ۇلت رۋحىن اسقاقتاتقان الداسپان جىردىڭ سەمسەرى ءور ماحامبەتتى, ەر ماحامبەتتى ۇلىقتاۋ – ۇرپاق پارىزى. اتىراۋداعى يندەر اۋدانىندا, باتىر بابانىڭ ماڭگىلىك مەكەنى – قاراويدا وتكەن رەسپۋبليكالىق ماحامبەت پوەزياسىنىڭ كۇنى وسى ۇدەدەن شىققاننىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك. وبلىس اكىمى باستاپ بارعان قازاق ادەبيەتىنىڭ قابىرعالى قالامگەرلەرى مەن وڭىردەگى زيالى قاۋىم اقىن رۋحىنا دۇعا باعىشتاپ, زيارات ەتتى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان شارانى اشقان ايماق باسشىسى نۇرلان نوعاەۆ: «ماحامبەت — تاۋەلسىزدىكتى اڭساپ وتكەن ۇلى تۇلعا. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاراوي جەرىن «بۇل ماحامبەت بابامىزدىڭ كىندىك قانى تامعان, تۇلپارىنىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى توپىراق» دەگەن بولاتىن. ماحامبەتتىڭ باتىرلىعى, كۇيشىلىگى, اقىندىعى - جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. بار عۇمىرىن ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسكە ارناعان جاننىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعى جاستاردىڭ ناعىز رۋحاني ازىعىنا اينالۋى ءتيىس. مىنە, وسى ماقساتتا ەلگە ايگىلى ماحامبەتتانۋشىلاردى شاقىرىپ, بۇگىنگى ءىس-شارانى قولعا الىپ وتىرمىز. جاھاندانۋ كەزەڭىن باستان وتكىزىپ وتىرعان شاقتا ۇلتتىڭ رۋحىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن اتا-بابالارىمىز دارىپتەلۋى ءتيىس. سوندا عانا مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىز ورگە باسادى. ماحامبەت مازارىن تاۋىپ, ول تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتاپ, سول جولعا ءوز ومىرلەرىن ارناعان ءاربىر ادام — ءبىز ءۇشىن قۇرمەتتى. بىرلىكپەن, ىنتىماقپەن عانا اتا-بابالار اڭساعان تاۋەلسىزدىك بايراعىن بيىكتە ۇستاپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن نىقتاي الامىز», - دەدى.
قاراويداعى قاراشا ءۇي
زامانا داۋىلپازى اتانعان ماحامبەتتىڭ عۇمىرىنا قاتىستى جۇمباق جايتتار از ەمەس. ونىڭ ناقتى قاي جەرگە جەرلەنگەنى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. تۋعان جەرى تۋرالى دا ءار ءتۇرلى بولجامدار ايتىلادى. «ماحامبەت قازا بولعان جىلى سول ماڭدا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قاراتوقاي بەرىش بەكتۇرعان دۇنيەدەن وتەردە ۇلىنا ماحامبەتتىڭ بەيىتىن كورسەتىپ كەتكەن ەكەن. سول اۋلەت ماحامبەتتىڭ جەرلەنگەن جەرىن جادتارىنا ساقتاعان. 1958 جىلى قۇراق بەكتۇرعان ۇلى بەيىتتى تاۋىپ بەرىپ, كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن ءمانى جويىلماس ەڭبەك ءسىڭىردى. ماحامبەت 1846 جىلى 19 قازاندا ءتۇس شاماسىندا بايماعامبەت ارنايى جۇمساعان جانالعىشتاردىڭ قولىنان قازا تاپتى» دەيدى جازۋشى انەس ساراي. جەرگىلىكتى جۇرت ءالى كۇنگە اڭىز قىپ ايتادى, قاسىرەتتى قاراويدىڭ باسى تۇسكى ساعات بىرگە دەيىن تىپ-تىمىق بولىپ تۇرادى دا, ءدال سول ۋاقىتتان باستاپ شاڭ كوتەرىلىپ, جەل تۇرادى ەكەن. بۇل دا بولسا ءبىر تىلسىم دۇنيە...
