قايتا جاڭعىر­تا­مىن, باسقا ەلدەردىڭ جاپونياعا دەگەن سەنىمىن قايتارامىن دەگەن سوزىنە كوبىرەك ۇيىعان سياقتى. ارينە, مۇنىڭ استە دە وڭاي بول­مايتىنى بەلگىلى. قازىرگى ۇرپاق كورىپ-بىلمەگەن ەكولوگيالىق اپات جاپونياعا, ونىڭ حالقىنا وڭاي تيگەن جوق. ناوتو كان ەمەس, ونىڭ ورنىندا باسقا ادام بولعاندا, سول اپاتتىڭ زاردابى جەڭىلىرەك سوعار ەدى دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى. الەم جۇرتشىلىعى سول كەشەگى جويقىن اپاتتا جاپون حالقىنىڭ قاجىر-قايراتىنا, قيىندىقتى قايسارلىقپەن كوتەرگەنىنە ءتانتى بولدى. قاشان دا جۇرت جاڭا ۇكىمەت­تەن جاقسىلىق كۇتەدى. ءۇمىت جا­پون­داردى دا الداماسىن دەيىك. * * * ابحازياداعى سايلاۋ نەگە تانىلمادى؟ جۇما كۇنى ابحازيا رەسپۋبليكاسىندا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى سەرگەي باگاپشتىڭ قازاسىنا بايلانىستى بولعانى دا بەلگىلى. قازىر رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارعان الەكساندر انكۆابتىڭ سايلانعانى دا بەلگىلى بولىپ وتىر. بىراق بۇل ساي­لاۋدى الدىمەن ناتو, وناڭ سوڭ ەۋرووداق مويىن­دا­مايتىنىن ءما­لىم­دەپ ۇلگەردى. ال ولار ەۋروپاداعى جەتەكشى ەلدەردىڭ اتىنان سويلەپ, جانە دەمالىس كۇندەرىنە ەكەنىنە قاراماي, ءوز مالىمدەمەلەرىن وتە شۇعىل جاسادى. ادەتتە, قازىر قاي ەلدە سايلاۋ وتسە دە, وعان باسقا ەلدەردەن, حالىقارالىق قاۋىمداستىق­تار­دان, ءتۇرلى ۇيىمداردان باي­قاۋ­شىلار قاتىسىپ, ونىڭ قالاي وتكەندىگى جونىندە ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. اسىرەسە, ونىڭ دەموكراتيا تالاپتارىنا ساي ءوتۋى­نە, بيلىك تاراپىنان قىسىم بول­ماۋىنا نازار اۋدارىلادى. كوبىنە ديكتاتۋرالىق ءتارتىپ ءۇس­تەمدىك ەتەتىن ەلدەردەگى سايلاۋعا باي­لانىستى سىندار دا ايتىلادى. ال ابحازياداعى سايلاۋعا كەلسەك, رەسەي فەدەراتسياسى مەن تاعى دا سوناۋ لاتىن امەري­كا­سىنداعى ەكى-ءۇش ەل جانە مۇ­حيت­تاعى اتى جۇرتقا بەلگىسىز ءبىر-ەكى شاعىن ەل عانا تانىعان, حالىق­ارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان قولداۋ تابا قويماعان بۇل ەلگە ەشكىم دە ءوز بايقاۋشىلارىن جىبەرە قويعان جوق. سويتسە دە, مۇندا سايلاۋدا بۇرمالاۋشىلىق ورىن الدى دەۋگە دە بولا قوي­ماس. وعان قاتىسۋشىلار تارا­پى­نان شاعىم دا تۇسپەگەن. دەموكراتياعا ءتان مۇندا با­لامالىق تا بار ەدى. پرەزيدەنتتىك قىزمەت ءۇشىن بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنتپەن قاتار, رەسپۋب­لي­كانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى سەرگەي شامبا, سونداي-اق وپپوزيتسيا­نىڭ وكىلى راۋل حادجيمبا كۇ­رەس­كە شىقتى. حالىقتىڭ ساي­لاۋ­عا قاتىسى دا بەلسەندى بولدى. ەلدەگى ءتارتىپ بويىنشا سايلاۋ­شىلاردىڭ 50 پايىزى داۋىس بەرۋگە كەلسە, سايلاۋ زاڭدى دەپ سانالادى. ال بۇل سايلاۋعا رەسمي حابارلارعا قا­راعاندا, 72 پايىزى قاتىسىپ­تى. 54,9 پاي­ىز داۋ­ىس العان الەكساندر انكۆاب ال­عاش­قى تۋردا-اق جەڭىپ شىقتى. سايلاۋدا بۇر­ما­لاۋشىلىق بول­دى دەگەن اڭگىمە دە شىققان جوق. ەۋرو­وداق­تىڭ شەتەل ىستەرى جانە ساياسات جونىندەگى وكىلى كەترين ەش­تون­نىڭ مالىمدەمەسىندە بى­لاي دەلىنگەن: «ەۋرووداق ابحا­زيا­دا­عى سايلاۋدىڭ كونستي­تۋ­تسيا­لىق جانە زاڭدىق شەكتەرىن مويىن­دا­ماي­دى». جالپى ساي­لاۋ­دىڭ قا­لاي وتكەنىنە ولار ءمان دە بەرمەيدى. ناتو-نىڭ مالىمدەمەسى ناق­تىراق, «مۇنداي داۋىس بەرۋ گرۋ­زيادا قازىر قالىپتاسىپ وتىر­عان جاعدايدى بەيبىت جولمەن جانە جۇيەلى تۇردە شەشۋگە جەتكىزبەيدى, – دەلىنگەن وندا. – سولتۇستىكاتلانتيكالىق اليانس گرۋزيانىڭ حالىقارالىق قاۋىم­داستىق مويىنداعان قازىرگى شە­كاراسىنداعى ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن تولىقتاي قولدايتىنىن تاعى دا مالىمدەي­دى». ناتو ابحازيانى گرۋزيا­نىڭ ءبىر بولىگى سانايدى جانە ودان اينىعىسى جوق. سايلاۋدى مويىندامايتى­نىن اقش تا مالىمدەدى. ونىڭ باعاسىن قايتالايتىندار دا تا­بىلار. اڭگىمە سايلاۋدىڭ قالاي وتكەنىندە ەمەس, جالپى, بۇل ساي­لاۋ­دىڭ وتۋىنە قارسىلىق جايىن­دا ەكەن. ونىڭ ۇشى 2008 جىلعى گرۋزيا-رەسەي سوعىسىنا بارىپ تىرەلەدى. سول ءۇشىن ايىپ رەسەيگە تاعىلادى. بۇل اڭگىمە ايتىلا-ايتىلا جاۋىر دا بولعان. ونىڭ تۇبىنە جەتۋ دە قيىن. كورشى ەلدەگى سەپاراتيزمگە قارۋلى كۇشپەن قول­داۋ كورسەتكەن رەسەيدىڭ اقتا­لا­تىنداي ءجونى جوقتاي. ونىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان چەشەنستانمەن ون جىلداي سوعىسقانىن دا جۇرت ۇمىتا قويعان جوق. بىردە بىلاي, بىردە ولاي ساياسات ەلدىڭ بەدەلىن تۇسىرەدى. ماماديار جاقىپ.