ەڭ ءساتتى جوبانىڭ ءبىرى

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ باستى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى – بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ بەكەم ورنىعۋى. جارتى الەمگە ارمان بولعان وسى تۇ­راقتىلىق قازاقستاندىق قوعام­نىڭ دامۋىنا, باسەكەلەستىككە ۇمتى­لۋىنا كەپىل بولدى. سونىڭ ناتيجە­سىندە ەلىمىز ەتنوسارالىق جانە كون­فەس­سياارالىق كەلىسىمنىڭ ۇلگى-مودەلىن كورسەتىپ كەلەدى. وتكەن تاريحقا شەگىنىس جاسايتىن بولساق, 1992 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا ەلباسىمىز كوپەتنوستى وتانىمىزدا ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. وسىلايشا, 1995 جىلى قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇگىندە وكىلەتتىگى بار كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالدى. «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» تۋرالى زاڭدا ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى «مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتى ازىر_لەۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن مەكەمە» دەپ سيپاتتالۋى كەزدەيسوق جايت ەمەس. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبە الىپ, ءما­جىلىسكە دەپۋتاتتار سايلاۋعا قۇقى­لى بولۋى پارلامەنتتىڭ دە, اسسام­بلەيانىڭ دا بەدەلىن كوتەردى. ۋاقىت جىلجىپ وتكەن سايىن اسسامبلەيا تاتۋلىق پەن كەلىسىم ۇلگىسىنىڭ ءتۇپ­قا­زىعىنا اينالدى. سوناۋ جىل­دارداعى ەگەمەندىككە اۋىسىپ جاتقان قيىن-قىستاۋ كەزدەردە دە پرەزيدەنتىمىز قازاقستاندىقتارعا قازىرگى قيىنشىلىقتار وتپەلى ەكەنىن ايتۋدان جالىقپادى. ەلىمىزدىڭ مۇ­راتى ۇلتتىق بىرتۇتاستىق, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋ بولاتىنىن ءجيى ەسىمىزگە سالىپ وتىردى. حالىقتىڭ سانالىلىعى مەن ەلباسىمىزدىڭ ورنىقتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەتنوسارالىق قاقتىعىستار ورىن المادى. مىنە, وسىلاي ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە جول سالىپ بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاتسىنباس تۇرپاتىمىزبەن, ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تاتۋلىعىمىزبەن جانە ءوزارا ۇندەسۋى­مىزبەن كۇللى الەمگە تانىمال بولدىق», – دەپ ايتقانى كەشەگى كۇنگىدەي ەسىمىزدە. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن شاقىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى استانادا وتە جوعارى دەڭ­گەيدە وتكەنى, ءارتۇرلى دىندەر وكىل­دەرىنىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا باس قوسىپ, اشىق پىكىر الماسقانى سوعان ناق­تى دالەل بولماق. قازاقستان ۇستاناتىن كوپ تۇرلىلىكتىڭ ىشىندە بىرلىك قاعيداتى قازاقستاندىق قوعامنىڭ ستراتەگيالىق جەڭىسى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى «ايقىن مەملەكەتتىك ستراتەگيا مەن ەرىك-جىگەر باردا بىرلىك پەن كوپتۇرلىلىكتىڭ ءبىر-بىرىنە قايشى ەمەس, قايتا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن», – دەگەن بولاتىن. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرىندا پرەزيدەنتىمىز ايتقان سول سوزدەر اينا-قاتەسىز دالەلدەنىپ وتىر. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وتە ساۋاتتى جانە سالماقتى سايا­سا­تىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە بارلىق ازاماتتاردىڭ ەتنوستىق ەرەكشەلىگى مەن ءدىني سەنىمىنە قاراماستان, ولار­دىڭ تەڭ قۇقىقتارى قامتاماسىز ەتىلگەن جانە قورعالعان. ەرەكشە اتاپ وتەتىن تاعى ءبىر قۇندىلىق – ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريا­لاعان كۇننەن بەرى وسىندا تۇرىپ جاتقان ەشبىر ەتنوس ءوزىنىڭ ءتىلىن جوعالتپاعانى جانە سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ كەلە جاتقانى. قازاقستاندىقتار, ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى, اسىرەسە, جاس­تار مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە ەرەكشە دەن قويا باستادى. مەملەكەت باسشىسى ايتقان ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋدى ماقسات ەتكەن جاڭا ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن جەرگىلىكتى ەمەس ۇلتتاردىڭ اتا-انالارى وزدەرىنىڭ بالالارىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن بالاباقشالار مەن مەكتەپتەرگە بەرىپ جاتقانىنا ءجيى كۋا بولىپ ءجۇرمىز. بۇل قازاقستاندى وتانى سانايتىن ەتنوستاردىڭ ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىنا سەنەتىنىن دالەلدەيدى. قازىرگى كەزدە ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنە قىزىعاتىن ەلدەر كوپ. جىل سايىن ونىڭ تاجىريبەسىمەن تانىسۋ ءۇشىن شەت مەملەكەتتەردەن دەلەگاتسيالار كەلەدى, اسسامبلەيا ۇيىمداستىراتىن ءىس-شارالارعا, جيىندارعا قاتىسادى. بۇگىندە بىرقاتار ەلدەر بىزدەگى بىرەگەي ينستيتۋتتىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, وزدەرىندە وسىنداي قۇرىلىم نەمەسە ۇيىم قۇرۋعا ۇمتىلىپ وتىرعاندار دا بار. سەبەبى, ولار ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتاتىنىنا, ءوز كەزەگىندە بۇل ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا نەگىز بولاتىنىنا قازاقستاننىڭ ءىس-تاجىريبەسى ارقىلى كوز جەتكىزدى. ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن ەتنوسارالىق ىنتىماقتى قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسىندە, وسىنداي قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋدىڭ قوعامدىق ينستيتۋتى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور, الاتىن ورنى ەرەكشە. ول ءومىردىڭ وزىنەن الىنىپ, تاجىريبە بارىسىندا جيناقتالدى جانە جۇزەگە اسىرىلعان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولدى. وتكەن كەزەڭ كورسەتكەنىندەي, وسى بىرەگەي ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋى ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىنداعى ەڭ ءساتتى جوبالاردىڭ ءبىرى بولعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. اسسامبلەيا ەلدىڭ دامۋىن جال­پى­ۇلتتىق كەلىسىممەن تىكەلەي باي­لا­نىستىرادى, ال وعان رەسپۋب­ليكامىزدىڭ اۋماعىندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ تەڭ قۇقىقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ, ءبىر-ءبى­رىنىڭ تاعدىرىنا دەگەن ورتاق جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ ارقاسىندا عانا جەتۋگە بولادى. ءوزارا تۇسىنىستىك پەن توزىمدىلىك, سونداي-اق ءتۇرلى ەتنوس­تاردىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن ىقى­لاسپەن قابىلداۋ بارلىق ەتنوس­تار ءۇشىن ورتاق ازاماتتىق يدەالدار مەن قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءاربىر ەتنوستىق توپ جاڭا كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق بازانىڭ نەگىزىندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرىن ساقتاي وتىرىپ, قوعامنىڭ قۇرىلىمىنداعى شوعىرلاندىرۋشى ورنىن تابا الدى. بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بىرىكتىرۋشى الەۋەتى وسىلايشا كۇشەيە ءتۇستى. لەونيد پيتالەنكو, قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وڭىرلىك بەلارۋس ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى