تەڭگە تاريحى تەرەڭدە

1985 جىلدان باستاپ بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا توقىراۋ باستال­دى. مۇنايدىڭ حالىقارالىق نارىق­تاعى قۇنى 10 دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاع­دايى كۇرت تومەندەپ كەتتى. وداق كولەمىندە تولىپ جاتقان ەكو­نو­ميكالىق رەفورمالار ءجۇرىپ, ول بانك سالاسىن دا اينالىپ ءوت­كەن جوق. سول كەزدە مەملەكەتتىك بانك­تەن ءبولىنىپ, ءتۇرلى سالالاردى دامى­تۋعا قاجەتتى دەگەن بانكتەر قۇرى­لىپ, قازاقستاننىڭ اگروبانكى, الەۋ­مەتتىك جيناق بانكى, قۇرىلىس بانكى, بۇرىنعى سىرتقىەكونومبانك نەگىزىندە «الەم» بانكى ءتارىزدى ءتۇرلى مەملەكەتتىك بانكتەر ومىرگە كەلدى. 1991 جىلى جەلتوقساندا ءۇش سلاۆيان مەملەكەتى بەلوۆەجەدە قول قويعان كەلىسىممەن كەڭەس وداعى قۇلادى, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىس­تىكتە جاڭا ءداۋىر باستالدى. الاي­دا, قۇرساۋى مىقتى, ەشكىمدى دە اياسى­نان شىعارمايتىنداي كورىنگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسىنان باعى تايىپ, بولشەكتەنىپ جاتسا دا ءبىز ءماس­كەۋگە جالتاقتاپ, ولاردىڭ اقشا­سىنا بايلانعان, تۇساۋلى اتتاي كىبىر­تىك كۇيدە بولاتىنبىز. ونىڭ ۇستىنە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان 1985 جىلى كۇشەيە ءتۇسىپ وداقتىڭ قۇلاۋىنا اكەلگەن داعدارىستىڭ اۋىر كەزەڭدەرى دە ءوتىپ جاتتى. رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين بولسا سول كەزدە ەگور گايدار باستاعان ءبىر توپ جاس ەكونوميستەرگە ءۇمىت ار­تىپ, ۇكىمەت تىزگىنىن سولاردىڭ قولى­نا ۇستاتتى. ولاردىڭ باعانى ەر­كى­نە جىبەرە سالعان ساياساتىنان ينفلياتسيانىڭ سويقان داۋىلى كوتەرىلىپ, تۇتىنۋ باعاسىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيى 1991-1993 جىلدارى 5573 پايىزعا جەتىپ, بار-جوعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە باعا 55 ەسەگە ءوسىپ كەتتى. بۇل ەڭ كەرەمەت دەگەن كاسىپ­ورىنداردىڭ ءوزى كوتەرە الماي­تىن جويقىن سوققى ەدى, سونىڭ سال­دارىنان تۇتاستاي ەكونوميكاعا جاپپاي بانكروتتىق قاۋىپ ءتوندى. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەن­دەي, 1993 جىلى جازدىڭ قاق ورتاسىندا رەسەي ءوز ۆاليۋتاسىن ەنگىز­دى, بۇرىنعى كسرو شەكپەنىنەن شىققان ەلدەر ىشىندە قازاقستان مەن تاجىكستان, ارمەنيا عانا بۇرىنعى اقشامەن قالدىق. قىركۇيەكتىڭ 26-سىندا رەسەي بۇرىنعى كەڭەس داۋىرىندە پايدالانىلعان 1961-63 جىلدارى شىعارىلعان كەڭەستىك ۆاليۋتا اقشا بولىپ ەسەپتەلمەي­تىنى جونىندە مالىمدەمە جاسادى. دەگەنمەن, ءبىز بۇعان دايىن ەدىك. ول كەزدە بىزدە اقشا باسىپ شىعاراتىن ءوندىرىس تە, نە جۇمىستى باستايتىن جەتكىلىكتى اقشا دا, (بانك سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارىنىڭ جالاقىلارى جوعارى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە كەتىپ قالعاندىعىنان) قاجەتتى ماماندار جوقتىعىنا قاراماستان, ءتول اقشامىزدى شىعارۋعا قاجەتتى بارلىق جۇمىستار اتقارىلىپ, تەڭگەمىز قويمالاردا تىعۋلى جاتقان. 1993 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن اقشا نارىعى نىساندارىنىڭ بارلىق ينفراقۇرىلىمى قۇرى­لىپ, جۇمىستار تولىعىمەن اياقتا­لىپ – ەلەكتروندى ۆاليۋتا بير­جاسى, تەڭگە (مونەتا) سارايى, بانك­نوت فابريكاسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى, مەم­لەكەتتىك ۆاليۋتا قورى مەن قىم­بات باعالى مەتالداردى ساقتاۋ قوي­ماسى, قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى تولەم جۇيەسى ازىرلەنىپ بولعان ەدى. ال تەڭگەنىڭ ومىرگە كەلۋى – تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى تاريحي وقيعا. ەكونوميكانىڭ باسقارۋ قۇرالى ءتول تەڭگەنىڭ قولعا ءتيۋى جال­پى­حالىقتىق قۋانىش بول­دى. ۆاليۋتا شىعارۋ قاجەت دەپ تار­يح­تى اقتارعاندا, ءبىزدىڭ جەر­ى­مىزدە بولعان تۇركى ءناسىلدى مەملە­كەت­تەردىڭ اقشاسى بولعانىن, ولار­دىڭ مەتالدان قۇيىلعان اقشا­لارىنىڭ تەڭگە اتالعانىن بىلدىك. ورىستىڭ «دەنگي» دەگەن ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى دە وسى. ارحەولوگتار ەڭ ەجەل­گى اقشا بەلگىلەرىن وتىرار, تاراز, تۇركىستان, بالاساعۇن جانە قازاقستاننىڭ تاعى باسقا دا كونە قالالارى ورىندارىندا قاز­­با جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارى­سىندا تاپقان. دەمەك, ءبىزدىڭ تاري­حىمىز ءۇشىن تەڭگە اتاۋى – ءتول دۇنيە. دەگەنمەن, ۇسىنىستار كوپ ايتىلدى, «سوم», «التىن» دەگەندەردىڭ دە ۋاجدەرى تىڭدالدى. پرەزيدەنت «تەڭگە» دەگەن ۇسى­نىستى دۇرىس كوردى. سودان سوڭ پورت­رەتتەرگە كەلگەندە ءبىز جاڭا عانا تاۋەلسىزدىگىن العان ەلمىز, ءبىز­دى, ءتىپتى وزگەلەر ساياسي كارتادان دا تابا المايدى, سوندىقتان, ەڭ ءبىرىن­شى نومينال ەڭ تانىمال, الەم بىلەتىن قازاق بولۋى ءتيىس دەدى. سوندىقتان نەگىزگى ۆاليۋتا 1 تەڭ­گەگە ەۋروپاعا اريستوتەل مەن سوك­رات­تى قايتا تانىتقان, الەمدىك عى­لىم­دا تانىمال تۇلعا ءال-فارابي بابامىز تۇرسىن دەپ ۇيعارىلدى. تەڭگە تاريحقا ساپارىن وسى­لايشا باستاعان ەدى. عالىم باينازاروۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  ۇلتتىق بانكتىڭ العاشقى توراعاسى