مەن, قونىسبەك جانە كەيىپكەر

تاكەن الىمقۇلوۆتى تاكسيگە وتىرعىزىپ جىبەرگەن ءبىر عانا ءسات ءالى كوز الدىمنان كەتپەيدى. تاكەن دەسە كوكىرەگى كۇمبىرلەپ الا جونە­لەتىن اعايىن كۇردەلى دۇنيەلەردىڭ كۇرمەۋىن قايتالاپ وقىپ ىزدەۋگە بار. قايمانا بىرەۋ سول تاكەن اعا تۋرالى “پاي-پايلاپ” اڭگىمە ايتا باستاسا, ءبىر عانا كەزدەسۋگە بولا “مەن دە تانيمىن” دەگەن كىسىشە مارقايىپ قالامىن. قىزىق, سول تاكەن اعامىز كۇندە قاسىمدا جۇرگەن دوسىم قونىسبەك بوتپاي­دىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىنە ءبىر اۋىز جىلى پىكىر جازىپتى. ال قاراۋىلبەك قازيەۆ ءتىپتى كورگەن ادامىم ەمەس. بىراق, ورال­حان بوكەي مەن بەكسۇلتان نۇرجەكە­ ۇلىن قالاي كورسەم, ول كىسىنى دە سولاي باعالايتىن ەدىم. ءبىزدىڭ جاس كۇنىمىزدە قاراۋىلبەك قازيەۆتىڭ اتى دۇركىرەپ شىعىپ, جازعاندارىن تامسانا وقىپ جۇردىك. ول كادىمگى سوزبەن سۋرەت سالاتىن, وقيعانى كوز الدىڭا كوزبەن كورگەندەي ەتىپ ەلەستەتىپ وتىرىپ جازاتىن حاس شەبەردىڭ ءبىرى ەدى. سول قاراۋىلبەك اعامىز كۇندە قاسىمدا جۇرگەن دوسىم قونىسبەك بوتپايدىڭ العاش­قى اڭگىمەسىنىڭ جارىق كورۋىنە سەبەپكەر بولىپتى. ايتپاقشى, قالامگەر بەكبولات ادەتوۆ جايىندا جازۋشىلار وداعىنا ەلۋ جول پىكىر بەرۋىم كەرەك بولىپ, سوندا جوق جەردەن قىس­تىرىپ: ء“تىل تازالىعى ءۇشىن ءبىلىمىن سارقا كۇرەسكەن ەكى ادام بولسا, ءبىرى – سەيىلبەك قىشقاش ۇلى...” دەپ جازىپپىن. ءوزىم باسقاراتىن ءبىر گازەتتە سەيىلبەك قىشقاش ۇلىنىڭ ءتىل جايىنداعى ۇزاق ماقالاسىن ەكى-ءۇش نومىرگە قاتار باسىپ, جۋر­ناليستەرگە “ۇلگىگە الىڭدار” دەپ, كوزسىز سەنگەن ادامىم ەدى ول كىسى. مەنىڭ قونىسبەك دوسىم ءوزىم ء“اي ءبىر جازسام” دەپ قىرىق جىل كۇي تاڭداپ جۇرگەنىمدە, سەيىلبەك اعا تۋرالى دا كولەمدى ءبىر ەسسەنى سۇيكەپ تاستاپتى. “التى الاسى, بەس بەرەسىسى جوق” سەيىلبەك اعامىزدىڭ ادالى­نان جارالعان بولمىسىن جازباي تانىپ, كوڭىلىمنىڭ بوساعانى سوندا. قونىسبەك سودان توقتاماي قالامىن سىلتەي بەرسە, قاراۋىلبەك اعاسىنىڭ وكشەسىن باسقان كوپ-كورىم سىرشىل, كوزايىم ليريك جازۋشى بولعانداي ەكەن. ء“بىزدىڭ ناعىز ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ, تانىلاتىن كەزىمىز, ءومىرىمىزدىڭ وتىز بەن قىرىق بەس جاس ارالىعىن الدامشى تىرلىك جەپ قويدى”, – دەپ سوعان ءوزى دە وكىنەدى. قاتارلاسا جارىق كورگەن “سۋىق كۇز”, “ەگىز قاۋاشاق” كىتاپ­تارىن وقىپ وتىرىپ, ءبىز دە قوسىلا كەتتىك ونىڭ وكىنىشىنە. ءوز