قاسىمدى قاستەرلەۋ

قاسىمدى قاستەرلەۋ, ناتىندە, اسىلدى قاس­تەرلەۋ دەگەن ءسوز. سەبەبى, قازاق ءۇشىن قانداي قۇندىلىقتىڭ بولسىن ورنى بولەك. وسى كۇنگى قازبا بايلىقتاردى, تاريحي ءجا­دىگەرلەردى قالاي باعالاساق, قازاقتىڭ قاسىم سىندى عاجايىپ اقىندارىنىڭ ولەڭ-جىر­لارىن سونداي دارە­جەدە ۇلىقتاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, قاسىم سىندى ءاربىر اقىننىڭ ءوزى دە, ءسوزى دە جەر استى­نان تابىلعان كەن بايلىعى سەكىلدى, ۇلتتىڭ رۋحىن وياتاتىن حالىق قازى­ناسىنا اينالۋى قاجەت. ارينە, بۇل تۇرعىدا مۇلدە ماقۇرىم ەمەسپىز. ابايدى ارداقتاۋ, مۇقاعاليدى مۇرات تۇتۋ ءۇردىسى ۇدەسىنەن ءبىراز ءتالىم-تاجىريبەمىز بار. مۇنىڭ سىرتىندا اۋەزوۆ الەمىن اسپەتتەپ, شاكارىم شاپاعاتىن سەزىنۋدە سەلكەۋ تۇسكەن جەرىمىز جوق. باردى باعالاي ءبىلۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى وسى بولسا كەرەك. سونىڭ ىشىندە باتىرلارىمىزعا دەگەن قۇر­مەتتىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن تاعدىرىمىزدىڭ تارازىسىنداي, سابىر­مەن, سال­ماقپەن سارالاي بىلسەك, كەيىنگى ۇرپاق­تىڭ زەردەسىنە وي سالار سالاۋاتتى ءىس قالدى­را­رىمىز حاق. الايدا, «ءداستۇردىڭ وزىعى دا, توزىعى دا بار» دەگەندەي, اسىرەسە, باتىرلا­رىمىزدىڭ توي-توما­لاق, ءىس-شارالارىن ءوت­كى­زۋ­دە ۇلتتىق ۇردىستەن گورى, رۋلىق راسىمگە قاراي بوي ۇرىپ بارا جاتقانىمىز جاسىرىن ەمەس. بۇل ءبىر كەلەڭسىز جاي – باتىرلارعا عانا ەمەس, باسقا دا تاريحي تۇلعالاردى تانۋدا سىڭار­جاقتىق تانىتا باستاۋىمىز كوڭىلگە كولەڭكە تۇسىرەدى. ايتپەسە, مۇقاعاليدىڭ تويىن تەك جەتىسۋ, قاسىمنىڭ تويىن قاراعاندى عانا وتكىزۋ مىندەت ەمەس. مۇنداي ءىرى تۇلعالاردىڭ تويى – جالپاق قازاق جەرىندە تۇتاس ۇلتتىڭ تۇعىر­ناماسىنا اينالۋى ءتيىس. بۇل ارادا مەن الاش ارىستارى جايلى جۇمعان اۋزىمدى اشىپ وتىرعان جوقپىن. ال, ايتا باستاسام, اشىنىپ تا, تاسىنىپ تا كەتەر جايىم بار. الاش تۇگىلى, ۇلتتىڭ ۇلى حانى, حاس باتىرى – ابىلايدىڭ ءۇش عاسىرلىق تويىنا دەگەن بۇگىنگى كوزقاراسىمىز, تۇپتەپ كەلگەندە, تاريح كەشىرمەيتىن كۇنا ەكەندىگىن ازىرگە ءبىلىپ-سەزىنەر ءتۇرىمىز جوق. بىراق, وتكەن دۇنيەگە وكپەڭ قارا قا­زانداي بولسا دا تۇك ىستەي المايسىڭ. سون­دىقتان كەلەشەككە كەمەل بارۋ ءۇشىن, ۇلتتىڭ ۇلى حانىن بۇگىن ۇلىقتاۋىمىز كەرەك. ءجا, حاندى دا, باتىردى دا قويا تۇرىپ, قازاق ادەبيەتىندە ابايدان كەيىنگى حاس اقىنىمىز دەپ قاستەرلەپ كەلگەن قاسىم امانجولوۆ تۋرالى بۇگىنگى باعامىز, قازىرگى تۇسىنىگىمىز قالاي؟ تابالدىرىقتىڭ الدىندا تۇرعان عاسىر تويىن قالاي وتكىزۋگە قام جاساپ جاتىرمىز؟ اللاعا شۇكىر, توي وتكىزۋدەن ازدى-كوپتى تاجىريبەمىز بار دەدىك. وعان, باسقانى بىلاي قويعاندا, كەشەگى ءتاڭىرتاۋدىڭ تۇبىندە دۇركى­رەپ وتكەن مۇقاعالي تويىن مىسالعا الساق تا جەتكىلىكتى. مۇقاعاليدى بۇلاي قاستەرلەۋ ادەبيەت ءۇشىن, ۇلت ءۇشىن, ارينە, ۇلكەن قۇرمەت. Cولاي بولۋى كەرەك! سويتە تۇرا قازاق پوەزيا­سىنىڭ قاستەرى, كەشەگى مۇقاعاليدىڭ كەمەل ۇستازى قاسىمنىڭ عاسىر تويىنا قانداي دايىندىقپەن كەلىپ وتىرمىز؟ البەتتە, ءار اقىن­نىڭ ورنى بولەك. ارقايسىسىنىڭ ءوز تۇعىرى بار. بىراق, قازاق حالقى باتىرىن دا, اقىنىن دا الالاعان ەمەس. ءاربىر ءوڭىردىڭ وزىنە ەنشىلەپ العان اقىنى جوق. بۇل ارادا ۇنەمى ەل بىرلىگىن ويلايتىن ۇكىمەت قوس اقىننىڭ تويىن ۇلتتىق مۇددەگە ساي – مەملەكەتتىك دارەجەدە قاۋ­لى شىعارىپ, حالىقتىق مەرەكەگە اينال­دىرۋى قاجەت-اق. مۇقاعالي تويى ءوز مارەسىنە جەتتى. ال, قاسىم تويىنىڭ قالاي وتۋىنە – ۋاقىت تورەشى. وسى ورايدا الىپ جازۋشى عابيت ءمۇسى­رەپوۆتىڭ ايگىلى اۋەزوۆ دۇنيەدەن وتكەندە, قابىرىنىڭ باسىندا تەبىرەنە «ات تۇياعىن تاي باسار» دەگەن قازاق ماتەلى بۇل ارادا دالەل بولا المايدى» دەپ ايتقان ءۋاجدى ءسوزى ەسكە تۇسەدى. مۇنىڭ سىرتىندا, مۇقا­عاليدىڭ ءوزى دە, «بارىنەن دە قاسىمنىڭ دەسى باسىم» دەپ اعىنان جارىلعان ەمەس پە؟.. شىنىندا, باجايلاپ, بارلاپ قاراعان كىسىگە قاسىم مەن مۇقاعالي ءبىر عاسىردىڭ اقىنى بولسا دا, ەكەۋىنىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان جيىرما جىلدا ءبىراز ايىرماشىلىق بار. بىرىنشىدەن, قاسىم قازاق دالاسىنا توتەلەپ كەلگەن جيىر­ماسىنشى جىلداردان وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن ۇلاسقان « ۇلى جۇت», «زوبا­لاڭ», «زۇلمات» دەپ اتالاتىن الاپات جۇيەنى كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزىندى. ول از بول­عانداي, «وردا بۇزار وتىز» جاسىندا ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تۇسكەن الاپات ورتكە تاپ كەلىپ, وت پەن وقتىڭ ورتاسىنان ءبىر-اق شىقتى... قان مايداننىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, كۇندەي كۇركىرەگەن جاسىن جىرلارىن جاۋدىردى. قالىڭ ەلىن قاھارلى جاۋدان قارۋىمەن دە, قالامىمەن دە قورعادى. سول تۇستا – سۇراپىل سوعىسقا قاتىس­قان قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ىشىندە ءدال قاسىمداي قۋاتتى دا قۇدىرەتتى جىر تۋدىرعان تالانت كەم دە كەم ەدى. سول ءبىر سۇرا­پىل سوعىستا دۇنيەگە كەلگەن ولەڭ-جىر­لاردى سۇرىپ­تار بولساق, قاسىم تۋىندىلارى الدىڭنان انداعايلاپ تۋ تىگىپ شىعا كەلەر ەدى. سولاردىڭ ىشىندە قاسىمنىڭ «ابدوللا» داس­تانى مەن «داريعا, سول قىز» ءان-جىرىنىڭ ورنى بولەك, شوقتىعى بيىك ەكەنى ءسوزسىز. وسى ورايدا, قاداپ ايتار ءبىر جاي, قاسىم ولەڭدەرىنە قانشا ءان جازىلىپ, حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ جاتسا دا اقىننىڭ ءوز جۇرەگىنەن شىققان مۋزىكالىق مۇرالار تۇعىرىنان ءبىر ءسات تۇسكەن ەمەس. ۋاقىت وتكەن سايىن ءور رۋح, ءومىر­لىك ماحاببات – عاشىق سەزىمگە تولى ونەگەلى جىر­لار ومىرمەن وزەكتەسىپ, كەلەر عاسىردىڭ ەسىگىنەن يمەنبەي ەنىپ كەتتى... سوعىستان سوڭ دا قاسىمعا از سوققى بولعان جوق. قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقتاي, بۇق­پانتايى جوق, باتىل دا وجەت اقىندى حالىق قابىلداعانمەن ادەبي ورتا قۇشاق جايا قويعان جوق. تاعى دا عابەڭ سوزىمەن ايتساق, «مايداننان ەسكەن جىلى لەپتى» اكەلگەنمەن, قاسىمدى سۋىق ورتا, سۇستى سىن قارسى الدى. ادەبي