سول قاندى وقيعا بولعان جەرگە اۋداندىق «دەندەر» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى جاناي امانتۋرلين قاراشا ءۇي تىگىپ, قوناقتاردى قارسىلادى. ايدالاداعى جالعىز شاڭىراق, كەرمەدە بايلاۋلى سايگ ۇلىك ات, ەر قارۋى بەس قارۋ ىلىنگەن, ۇلتتىق بۇيىمدارمەن جابدىقتالعان كيىز ءۇي باعزى زامانداردى كوز الدىڭا اكەلەدى. باتىردىڭ باسى دەنەسىنەن اجىراعان بۇل جەردە تولقىماي, تەبىرەنبەي تۇرۋ مۇمكىن ەمەس. دالانىڭ اڭىزاق جەلى سول ازالى كۇننەن حابار بەرگەندەي, دەنەڭدى توڭازىتادى. قاراشا ۇيدە بابا رۋحىنا ارنالىپ جەتى شەلپەك تاراتىلدى, دۇعا باعىشتالدى.
ەر ماحامبەت تۋعان كۇن
رەسپۋبليكالىق ماحامبەت پوەزياسى كۇنىندە باتىردىڭ عۇمىربايانىنا قاتىستى جاڭا دەرەكتەر دە ايتىلدى. يساتاي-ماحامبەت تاريحىن زەرتتەۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, جازۋشى انەس ساراي: «بۇعان دەيىن ادەبيەتتە ماحامبەت 1804 جىلى تۋعان دەلىنىپ ءجۇر. بۇل ماحامبەتتىڭ 1841 جىلعى ناۋرىزدا بەرگەن جاۋابىنداعى دەرەكتىڭ نەگىزىندە ايتىلعان. تاريحشى يساتاي كەنجالى ۇلى ماحامبەتتىڭ 1836 جىلى 8 قاراشادا, 10 جەلتوقساندا بەرگەن جاۋاپتارىنىڭ اقىننىڭ ءوزى جازىپ, قولىن قويىپ, ءمورىن باسقان نۇسقاسىن تاۋىپ, سول دەرەككە سۇيەنىپ ماحامبەت 1803 جىلى تۋدى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. مۇنى قابىلداعان ءجون. تاپ وسى جىلى وتەمىس اۋىلى سامار ماڭىنداعى قىس قىستاۋدان شىعىپ, بەكەتايعا كەپ قونعاندا ء(ساۋىر-مامىر ايلارى) ماحامبەت دۇنيەگە كەلگەن دەپ قيسىندالادى. ارينە, مۇنى دالەلدەۋ كەرەك. ول كەزدە رۋلار ىشكى ورداعا قوتارىلا كوشپەگەن, اۋىلدىڭ ءبىر جارتىسى كوشىپ, ءبىر جارتىسى بۇرىنعى قونىستارىنان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن بايىرعى ورىندارىنان قوزعالماعان. كوبىنە-كوپ ۇلكەندەر, اياعى اۋىر كەلىندەر, كوشكە ىلەسە المايتىن سابيلەر, جاس بالالى انالار قارا جۇرتتا قالعان. اي-كۇنىنە مۇڭ بولىپ وتىرعان قوسۋان انامىزدىڭ دا سۋ كەشىپ, جايىقتان ءوتۋى اقىلعا قونبايدى. سوندىقتان, ماحامبەت وتەمىستىڭ اتا جۇرتى جارىپشىققان وزەنى بويىنداعى بورساڭدا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ايتا الامىز. ماحامبەتتىڭ شەشەسى قوسۋان انامىز ىشكى ورداعا اتى شىققان, مىنەزىمەن ەلگە جاققان, اسا بەدەلدى بايبىشە. ماحامبەتتىڭ بالالىق شاعى تايسويعانداعى جارىپشىققان بويىنداعى بورساڭدا, بوزبالا شاعى نارىنداعى بەكەتاي قۇمىندا ءوتتى. وعان اقىننىڭ جىرلارى دا دالەل بولا الادى, - دەپ ءالى كۇنگە دەيىن سان الۋان پىكىرلەر قايشىلىعىنا تاپ بولىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ تورەلىگىن ايتتى.