باسىم ەكى كىتاپتى ەكى تۇندە توقتاماي ءبىر دەممەن وقىپ شىقتىم دەسەم دە بولادى. ەلۋگە تولماسا بۇل قولجاز­با­لارى دا كىتاپقا اينالماي, تارت­پا­دا ەرەنسىز, ەلەۋسىز قالا بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن. سونىمەن, ول ەلۋ جاس­­قا تولىپ, ەكەۋمىز ءداپ سول كۇنى تاڭ ازاننان جۇتىنىپ جولعا شىقتىق. الدىمىزدان ابالاپ جەل, اڭقىلداپ استا-توك تازا اۋا, جارق ەتىپ تاڭعى كىرشىكسىز سۇلۋ تابيعات شىعا كەلدى. اتا-اناسىنىڭ قۇشا­عىنا اسىعا كىرگەن بالاداي الىپ-ۇشىپ, ارسالاڭداپ الا جونەلدىك. “اۋىلعا دا جەتىپ بارماي, جولاي ءبىر جەرگە تۇنەيىكشى” دەپ قويامىز تاعى. جول سەرىگى وي, ونىڭ كوكىرەگى تولا ارمان, ەلدەن بۇرىن تۇراتىن اۋدانبەك ەسىك الدىنا شىقسا, ءومىرى تاسىمايتىن جىلاندى ارناسىنان اسىپ-تاسىپ كەتىپتى. “ەتەگى داليىپ, تالاي شارباقتى ج ۇلىپ, تالاي ءۇيدىڭ ءدال الدىنا دەيىن ورشەلەنىپ, وڭمەڭدەپ بارىپ قالىپتى”. سودان اۋىل ابىڭ-كۇبىڭ, ۇلان-اسىر تويدان بەتەر. ءبىر كۇن بارماي-اق قويسا بولمايتىنداي, وقۋشى بالالار ارعى بەتتەگى مەكتەپتەرىنە ۇمتىلىس­قان. “جۇرت “انە قۇلايدى, مىنە قۇلايدى” دەپ قىپىلىقتاسىپ تۇر­عان­دا قۇنان الدەنەگە ءسۇرىنىپ كەپ كەتتى. ەكى جاعادا تۇرعاندار تاعى دا گۋ ەتىپ الا جونەلدى. جوق, كەمپىر­بايدىڭ تورى جورعاسى مىقتى-اق ەكەن, امان-ەسەن ارعى بەتكە سۇيرە­تىلىپ شىعا بەرگەندە, دەگبىرى قالماي كۇتىپ تۇرعان مۇنداعىلار ەكى بالا­نىڭ اياعىن جەرگە تيگىزبەي كوتەرىپ اكەتتى”. قونىسبەكتىڭ “جىلان­دىنىڭ كوپىرى” اڭگىمەسىن­دەگى قىزىق سودان كەيىن ءتىپتى قۇددى كينو كورىپ وتىرعانىڭداي ەسەلەي تۇسەدى. “اتقا ەكەۋ-ۇشەۋدەن مىنگەسكەندەر جىلان­دىعا ءار-ءار تۇستان ۇمتىلا باستادى. وزەن ءۇستى ايقاي-شۋ, ىردۋ-دىردۋعا تولدى دا كەتتى. كىم كىمگە ايعايلاپ جاتىر, نە ءۇشىن ايعايلاپ جاتىر, ايىرىپ بولمايتىن الاساپىران.” ءسويتىپ, ءومىرى تاسىمايتىن جىلان­دى ەكى كۇن تاسىدى, ءۇش كۇن تاسىدى وتكەل بەرمەي, ەندى ماڭگى تاسيتىن­داي كورىنىپ. مەكتەپتەن قىمبات, مەكتەپتەن قاسيەتتى ەشتەڭە جوق, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى دا قالىپ بارادى, ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ۇلكەن­دەر جاعى اقىلداسا كەلىپ, الەم شىعىن شىعارىپ, اجەپتاۋىر ۇلكەن كوپىردى سالدى دا تاستادى. قاس قىلعانداي جىلاندى سودان قايتىپ تاسىماي قويدى, جىلدا كۇتەدى, جىلدا تاسىمايدى. “بىراق قايراق­تى­لىقتار سول ءبىر كوكتەمدى ءالى كۇنگە ۇمىتا