اتا زاڭى سالتانات قۇرعان ەلمىز

تاعدىردىڭ مۇنىسىنا ريزامىن – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنداعى ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملە­­كەت­تىك ەگەمەن­دىگى تۋرالى دەكلارا­تسيانىڭ, «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋ تۋرالى» زاڭ­نىڭ, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكا­سىنىڭ ازامات­تىعى تۋرالى», «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى», «ءتىل­دەر» تۋ­را­لى زاڭداردى دايىن­داۋعا جانە ولاردىڭ قا­بىل­دانۋى­نا تىكەلەي قاتىستىم. 1991 جىلى جەل­توقسان ايىنىڭ 8-ىندە بەلورۋس­سيادا بولعان تاريحي وقي­عانىڭ نە­گىزىندە 70 جىلدان استام حالىق­تىڭ كوز جاسىنا بويال­عان جۇيە كۇي­رەپ, شىن مانىندە وتارلىق قۇرساۋ­داعى وداقتاس رەسپۋبليكالار وزدەرى­نىڭ ەگەمەندى, تاۋەلسىز مەم­لەكەت­تەرىن قالىپتاستىرۋعا ءمۇم­كىند­ىك الدى. قازاقستاندا 1986 جىلعى جەلتوقساندا بۇرق ەتكەن حالىق­تىق قوزعالىس بۇرىنعى كسرو شەڭبەرىندە وسى مۇمكىنشىلىكتى تۋدىر­عان نەگىزگى ءارى شەشۋشى سەبەپ­تەر­دىڭ ءبىرى بولدى. قازاق جاستارى­نىڭ باس كوتەرۋى حالىق قوزعالسا,  ءوز ماقساتىنا جەتەتىنىن كورسەتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە ءبىزدىڭ بوداندىق ۇيقىدان ويانعانىمىزدى جاريا ەتتى. وسى ورايدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ زاڭدىق بازاسى كونستيتۋتسيانى, ءبىزدىڭ 1990 جىلدان باستاپ قابىل­داعان اسا اۋقىمدى قۇقىقتىق قۇجات­تاردى تىرەك ەتەتىنىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىعى وسى ساتتەن باستالدى. جاڭا كونس­تي­تۋتسيانىڭ جوباسىن جاساماستان بۇرىن, ءبىز ەلىمىزدى باسقارۋ فور­ماسىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك بولدى. ءسويتىپ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى ماجىلىستەرىنىڭ بىرىندە مەن قازاقستاندا پرەزي­دەنت قىزمەتىن تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. ول كەزدە بۇل كوپ­تەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى ەدى. قوعام كوپ ۇلتتى ەلدە كونفە­دەرا­تسيانىڭ تيىمسىزدىگىن سەزىنە دە, تۇسىنە دە ءبىلدى. ۇسىنىس دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە قازاقستاندا پرەزيدەنت قىزمەتىن تاعايىنداۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى. وسى زاڭنىڭ نەگىزىندە رەس­پۋب­­لي­كانىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىسىنا تۇبە­گەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ءويت­كەنى, پرە­زي­دەنت قىزمەتىن تاعا­يىن­­داۋ جوعارعى كەڭەستىڭ مونو­پو­­ليا­­­لىق بيلىگىن جويۋعا جەتە­لەپ, مەم­­لەكەتتىك قۇرىلىس پراك­­تي­كا­سىن­دا بيلىكتى ءبولىسۋ پرين­تسيپى­نىڭ العاشقى قادامدارىن بەكى­تۋگە باستادى. قازاقستاننىڭ ەگە­مەن­دىگىن باياندى ەتۋ پروتسەسىنىڭ كەلەسى لوگيكالىق جالعاسى «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا بولدى. ونىڭ جوباسىن مەن جاساپ, بىرنەشە دەپۋتاتتىڭ قولىمەن «سوتسياليستىك قازاقستان» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىندە جاريالادىق. ۇزاققا سوزىلعان پىكىرتالاستان سوڭ, جاڭارتىلعان وداقتىق شارت جاساسۋ مۇمكىندىگى پايدا بولعان اسا كۇردەلى ساياسي جاعدايدا, 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا دەكلاراتسيا قابىلداندى. اتالعان كەزەڭ ارالىعىندا مەم­لەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق نەگىزگى باعى­ت­تارى بويىنشا زاڭ كۇشى بار, جالپى سانى 136 پرەزيدەنتتىك جار­لىق شىعارىلدى. ناق وسى زاڭدار ەلى­مىزدە رەفورمالار قارقىنىن جە­دەل­دەتۋگە جانە دامۋ باعىتىن ناق­تى ايقىنداۋعا كومەكتەستى. كونس­تيتۋ­تسيالىق زاڭدارمەن ءبىر مەز­گىلدە ەكو­نو­ميكالىق جانە الەۋ­مەت­تىك رە­فور­مالار, قارجى, بانك جانە باسقا دا شارۋاشىلىق قىزمەتى ماسە­لە­لەرىنە ارنالعان يدەولوگياسى جاعى­­نان نارىقتىق زاڭداردىڭ ءۇل­كەن توبى جۇمىس ىستەي باستادى. ەل­گە ءىرى شەتەلدىك كاپيتال تارتۋعا جاع­­داي جاسالدى. قازاقستاندىق تار­تىم­­دىلىق ءوندى­رىستى كۇرت ءورىس­تەتۋ­مەن قاتار, ءجۇز مىڭداعان ازا­ماتقعا جۇمىس بەرىپ, بيۋدجەت قارا­جا­تىن مولايتتى. ەڭ باستىسى, پرە­زي­دەنت­تىك ينستيتۋت قوس پالاتالى كاسىبي پار­لا­مەنتتىڭ بىلىكتىلىگى مەن بەل­سەندىلىگىن نىعايتتى دەپ تۇجى­رىمداي الامىز. تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭنىڭ جوباسىن مەن, ەركەش نۇرپەيىسوۆ, تالعات دوناقوۆ ۇشەۋمىز ءوز باستامامىزبەن جاساپ, 1991 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزي­ديۋمىنا تاپسىردىق. بىراق, بۇل قۇجات ءبىراز ۋاقىت قاراۋسىز جاتا بەردى. كەيبىرەۋلەردىڭ «ونسىز دا تاۋەل­سىزبىز عوي, وسى زاڭنىڭ قاجەتى قانشا» دەگەن سوزدەرى دە قۇلاعى­مىزعا جەتىپ جاتتى. اقىرىندا, سول جىلدىڭ 9 جەل­­توق­­سانى كۇنى قازاق كسر جوعار­­عى كەڭەسى پرەزيديۋمى­نىڭ ءماجىلى­سىندە دەپۋتات ماناش قوزى­باەۆ جانە مەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋ قاجەت ەكەن­دىگى تۋرالى ماسەلە كوتەر­دىك. بۇل جاعداي دەپۋ­تات­تاردى دا ما­زالاپ جۇرگەن بولۋى كەرەك. ءويت­كەنى, ۇسىنىستى پرەزيديۋم مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان قولداپ, مەن بايانداماشى بولىپ بەكىتىلدىم. اراعا جەتى كۇن سالىپ مەن جوعار­عى كەڭەستىڭ مىنبەسىنە كەۋ­دەم­دى كەرنەگەن ۇلكەن ۇلتتىق-پات­ريوتتىق سەزىممەن شىعىپ, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساۋعا كىرىستىم. بايقايمىن, زالدا وتىرعان دەپۋتات­تاردىڭ باسىم بولىگى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ اتىنا ايتقان ءزىلدى وي­لارىمدى قولداعانىمەن, ءار جەردە كۇبىر-كۇبىر سويلەپ, ايىپتاۋ ءسوز­دەرىمدى ارتىق سانايتىنداردىڭ بار ەكەندىگى سەزىلىپ تۇردى.ءالى ەسىم­دە, مەن دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلى مەن نازارىن الەمگە ايبىنىن شاش­قان كۇشتى دە مىزعىماس, قاتال ور­تا­لىقتاندىرىلعان يمپە­ريا­لىق كەڭەس وداعىنىڭ كۇي­رەي باس­تاعانىنا, بىرنەشە رەسپۋب­لي­كا­نىڭ ونىڭ قۇرامىنان شىعىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەتىن­دە وركەندەيتىنىن, قيىن دا بولسا بولاشاعى زور, قۋا­نىشتى بوستان­دىق جولىنا ءتۇس­كەن­دىگىن شامامنىڭ جەتكەنىنشە دالەلدەپ باقتىم... سونىمەن, عاسىرلارعا سوزىلعان مەملەكەتتىك ارمانىمىز ورىندال­دى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن 16 جەلتوقسان رەسمي تاۋەلسىزدىك كۇنى جانە جالپى حا­لىق­تىق سالتاناتتى مەيرام بولىپ جاريالاندى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى بۇگىندە تاۋەلسىز دەمو­كرا­تيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىن­دە قالىپتاستى. ونىڭ قازىرگى كەز­دەگى اۋماعى ءبىرتۇتاس جانە وعان ەش­كىمنىڭ قول سۇعۋعا قاقىسى جوق. مەن ايتار ەدىم بۇگىنگى كەمەل زا­مانىمىزدا جوعارىدا اتالعان كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەر مەن يدەيالار, ازاماتتار جاۋاپكەرشىلىگى, ودان تۋىندايتىن قولدانىستاعى زاڭنامالار, ستراتەگيالىق جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار, پرەزي­دەنت جولداۋلارى, الەمدىك وركەندەۋ ۇردىستەرى ارقىلى يگىلىگىمىزگە اينا­لىپ وتىر. ءبىز, تاعى دا قايتالاپ ايتا­مىن, اتا زاڭى سالتانات قۇرعان كونس­تيتۋتسيالىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرۋ­دەمىز. تاۋەلسىز قازاقستان تاري­حي قىسقا مەرزىمدە تاڭعالارلىق تابىس­تارعا جەتتى. ەۋرازياداعى كوش­باس­شىلار ساناتىنداعى ەلىمىز الەم­نىڭ ەڭ بەدەلدى ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى عانا ەمەس, ولاردىڭ كوپ قىر­­لى جۇمىسىن ۇيلەستىرەر كوشباس­شىعا اينالدى.  مەنىڭ بۇگىنگى قۋانى­شىم دا – سول. سۇلتان سارتاەۆ, قر ۇعا اكادەميگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الماتى