سىندا كورگەن تەپەرىشى ازداي, ۇكىمەت تاراپىنان دا تارپاڭ مىنەزگە تاپ كەلىپ, ۇكى­لەگەن ءۇمىتى جەلگە ۇشتى. جالپى, قازاق بالا­سىنا دەمەي-اق قويايىق, تۇعىرلى تالانت­تارعا ۇنەمى تارلىق جاسايتىن ءۇي ماسەلەسى – قاسىمعا قان مايداننىڭ قاسىرەتىنەن كەم سوققان جوق. اقىرى ولەڭمەن «ءوشىن الىپ», ولەڭمەن «جانىن جۇباتتى». سول كەزدە تۋعان: بەرمەسەڭ بەرمەي-اق قوي باسپاناڭدى, سوندا دا تاستامايمىن استانامدى. ولەڭنىڭ وتىن جاعىپ اسىرارمىن, ءوزىمدى, ايەلىمدى, جاس بالامدى» دەپ كەلەتىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقىن­داردىڭ مۇڭى­نا اينالعان اسقاق جىر دۇنيەگە كەلدى. كەيدە اقىن: – قاراباەۆ جولداس­تىڭ ۇيىنە ءبىز, قارايمىز دا سىرتىنان سۇيىنەمىز, قاشان ءتۇسىپ قالعانشا اكىم بولماي, نەگە اقىن بولدىق دەپ كۇيىنەمىز, – دەپ زارلى دا مۇڭلى كۇي كەشسە, تاعى بىردە: «ماسكارادتىڭ» شىعارىپ ماسقاراسىن الماتىدا جورتىپ ءجۇر ەركە قاسىم. مازاسىن اپ قاراتاي قۇرمانىچتىڭ, جىر ەتىپ ءجۇر ءوزىنىڭ باسپاناسىن, – دەپ وزىنە ءوزى دوستىق ءازىل جازىپ, جانىن جۇباتادى. بۇدان باسقا قا­سىم­نىڭ «باسپانا» دەپ اتالاتىن ءبىر ولەڭى حالىققا كەڭ تاراماسا دا, وقىعان كىسىنىڭ كو­ڭىلىنە كۇي كىرگىزىپ, جان-جۇرەگىن الاي-ءدۇ­لەي ەتەتىن, مۇڭلى-سازدى تۋىندى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. بۇل ولەڭ تەك ءوزىنىڭ مۇڭىمەن عانا باۋراپ قويماي, جۇرەگىڭە ءور­شىل رۋح ۇيالاتادى. ولەڭ 1946 جىلى قا­سىمنىڭ 35 جاسىندا جازىلعان. قازىر وتىز بەستەگى كەيبىر جىگىتتەر قاسىم سىندى باس­پا­ناعا زار بولماق تۇگىلى, مينيس­ترلىكتىڭ ورىن­تاعىندا وتىرىپ, قوس-قوستان ماشينە ءمىنىپ, پاتەر كىلتىن ۋىستاپ ۇستايتىن حالگە جەتتى. زامان سولاي, اركىم ءوز راحاتىن كورىپ جاتقان شىعار, الايدا ناعىز تالانت­تاردىڭ كوبى باياعى قاسىم سالعان قاسقا جولمەن كەلە جاتىر. باياعى باسپانا دەرتىنەن بۇلار دا ءالى ايىعىپ كەتە قويعان جوق. ولەڭدى وقىپ كورەلىكشى: باسپانا دەپ باستايىن بۇل  جىرىمدى, وتىرعاندا جامىلىپ جىلى كۇندى. «قىلىش سۇيرەپ» قاتال قىس قىسسا كەلىپ, ولەڭ مەنىڭ تىڭداماس بۇيرىعىمدى.   ون جىل بوپتى, جۇگىردىم استانادا, شاقىرسا دا بارمادىم باسقا قالا. الدامشى ەلەس سىقىلدى ءۇمىت قۋىپ, ون جىل بويى بولدىم زار باسپاناعا.   قالاي سالعان اعاشتى, نە كىرپىشتى, باسپانا ءبىر ءۇي ەدى ءتورت بۇرىشتى. العاشقىدا ورتەنگىر جەردە ەدى, ەندى بۇگىن قيال بوپ اسپانعا ۇشتى.   قۇزعا سالعان قىراننىڭ ۇياسىنداي, ۇشپاقتاعى سوفىنىڭ حۇجىراسىنداي, ەلەستەيدى باسپانا, الماتىنىڭ كەڭ قوينىنا ءبىر قاسىم قويدى سىيماي.   ون جىل بوسقا جۇگىردىم, بولماي جولىم, باسپالداعىن توزدىردىم «كۆارتبيۋرونىڭ». ءبىر وردەرگە ءبىر باستىق قول قويعانشا, ۇلگەرىپپىن مەن جازىپ ولەڭ تومىن.   تالاي ءۇيدىڭ تەلمىرتتى تەرەزەسى, الماتىنى شارلادىم ەرتە-كەشى. العىزبادى باسپانا قيىن قامال, كوڭىلىمدە قالدى تەك كولەڭكەسى.   اقىن بولدىم, جىرلادىم استانام دەپ, بوس جۇگىرىپ جۇرمەدىم, بوسقا نان جەپ. سولدات بولدىم, ساعىندىم, كەلدىم قايتىپ, تاعى ءبىراز سەندەلدىم باسپانا ىزدەپ.   جەر سۇرادىم اقىرى كۇركە سالار, جەر دە جوق بوپ شىققان سوڭ نە شارا بار؟! جەر سۇراسام – سىلتەيدى زيرات جاققا, ولگەن جوقپىن, حاقىم جوق ولاي بارار.   قويدىم ەندى, ءسىرا مەن ءۇي الماسپىن. ءۇيىم جوق دەپ ەشكىمنەن ۇيالماسپىن. وگەي ۇلداي قوينىڭا سىيماسام دا, كەتە الماسپىن, استانام, قيا الماسپىن.   اسپان مەن جەر ءبارى دە ءۇيىم مەنىڭ, سەنىڭ كوركىڭ, استانام, سۇيىنگەنىم. كەڭ كوشەڭدە ەركىندەپ جۇرسەم باسىپ, نە قيىندىق بولسا دا – يىلمەدىم! ءاسىلى, مەن ولەڭدى تالداپ, ءتۇسىندىرۋدى قاجەت دەپ سانامايمىن. ءار وقىرمان اقىن ولەڭىن وزىنشە ءتۇسىنىپ, وزىنشە پايىمداعانى ءجون. تالانتتى اقىننىڭ تۋىندىسى قالاي بولعاندا دا دۇرىس قابىلدانادى. الايدا, ونى تۇ­شىنىپ سەزىنۋ اركىمنىڭ ءوز بولمىسىنا باي­لانىستى. قاسىمنىڭ مىنا باسپانا جايلى ولەڭى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا, ءوز وقۋشىسىن بەيجاي قال­دىرماسى انىق. مۇندا مۇڭ دا, زار دا, ءۇمىت ۇشقىنى, سەزىم سىرى, وي تولقىنى, بارىننەن بۇرىن ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق قۇلشىنىسى باسىم جاتىر. رۋحى بيىك اقىننىڭ ەڭسەسى ەزىلمەيدى. اقىندىقتىڭ تۇپقازىعى سوندا! ناتىندە قاسىم مەن مۇقاعاليدىڭ مۇڭى دا, سىرى دا – تاعدىر-تاعىلىم دا ءبىر. ەكەۋى دە كەڭەستىك كەزەڭدە ءومىر سۇرسە دە, ۋاقىت ۇردىسىمەن كەتىپ قالماي, ازاماتتىق ازات ويدىڭ, ەركىن قيالدىڭ قۇشاعىنا قاپىسىز ەنىپ, ماداق-ماقتاننىڭ ق ۇلى بولماي, ۇلتىنىڭ ۇلى بولۋ جولىنداعى اۋىر جۇك – اقىن­دىق ازاپتى مۇرات تۇتقان. ەكەۋى ءبىر عاسىر­دىڭ ەكى كەزە­ڭىن­دە ءومىر سۇرسە دە مۇڭى دا, ماحاب­باتى دا, رۋحى دا ءبىر – ءوز ءداۋىرىنىڭ قوس الىبى بو­لىپ, تاريح ساح­ناسىندا قالدى. ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت, تىرلىگىندە تارپاڭ تاعدىردىڭ تەپكىسىندە قاساڭ كۇي كەشكەن قاسىم بۇگىنگى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان داۋىردە ءوز تۇعىرىندا تۇر دەپ ايتا ال­ماي­مىز. عاسىر تويىن دا دۇركىرەتىپ وتكىزەرمىز. شۇلەندەي ۇيلەس­تىرىل­گەن بايگەسى دە بولىنەر. ءبىرىمىز ماشينە ءمىنىپ, ءبىرىمىز جۇقا قال­تامىزدى قالىڭ­داتارمىز. ەسكەرتكىشى دە ورناتىلادى دەپ ەستىپ جاتىرمىز. كوشەگە دە, مەكتەپكە دە ەسىمى بەرىلە جاتار. بۇل كۇندە ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلىپ جاتقان ء(تىپتى كوزى تىرىسىنە دە) مۇنداي قۇرمەت قاسىم سىندى قۇ­دىرەتكە, ارينە, ازدىق ەتەر ەدى. قاسىمعا كەرەگى ونىڭ ارتىندا قالعان اسىل مۇرالاردى كەڭىنەن ناسيحاتتاپ ء(تىپتى ول اقىندىعىنىڭ سىرتىندا كومپوزيتور عوي) ونىڭ ءان-جىر­لارىن الەمدىك دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسىپ, شىعارماشىلىق قۇدى­رەتىن كەڭىنەن تانىتۋ بولسا كەرەك. سول ءۇشىن ونىڭ شىعار­مالارىن مولىنان شىعا­رىپ, كەڭىنەن تارا­تىپ, رۋحى كۇشتى, ءورشىل جىر­لارىن بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭى­رىپ, بيىك باعا­سىن بەرۋ قارەكەتىنە كوشۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ومىردە دە, ونەردە دە ۇستاز تۇتقان قوس اعام بولدى. ەكەۋى دە قازاقتىڭ حاس تالانت اقىندارى – سىرباي ماۋلەنوۆ پەن عافۋ قايىربەكوۆ ەدى. سول اعالارىم وزدەرى ۇلكەن اقىن بولا تۇرا, قايدا بارسا دا قاسىمدى اۋزى­نان تاستاماۋشى ەدى. قا­سىم­نىڭ ولەڭ­دەرىن جاتقا سوعادى, اسىرەسە, عا­فەكەڭ اقىن­نىڭ اندەرىن ايتقاندا مۇلدە ار­قالانىپ كەتەتىن. مەن ءوز باسىم قاسىمنىڭ «داريعا, سول قىزىن» دومبىراعا قوسىپ, ءدال عافەكەڭدەي ايتقان ءانشىنى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ول «ۋا, داريعا التىن بەسىك تۋعان جەر, قادىرىڭدى بىلمەي كەلسەم كەشە گور» دەپ باستالاتىن ءانىن ايتقاندا, كادىمگىدەي بال­قىپ, شالقىپ, بۋسا­نىپ سالا بەرەتىن. «جاتا الماس ەم توپى­راعىڭدا تەبىرەنبەي, اقىن بولماي, تاسىڭ بولسام مەن ەگەر», دەگەن جەرىنە كەلگەندە دەمىگىپ بارىپ ءبىر توقتاپ, كەڭ تىنىس الىپ, كۇرسىنگەن كەزىندە كوزىن ءسال-ءپال جاس شىلاپ, ارتىنشا-اق راحات سەزىمگە بولەنىپ, وزىنە ءوزى رازى بولعانداي, جازىلىپ سالا بەرەتىن. سوسىن قاسىم تۋرالى ەستەلىككە ەرىك بەرىپ, ەسىلە سويلەپ كەتۋشى ەدى: – العاشىندا, سىرەكەڭە قاسىمعا تانىس­تىرىڭىزشى, دەپ قولقا سالدىم. قاسەكەڭدى كورمەي تۇرىپ-اق ءبىراز ولەڭدەرىن جاتقا ءبىلۋشى ەدىم. ول كەزدە ەكەۋى دە مايداننان كەلگەن جا­ۋىنگەر, ەل ىشىندەگى ابىرويى مۇلدە بولەك ەدى. ءبىر كۇنى سىراعاڭ: «ءجۇر كەتتىك, قاسىم­عا!»  دەسىن. ىشتەي قۋانىپ كەتتىم. بىراق, سونشالىق شاتتىعىمدى سىراعاڭا سەزدىرمەدىم. قالانىڭ تاۋ جاق شەتىندەگى ءبىر تار ۇيدە تۇرادى ەكەن. تار دەپ قازىر ايتام, مەن بارعاندا سول ءۇي ماعان كەڭ سارايداي كورىندى. اسىرەسە, اۋلا­سىنداعى قىزىل-جاسىل گۇلدەر مەن كوكتەمدە ءبۇر جارا باستاعان الما اعاشى مۇلدە اجارلانىپ كەتكەن. قاسەكەڭ ەسىك ال­دىندا وتىر ەكەن. ءبىزدى كورىپ, ۇشىپ تۇرەگەلىپ قۇشاعىن اشا ءتۇستى. قارشىعا ءمۇسىندى قىران تەكتەس كىسى ەكەن. بىردەن جاتسىنباي با­ۋىرىنا باستى. «بۇل – عافۋ», دەپ سىرەكەڭ تانىس­تىرعانشا, «قايىر­بەكوۆ قوي, جاقسى بىلەمىن», دەمەسى بار ما! «انا جولى سەن ماق­تاعاننان كەيىن ولەڭدەرىن سۇراس­تىرىپ وقىپ ەدىم, بەكەر ايتپاعان ەكەنسىڭ. ادەتتە, جەرلەستەر ءبىرىن-ءبىرى ماقتاي بەرەدى عوي, دەپ ءمان بەرمەپ ەدىم. ەكەۋمىزدىڭ سوڭىمىزدان قوسىلا ۇشاتىن ءبىر قاراتورعاي ەلەستەدى كوزىمە. تورعايدىڭ قارا­تورعايى بۇل!». سىراعاڭ قاسىم سوزىنە «مىنە, كوردىڭ بە؟» دەگەندەي ەرتىپ اكەلگەنىنە رازى بولعانداي راحات سەزىممەن ماعان ءبىر قاراپ قويدى. «مۇنىڭ ءان سالاتىنى دا بار!» – دەدى سى­راعاڭ ودان سايىن ۇستەمەلەتىپ. «وندا ىشكە كىرەيىك», دەدى قاسەكەڭ. ءۇيدىڭ ىشكە كىرەبەرىس شاعىن بولمەسىنىڭ ءبىر قابىرعاسى تۇنىپ تۇرعان مۋزىكا اسپاپتارى... دومبىرا, سىرناي, سكريپكا, قاسىنداعى ءبىر كونە جاشىكتىڭ ۇستىندە ەسكى بايان ورنىققان. قاسەكەڭ قولىنا بايان­دى الدى دا بەزىلدەتە جونەلدى. وزىنە عانا تانىس, بىزگە بەيمالىم ءبىر اۋەندى اسىعىس تارتتى دا, ورنىنا قويا سالىپ, دومبىراعا قول جۇگىرتىپ سۇيرىكتەي ساۋساق­تارىمەن باس پەرنەدەن بەرى قاراي قى­دىرىپ كەلە