قويماپتى. ولار شىلدە­نىڭ شىجىعان كۇنىندە جولمەن ءتىپ-تىكە كەلە جاتادى دا, تارتىلىپ قالعان وزەن جاعاسىنا تونە بەرە ەپتەپ ايالدايدى. ايالدايدى دا, بۇرىلىپ بارىپ اناداي جەردەگى كوپىرگە تايانادى. سوسىن تاپ ءبىر اقىلارى كەتكەن كىسىشە اياقتارىن نىعارلاي باسىپ, ونىڭ ۇستىنەن شالقايىپ وتە شىعادى... سوڭعى كەزدەرى كوپىر شيقىلداۋدى شىعا­رىپتى... قايراقتىلىقتار كەلەر كوكتەمدى اسىعا كۇتىپ ءجۇر. “اي-حاي, ەڭ قۇرىعاندا ءبىر رەت تاسىر ما ەدى, شىركىن...” ءيا-ءا, تۇپكى ايتايىن دەگەنى كوپىر دە, جىلاندىنىڭ تاسۋى دا ەمەس, كوكەيدەگى, كوكىرەك­تەگى الدەبىر ارمان. سونى ءسىز دە سەزىنىپ, بۇيرەگىڭىز بۇلك ەتە قالادى. كوكىرەكتەگى ارمانىن جەڭىل يۋمور­مەن جاسىرىپ-جابۋلايدى جانە. ول يۋموردىڭ ارتىندا مونتاقان قارا بالا سىعالاپ قاراپ تۇرادى بايقا­ساڭ. وسىنى جەتكىزىپ ايتام دەپ وتىرىپ, اڭگىمە جەلىسىن قايتا­لاپ اڭگىمەلەپ كەتكەنىمدى مەن دە باي­قاماپپىن, وقىرمان دا بايقاماس, ءسىرا. جاقسى اڭگىمەنىڭ جەتەگىنە ءتۇسىپ, “ەگىز قاۋاشاق” كىتابىنداعى “جىلاندىنىڭ كوپىرىن” جىلى اسەرمەن كوكەيگە وسىلاي توقىپ شىقتىم. مەنىڭ قاسىمداعى مىناۋ قونىسبەك دوسىمنىڭ كوكىرەگىندە سول ارمان قايتا قوزداپ, ونىڭ تۋعان جەرى قوشقاراتاعا قاراي تارتىپ كەلەمىز. بىراق, ەلۋ جىلدىق جولدا وتپەك, جولدا تۇنەمەكپىز. ول ءوزى ءوزىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە قاتتى ۇقسايدى. الدانىپ قالادى, الدانىپ قالعىسى كەلەدى, الدانىپ قالعانىن تۇسىنبەگەنسيدى. جۇرت كوزىمە ماقتاپ قويا ما دەپ ىڭعاي­سىز­دانىپ, دالا بەزىپ كەلە جاتقانى مىناۋ. ءاي-ءاي, قونىسبەك, سەن ءبارىبىر قۇتىلا المايسىڭ, قۇتىلا المايسىڭ عوي. ادامدارمەن اراعا دۋال ورناتۋعا بولمايتىنىن كەش ءتۇسىنىپ, ونى دا ءوزىڭ قۇلاتاسىڭ ءبىر كۇنى. اۋىلعا مۇعالىم بوپ كەلگەن جاس مامان مازامدى الار دەپ, مىنەزى ء“بىرتۇرلى” كورشىسىمەن ەكى اراعا دۋال ورناتا باستايدى “دۋال” دەگەن اڭگىمەسىندە. سوعىس زاردابى­نان ەسى اۋىپ قالعان بەيكۇنا تالىسبايدىڭ جان دۇنيەسىن بىرتە-بىرتە ۇعىنىپ, دۋالدى اقىرى ءوزى قۇلاتىپ تاستايدى قونىسبەكتىڭ كەيىپكەرى. “دۋال قۇلاسا جەر كەڭيدى. جەر دەگەن جەتەدى عوي”. قازىر سول ءبىر زامانداعىداي ىزگى نيەتتى اڭگىمەلەر جازىلمايتىن بولدى. ادامداردىڭ جانى-ءتانى جالاڭاشتا­نىپ, جاداعايلانىپ بارادى. وقىرمان قاتارىنىڭ سيرەپ بارا جات­قانى دا سودان با دەيمىن, قازاقى بولمىسىمىزبەن, قازاقى تابيعاتىمىزبەن, مۇڭلىلاۋ دۇنيە­تانىمىمىزبەن