اقىن ولەڭى – ۇرپاققا ۇران
ماحامبەت تۋرالى قالام تەربەمەگەن اقىن-جازۋشى كەمدە-كەم. شارادا ءسوز العان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, حالىقارالىق شولوحوۆ, ەسەنين, ايتماتوۆ, پيكۋل, شۋكشين, قاشقاري سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى, جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ اقىن ولەڭدەرىندەگى وتانشىل رۋحقا ەرەكشە ەكپىن بەردى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى قاجىعالي مۇحامبەتقاليەۆ بوكەي ورداسىنداعى يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا توقتالدى.
- ۆەنگر حالقى ءۇشىن ەڭ قاستەرلى كۇن — اقىن شاندور پەتەفيدىڭ تۋعان كۇنى بولسا, قازاق حالقى ءۇشىن قاسيەتتى كۇن — ماحامبەت پوەزياسى كۇنى. ماحامبەت اتىنىڭ تاريحتا ساقتالىپ قالۋىنا ايرىقشا ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالار - عالىم قاجىم جۇماليەۆ, اقىن تايىر جاروكوۆتار ەدى. انتروپولوگ نوەل شاياحمەتوۆ قازىپ اكەتكەن مۇردەسى الماتىداعى ءبىر ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە جىلدار بويى جاتتى. سول كەزدە جايباراقات جۇرگەنىمىز ءۇشىن دە ۇلى بابا الدىندا كىنالىمىز. ماحامبەت رۋحى وشپەيدى, ول ەلمەن بىرگە جاساي بەرەدى,- دەدى حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى مارات ءماجيتوۆ «ماحامبەت پوەزياسى كۇنى جاس ۇرپاق ءۇشىن ۇلاعاتى مول شارا» دەپ باعالادى.
- ادامزات ءۇشىن ءۇش كيەلى ورىن بار. ولار — لەۆ تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسى, ابايدىڭ جيدەبايى, ماحامبەت ماڭگى تىنىستاعان قاراوي جەرى. بۇل جەرلەرگە كەلگەندە سويلەۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنداي قاسيەتتى ورىنداردى تىڭداۋ كەرەك. مەن بولاشاقتا قاراوي جەرىنە ونى تىڭداۋ ءۇشىن تاعى ورالامىن,-دەدى الەم حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى روللان سيسەنباەۆ.
ال پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مەرەكە قۇلكەنوۆ: «ماحامبەتتى العاش ادەبيەتتە قالدىرعان — شەرنياز اقىن. شەرنياز ولەڭدەرىن وقىپ, الاشتىڭ ءىرى قايراتكەرى, قازاقتىڭ حالەلى — حالەل دوسمۇحامەدوۆ ءوزىنىڭ «الامان» اتتى ايگىلى ەڭبەگىن جازدى.
ءوزىنىڭ ستاۆكاسىنا ىعىلمان شورەكوۆتى وتىرعىزىپ قويىپ, اتاقتى «يساتاي-ماحامبەت» داستانىن جازدىردى. ودان كەيىن زەرتتەگەن قاجىم جۇماليەۆ اقىن ولەڭدەرىن عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىردى. ۇلتتىڭ قازىناسىنا اينالدىردى. بەرقايىر امانشين «ماحامبەت» رومانىن جازدى. اتتەڭ, اياقتالماي قالدى. ورالدا يساتاي كەنجالين دەگەن تاريحشى عالىمنىڭ دا ماحامبەت مۇراسىن زەرتتەۋدە ەڭبەكتەرى اتاپ وتۋگە تۇرارلىقتاي. يساتاي مەن ماحامبەتتى پاتشا اسكەرلەرىنەن جاسىرىپ, جەدى — جەلتوقسان ايىندا, مۇزى جاڭا عانا قاتقان جايىقتان ءوز باسىن ولىمگە تىگىپ وتكىزىپ, ەرلەردى قۇتقارىپ جىبەرگەن قۇراق ماياباس ۇلى مەن ماحامبەتتىڭ جەرلەنگەن جەرىن تاۋىپ بەرگەن قۇراق بەكتۇرعان ۇلىنا قازاق قارىزدار» ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىن ماحامبەت ولەڭدەرى وقىلۋى ءتيىس» دەگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەسەنعالي راۋشانوۆ اقىننىڭ «قىزعىش قۇس», «مۇنار كۇن», «ارعىماق سەنى ساقتادىم» ولەڭدەرىن وقىدى.
اقىن-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ, ماحامبەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سەرىك تۇرعىنبەكوۆ اقىن باباعا ارناعان داستانىنان ءۇزىندىنى كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى.
اقىندار - مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سۆەتقالي نۇرجانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قاسىمحان بەگمانوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارجان ەرشۋ, حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى ءاليا داۋلەتباەۆا باتىر بابا رۋحىنا ارناعان ولەڭدەرىن شابىتتانا وقىدى. شارادا سونداي-اق, ماحامبەتتىڭ كۇيلەرى شەرتىلىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى جىرلارىن مانەرىنە كەلتىرە ورىندادى.
قر مادەنيەت قايراتكەرى ماكسيم مەڭكەشوۆ بابا رۋحىنا تاعزىم رەتىندە «مەن ماحامبەت ەمەسپىن» دەگەن ءان جازعان. نۇرلان ءورازاليننىڭ سوزىنە جازىلعان رۋحتى ءاندى كومپوزيتوردىڭ شاكىرتى ورىندادى. ماحامبەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى, اۋدارماشى بەكەت قاراشين اقىن ولەڭدەرىن ورىسشاعا اۋدارعان. ول شارادا «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» ولەڭىن ورىس تىلىندە وقىدى.
وبلىس اكىمدىگىنىڭ, وبلىستىق مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن قر جازۋشىلار وداعى اتىراۋ وبلىستىق فيليالى ۇيىمداستىرعان شارانى فيليال توراعاسى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى قويشىعۇل جىلقىشيەۆ قورىتىندىلادى. «مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنا ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءۇن قوسقانىمىز — ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش, - دەدى ول. - رەسپۋبليكامىزعا اتى ءماشھۇر ادەبيەت قايراتكەرلەرى كەلىپ بابا رۋحىمەن سىرلاستى, وزدەرىنىڭ ماحامبەتتانۋعا قوسقان ەڭبەكتەرىن ءمالىم ەتتى, اقىندار جىرىن وقىدى. ماحامبەت پوەزياسىنىڭ كۇنى نەگىزىندە 15 مامىر بولىپ بەلگىلەنگەن ەدى. وسىدان ون ءتورت جىل بۇرىن, 2003 جىلى يۋنەسكو كولەمىندە اقىننىڭ 200 جىلدىعى تويلانعانى بارشانىڭ ەسىندە. بۇل - سودان بەرى اقىن مازارى جانىندا ءوتىپ وتىرعان ۇلكەن جيىن».
توي وتەدى. وي قالادى. وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆ مۇنداي شارالار كوپ دۇنيەلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. "ەلباسىمىزدىڭ "بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ" ماقالاسىندا ەلدىڭ دامۋى جولىندا ەڭبەكتەنگەن ازاماتتاردى ءبىلۋ, ولاردىڭ ەرلىكتەرىن, اتقارعان ىستەرىن حالىققا ناسيحاتتاۋ, ەستەن شىعارماي ۇرپاققا جەتكىزۋ ماسەلەلەرى ايتىلدى. تاريحتى قاراساڭىزدار, قاجەت كەزدە ءومىر ساحناعا ەلىم, جەرىم, وتانىم دەپ, ازاتتىق جولىندا جانىن پيدا ەتكەن تالاي ازاماتتاردى شىعارىپ وتىرعان. سولاردىڭ بىرەگەيى ماحامبەت دەسەك, ارتىق بولمايدى» دەدى نۇرلان اسقار ۇلى. راسىندا دا, ايبىندى اقىن ماحامبەت جىرلارىنىڭ وزەكتىلىگى بۇگىن دە ماڭىزىن جويعان جوق. شارا بارىسىندا ماحامبەت پوەزياسى كۇنى ەندى جىل سايىن قاراوي جەرىندە ۇيىمداستىرىلاتىنى, حالىقارالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلەتىنى تۋرالى ايتىلدى. سونداي-اق, ءار ءتۇرلى سالادا تابىسقا جەتكەندەرگە «ماحامبەت» سىيلىعى تاعايىندالادى.
ال پوەزيا كۇنىنىڭ ەرتەسىنە وسى شاراعا ارنايى كەلگەن اقىن-جازۋشىلار ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وبلىس اۋداندارىن ارالاپ, حالىقپەن كەزدەستى.
باقىتگۇل باباش,
«ەگەمەن قازاقستان»