بەرە ءدال ساعاققا تىرەلىپ, قىل­عىنىپ تۇرىپ الدى. وڭ قولىنىڭ ساۋساق­تارى دومبىرا شەكتەرىن قاسي تارتىپ, قاي­تا-قايتا قاعىپ قالدى دا: «اققايىڭ, جالعان-اي, سالدىم سايران-اي, قولداي گور قىدىر اتا – ار­عىن-نايمان-اي», – دەپ شاشۋبايدىڭ اۋە­نىن اڭىراتا ءجو­نەلدى. ءانى دە, ءسوزى دە بۇرىنىراقتا ەستىپ ءجۇر­گەننەن مۇلدە ءبو­لەك, ەس تان­دى­رار­لىق­تاي ەرەكشە اۋەن. عافەكەڭ ءاڭ­گىمە­سى­نىڭ وسى جەرىنە كەلگەندە از-كەم تىنىستاپ ال­عان­داي, ءسال ايالداپ, وسى, «اق­قا­يىڭ­دى» كەيىن تالاي انشىدەن ەستىدىم, بىراق قا­سىم ايتقانداي عاجاپ نۇس­قا­سىن سودان كەيىن ءبىر ەستىگەن ەمەسپىن! – دەپ  توقتاۋشى ەدى, قايران عافەڭ. – ول جولى, العاش بار­عان­دا, قاسىمنىڭ «داري­عا قى­زىن» ايتۋعا ءداتىم بار­ما­دى, دەيدى عا­فەكەڭ ءاڭ­گى­مەسىن ودان ءارى جالعاپ. – قوي­شى, سودان نە كەرەك, كەيىن قاسىم ءوزىنىڭ اندەرىن مەنى ۇيىنە شاقىرتىپ الىپ, تالاي تىڭداعان ەدى. قاسەكەڭ ءانىمدى ۇناتىپ تىڭداعان كۇنى, مەن دە ءبىر شالقىپ, ءوزىمدى باقىت قۇشاعىندا جۇرگەندەي سەزىنۋشى ەدىم. ال قاسىم جايلى سىراعاڭمەن مەنىڭ ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر اڭگىمە بار ەدى. ءبىر كۇنى سىراعاڭا مەن: – سىراعا, مەن قاسىمنىڭ سىزگە ارناعان ءبىر ەكى جول ولەڭىن ءبىلۋشى ەدىم: – مۇنارتىپ كورىنۋشى ەدى, تورعاي-توسىن, ماداقتاپ ايتۋشى ەدى سىرباي دوسىم... – دەپ ولەڭدەتىپ قويا بەردىم. سىراعاڭ مۇنى قايدان بىلەسىڭ دەگەندەي تاڭقالىپ قالدى. – تورعايدا قىزجان دەگەن كىسىدەن ەستىگەمىن,  دەدىم مەن. – ءا, قىزجان بىلەدى, ول قاينەكەيدىڭ قاي­ناعاسى عوي. ءاي قىزجان, قىزجان, ءوزى ءبىر قىزىق ادام, –  دەپ سىراعاڭ ويلانىپ قالدى. – قاسىم ىلعي مەنى تورعايىڭا الىپ بارشى, دەپ مازالاۋشى ەدى. اقىرى ءساتى تۇسپەدى. سوڭعى جىلدارى اۋرۋدان ايىقپادى عوي, دەپ كۇرسىندى سىراعاڭ. سىراعاڭ قاسىمدى تورعايعا اپارا الماسا دا, كەيىننەن ونىڭ اسىل جارى ساقىپجامالدى ءوزىنىڭ مەرەيتويى تۇسىندا ەلگە تالاي رەت بىرگە الىپ ءجۇردى. سەبەبى, قازاقى جولمەن ايتقاندا, قاسىم مەن سىرباي قۇدا بولدى. ساقىپجا­مالدىڭ ۇلكەن قىزى – جاننا سىربايدىڭ ۇلكەن ۇلى دۇيسەنگە قوسىلىپ, باقىتتى ءومىر ءسۇردى. ولاردىڭ تالاي جىلعى قىزىقتى قۋانىش­تارىنا ءبىز دە ورتاق بولىپ ەدىك. وسىنداي ءساتتى ساپارلاردىڭ بىرىندە مەن ساقىپجامال اپايدان قاسىمنىڭ كەيبىر قى­لىق­تارى تۋرالى قىزىعا سۇراپ قالعانىم بار ەدى. سونداعى ءبىر اڭگىمەسى ەسىمدە قالىپتى. – قاسىم اقىندىعىمەن قوسا, اۋليە ادام ەدى, دەپ تامسانادى اپاي. – وندا ءبىز ورال­دامىز. بۇرىنعى كۇيەۋىم اسكەري ادام بولدى. ءان-جىر, ولەڭ-مۋزىكانى قاتتى ۇناتاتىن. ونەر ادامدارىن وتە سىيلايتىن. ۇيىمىزگە سول كەزدەرى ورال پەدينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى جاردەم تىلەكوۆ پەن قاسىم ءجيى كەلىپ ءجۇردى. قاسىمنىڭ وينامايتىن مۋزىكالىق اسپابى جوق. پيانينودا دا شەبەر وينايتىن. دومبىرادا ەكى باستان. ولار كەلگەندە كۇيەۋىم قۋانىپ قالاتىن. كەيدە «تەنتەك سۋدان» دا جۇيتكىتىپ الاتىن. ءبىر كۇنى, قاسىم