بىتە قايناسىپ, استاسىپ جاتقان ىزگى نيەتتىلىك, “ە, الدىڭنان جارىلقاسىن”, “جولىڭ بولسىن”, “جاماندىق كورمە” دەيتىن تىلەۋقورلىق جاڭا كەيىپكەرلەردىڭ بويىنان كوپ كورىنە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ ادەبيەت ادامداردىڭ تازا­­لىعى تۋرالى جازاتىن سول جاقسى ءداستۇرىن جوعالتا باستادى. قونىسبەك بوتپايدىڭ ماعان “قايىس سومكە”, “قۇزار سىناعى”, “ەگىز قاۋاشاق”, “باقتاشى مەن بوزتورعاي” اتتى اڭگىمەلەرى دە جوعارىداعىداي سىر-سيپاتىمەن ۇنادى. سونداعى كەيىپكەرلەر باستان كەشكەن كىرشىكسىز تاپ-تازا ءبىر ءومىردى مەن دە باستان كەشكەن­دەيمىن. ءاسىلى ادام ءوزىنىڭ لاس تىرلىگى بولسا, ونى ساعىنبايدى, ساعىنىش­تىڭ ءوزى تازالىقتىڭ بەلگىسى, جولىڭ­دا كولبەگەن ساعىمداي بۇلدىرايدى, جەتە بەرسەڭ جوق. بىزدە ادەبيەتتى “باتىس ءوڭىردىڭ قولتاڭباسى”, “شىعىس تۇسىمىزدىڭ قولتاڭباسى”, “وڭتۇستىكتىڭ قولتاڭباسى” دەپ بولە-جارىپ جاتپايدى. ايتپەسە, ونداي ەرەكشەلىك جوق ەمەس, بار. ماسە­لەن, قاليحان ىسقاق, ورالحان بوكەي, الىبەك اسقاروۆ, ديداحمەت ءاشىمحانوۆتاردا كەيبىر ىشكى ءيىرىم, تىلدىك ورالىم ۇندەسە كەتىپ جاتا­دى. سول سياقتى, شەراعاڭ مەن قالا­عاڭداردى ايتپاعاندا, قا­راۋىل­بەك قازيەۆ, مارحابات بايعۇت, نۇرعالي ورازدار ءبىرسى­دىرعى جاتىق سىرشىلدىعى­مەن ەرەكشە­لەنەدى. قونىسبەك بوتپاي دا اڭگىمەنى اسا كۇردەلەندىرمەيدى, ءومىر سۋرەتتەرىن قاز-قالپى باياندايدى. ءوز ارەكەتىن ءوزى سىرت باقىلاپ, “مەننىڭ” ىشىنە دەندەپ ەنە تۇسەدى. “مەننىڭ” ىشىنە دەندەپ ەنگەن سوڭ, سىر اشىلادى, ال سىر قاشان دا وقىرماندى شۇيگىنىنە ءۇيىرىپ, قىزىق وقىلادى. وڭتۇستىكتىڭ جىگىتتەرى سىرشىل جازادى. جانە بۇلار شەتىنەن ءتامسىلشىل كەلەدى. ءتىل ورامىن دا قيىنداتپايدى, تۇسىنىككە جەڭىل كەلەدى. “ەگىز قاۋاشاقتاعى” “تازا بۇلاق” سول تامسىلدىك سيپاتتا جا­زىل­عان جۇپ-جۇمىر اڭگىمە. “جاۋ السا, الىقۇلدى ۇيقىدان الاتىن شىعار” دەپ باستالادى بۇل اڭگىمە. قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن مال دوعدىرى مەن “ديىرمەنگە سالساڭ بىتەۋ تۇسەتىن” ونىڭ كومەكشىسى ۇشەۋى تازا بۇلاق­تىڭ باسىندا ادام­شىلىق سيپات­تارىن سىنعا سالادى. الىقۇلدىڭ مۇڭلى ماحابباتى, باسى قۇرالماعان ورالىمسىز تىرشىلىگى, قانشا الدانسا دا باسىنا تيمەيتىن اڭقاۋلىعى اقىرى وزىمەن ءوزىن تاعى دا جاپادان-جالعىز قالدىرادى. “اياعىن سۇيرەتە باسىپ بۇلاققا كەل­دى دە, جيەككە جاتا قالىپ تۇمانىڭ كوزىنە باسىن ءبىر