قىزۋلاۋ, ماعان كەلىپ: – سەن تۇبىندە مەنىڭ ايەلىم بولاسىڭ! – دەسىن. جيىرمادان جاڭا اسقان جاس كەزىم عوي. سىرىقتاي كۇيەۋىم بار. كۇتپەگەن ءسوزىم. «نە ايتىپ تۇر!» – دەپ ەڭىرەپ قويا بەرىپ, كۇيەۋىمە جەت­كىزدىم. كۇيەۋىم مارقۇم, مەنى جۇباتىپ جاتىر. «ەي, بۇل اقىندار ايتا بەرەدى, ويىن­داعىسىن ىرىكپەيدى عوي بۇلار. سەنىڭ سۇلۋلى­عىڭا ءسۇيسىنىپ كەتكەن عوي. قايتا اقىننىڭ قىزىققانىنا قۋانبايسىڭ با؟!» – دەپ جۇبا­تادى. «كەلەر جىلىندا سوعىس باستالىپ, بەت-بەتىمىزگە كەتتىك. اقىرى, كۇيەۋىم مايداننان اجال قۇشىپ, ايتقانداي, قاسىمعا بۇيىردىق قوي!» – دەپ وتىراتىن. اڭگىمە ايتقاندا ونان سايىن اجارلانىپ, اشاڭ جۇزىنەن يماندىلىق نۇرى ەسىپ تۇرۋشى ەدى. كەيىننەن سىراعاڭ قاسىمنىڭ قارقارالى­سىنا تالاي باردى. قارقارالى, ماعان العاش جولىقتىڭ جىرى بولىپ قاسىم امانجولوۆتىڭ, – دەپ تەبىرەنە جىر باستاۋشى ەدى-اۋ, قايران سىراعاڭ قاسىمدى ءجيى ەسكە الىپ. ادال, اق ماحابباتتىڭ يەسى – قاسىم ءوزىنىڭ جان شۋاعىن, جۇرەك سىرىن ولەڭ-جىرىنا ءماڭ­گىلىك ارقاۋ ەتتى. ول ءبىر عانا ساقىپجامال ار­قىلى – جالپى سۇلۋلىققا, كوركەمدىككە, تازا تابيعاتقا دەگەن جان-جۇرەگىنىڭ تىلسىم سى­رىن تەرەڭنەن قوزعادى. سول ارقىلى ۇلى اقىن ۇلتتىق پوەزياعا ماحابباتتىڭ – عاشىقتىق جىرىنىڭ عاجاپ ۇلگىسىن ۇسىندى. ساقىپجامال! ءبىر وزىڭدە – ەكى ايەلدىڭ اتى بار. كۇن بوپ كوزىڭ كۇلگەنىڭدە, قاباعىڭنان اي تۋار! – دەپ, اسىل جارىنىڭ جارقىن جۇزىنە اي مەن كۇندى قاتار سىيعىزادى. سول كەز ساعان قاراي بەرەم كورمەگەندەي مەن بۇرىن. جاننىڭ سىرىن جاتقان تەرەڭ وقي بەرەم جاسىرىن.   ساقىپجامال! اتىڭ قانداي؟ «ساپەن» دەيمىز قىسقارتىپ. جار بولا گور ايتىلعانداي, سەنەن قايسى قىز ارتىق؟!   ماحابباتتان تالاي جاستىڭ جۇرەكتەرى كۇيۋلى. مۇمكىن جوندەپ سۇيە الماسپىن, ءوزىڭ ۇيرەت ءسۇيۋدى! ءبىز بولساق البەتتە, «ءسۇيدىم, كۇيدىم», «مەن­دەي سۇيمەس ەشكىم سەنى...» دەيمىز عوي. ال قاسىم بولسا, مۇلدە باسقاشا... وسى ارادا قاسىم ابايمەن ۇندەسىپ كەتەدى. ال اقىننىڭ «ازەربايجان قىزىنا» دەگەن ولەڭى نەبارى ەكى-اق شۋماق. وسى ەكى شۋماقتا بۇكىل ەندىك پەن بويلىقتىڭ, اسپان مەن جەر اراسىنان سۇلۋ قىزدىڭ تۇتاس كەلبەتى كوز الدىڭا كەلىپ, امالسىز ايتىلعان شاراسىز قايرات, قاۋقارسىز قيمىلدىڭ ءىس-ارەكەتى ءتىلدىڭ تىلسىم جۇم­باعىن اشادى. اتىڭ سانا, كوزىڭ قارا, گوزال قىز, جىر جازدىردىڭ جۇرەگىمنەن امالسىز. مەن كەتەرمىن, البوم اشىپ قارارسىز, اقىن قازاق اعانى ەسكە الارسىز.   تاۆريز – باكۋ اسپانىندا كۇن سانا, كۇمىس كاسپي جاعاسىندا گۇل سانا. جۇرەگىڭمەن جۇرەگىمدى ءبىر سانا – ايتارىم كوپ, ايتقىزباي-اق ءبىل, سانا. ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ گوزال قىزىنا جۇرەك لەبىزىن بىلدىرگەن قازاق اقىنىنا رازى بولماسقا حاقىڭ جوق. تەك قانا ماحاببات تاقىرىبى عانا ەمەس, قاسىم ءوزى ءومىر سۇرگەن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ كەلبەتىن جىرلاي وتىرىپ, ونى كەزەڭدىك قانا ەمەس, عۇمىرلىق تاقىرىپقا اينالدىرا بىلەدى. ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتسە دە, سول ءداۋىردىڭ قىزمەتشىسى بولعان «سوتسياليستىك قازاقستان» تۋرالى ولەڭىنىڭ باستاپقى ءبىر شۋماعىن الايىقشى: مەكتەپ باردىم, بالا كوردىم, قولتىعىنا كىتاپ قىسقان, سول كىتاپتىڭ اراسىندا – «سوتسياليستىك قازاقستان», – دەيدى اقىن. قانداي سۇيكىمدى كورىنىس, سىرلى سۋرەت, رياسىز كوڭىلدىڭ رازىلىق سەزىمى, بالا جانى­نىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى – ءبىر شۋماق­تىڭ اياسىنا سىيىپ تۇر. باس گازەتىمىز تۋرالى ۇلتتىق ۇلى ۇعىمدى ۇرپاق ساناسىنا جەتكىزۋدىڭ عاجايىپ سىرىن قاسىم بىزگە وسىلاي ۇيرەتىپ كەتىپ ەدى. مىنا ماقالانى دا سول قاسىم قاستەرلەگەن گازەتىمىزگە جولداپ وتىرعانىم سوندىقتان. زەردەلى كىسىگە, سىندارلى سىنشىعا, ويلى وقىرمانعا قاسىمنىڭ اشىلماي جاتقان جۇم­باعى تەرەڭ. سونى جىر مۇحيتىنىڭ تۇبىنە سۇڭگىپ, ءىنجۋ-مارجان اسىل تاستارىن جارقى­راتىپ الىپ شىعۋ كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ۇلەسى بولىپ قالا بەرمەك. قاسىم تۋرالى قانشاما سىن ماقالالار, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازىلدى. قاسىمعا ارنالعان ولەڭدەردىڭ ءوزى بىرنەشە تومدى قۇرايتىن بولار. ءتىپتى, جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ «ەكىنشى ءومىر» دەگەن رومان دا جازدى. مەرەيلى تويلار قاپىسىز مەرەكەلەنىپ كەلەدى. اسىرەسە, قاسىمنىڭ 80 جىلدىعىندا ساليقالى ءسوز ايتقان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ سىرباز ءۇنى ءالى كوڭىلدەن كەتە قويعان جوق. سول تويدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان, بوياماسىز ءسوز ايتىپ, بۇكىل ۇلتتى ۇيىتاتىن ۇلاعاتتى بايانداما جاساعان تالانتتى اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ دا قىران داۋىسى ءالى دە قۇلاعىمىزدىڭ تۇبىنەن ساڭقىلداپ ەستىلىپ تۇرعانداي. توقسان جىلدىعى دا تويلاندى. بىراق, ارتىندا قانداي ءىز قالدى؟! ءالى كۇنگە دەيىن, باسقانى بىلاي قويعاندا, قاسىمنىڭ اتىنا مەكتەپ, كوشە ەسىمدەرىن سۇراعان حاتتار لەگى, حالىق ءۇنى ەستىلىپ قالىپ جاتادى. مۇنىڭ ءبارى ءومىر-تىرلىكتىڭ ءون بويىندا جالعاسا بەرەتىن ءىس بولار. الايدا وسى عاسىر تويى قايتالانباس حاس تالانتتىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىراتىن تاريحي بەلەس بولار دەگەن نيەتتەمىز. قاسىمدى ماقتاۋدىڭ دا, ماداقتاۋدىڭ دا قاجەتى از بولار. ءبىز قاسىمدى قاستەرلەۋدىڭ ءۇردىسىن جاساپ, ۇلگىسىن ۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇرىنىراقتا, قاسىم تۋرالى ءبىر ولەڭىمنىڭ اياعىندا ەرەكشە ءبىر تەبىرەنگەن جايىم بار ەدى. «سۇلۋ جەردە تۋساڭ دا, سۇلۋ ولەڭ قۋساڭ دا, سۇلۋ ايەل الساڭ دا, سۇلۋ جەردە قالساڭ دا, سۇلۋ ءومىر سۇرە المادىڭ, جان اعا!» دەگەن ەدىم سول ولەڭىمدە. ەندەشە, حالقىنا سۇلۋلىق سىيلاپ, سىرشىل پوەزيانى ساناسىنا سىڭىرگەن, ۇلتى ءۇشىن ۇلىلىق ءىزىن قالدىرىپ كەتكەن قاسىم اقىندى قالاي قاستەرلەسەك تە, ءتىرىنىڭ بۇگىنگى پارىزى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, اقىن. استانا.