سالىپ الدى. مۇزداي سۋ باستان ءوتىپ, تابانعا جەتكەندەي... تۇڭعيىقتان بۇلك-بۇلك شىققان بۇلاق سۋى الدەقايدا بەت تۇزەپ, سىلاڭداپ بارا­دى. قىلاۋ جۇقپاعان شىنى ءتارىزدى ءموپ-ءمولدىر. سۋ تۇبىندە جىبىرلاپ جۇرگەن قۇرت-قۇمىرسقا­لاردىڭ بار ارەكەتى الاقاندا تۇرعانداي بادىرايىپ كورىنەدى”. ماڭدايدان سالىپ قالىپ, ەستەن تاندىرارلىق­تاي توسىن شەشىم. قىم-قۋىت تىرشىلىك بايقاتپايدى, ءمان بەرگىزبەيدى, ايتپەسە, بار ارەكەتىڭ الاقاندا تۇر. ويلانىپ قالاسىڭ. ايتپاقشى, وسى كىتاپتاعى “شىبىق قامشى” تاپ بۇگىنگى كۇنگە ارنالىپ جازىلعانداي ەكەن. سىناي­مىن دەسەڭ, اينالاڭدا سىنايتىن ماسەلە كوپ, بىراق ونىڭا ەشكىم شۇرق ەتپەيدى. اقىرى ءوزىڭ جەككورىنىشتى بولاسىڭ دا قوياسىڭ. جاس ماماننىڭ اركىمدى ءبىر سىناپ, ءسوزى وتپەي, ءوزى قور بولىپ, اقىرى نامىسقا شىداماي, مۇعالىمدىكتى تاستاپ, قويشى بولىپ كەتكەن ارەكەتى نانىمدى سۋرەتتەلەدى. شىنىندا دا ءاربىر جاس مامان “شىبىق قامشىلىعىنا” سالىپ, وعان ورتا كونە قالىپ, باستامانىڭ ءبارى باياندى بولىپ كەتىپ جاتسا, ءبىز باياعىدا گۇلدەنىپ كەتپەس پە ەدىك. بىراق, اۆتوردىڭ ايتايىن دەگەنى ول ەمەس, ايتايىن دەگەنى ادامنىڭ جىگەرى, ونىڭ ادامشىلىقتى ساقتاۋدا قانشالىقتى قىمبات قاسيەت ەكەنى. “جىلاعىسى كەلدى. ءبىر ۋاقىتتا اتىنىڭ باسىن كىلت بۇرىپ, تەبىنىپ قالىپ, تاسىرلاتىپ شابا جونەلدى. ايدارىنان جەل ەستى. ومىرىندە ءبىرىنشى رەت قۇيعىتىپ شابۋى. جابىرقاۋ كوڭىلى بىردەن كوتەرىلىپ, جادىراپ سالا بەردى. ءان ايتقىسى كەلدى. ەرلەنىپ العان. تاناۋى دەلديىپ, جاۋ قۋىپ كەلە جاتقان باتىرعا ۇقسايدى. شىبىق قامشىسىن ولاي-بۇلاي سەرمەپ, قيقۋلاپ ۇزاق شاپتى. شىبىق قامشى ءوزىنىڭ سەنىمدى سەرىگى سەكىلدى”. اڭگىمە وسىلاي اياقتالادى. اي­دارى­مىزدان جەل ەسىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ دە سەنىمدى سەرىگىمىز سول شى­بىق قامشى سەكىلدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامشىلاپ, قۇر ماقتاۋ, بوس دابى­رادان قاشقانداي بولىپ كەلەمىز. ول ەلۋ جىلدىعىن, ءدال ەلۋ جاسقا تولعان كۇنىن جولدا وتكىزبەك, جولعا تۇنەمەكپىز. سوندا ءبىزدىڭ دە كوكىرە­گىمىز ءبىر تازارىپ قالاتىن سەكىلدى... اڭسارىنا سۋساي كىرىسكەن قو­نىس­بەكتىڭ ءوزى دە ەندى توقتامايتىن سياقتى. باسپاعا جول تارتقان ءۇشىنشى اڭگىمەلەر جيناعى مىنە, “الا قارعا” دەپ اتالىپتى. مي­نيسترلىكتىڭ تاپسىرىسىمەن شىعىپ جاتقان بۇل كىتاپتا “تولەگەن”, “اڭساۋ”, “كوكتەم لەبى” ءتارىزدى جاڭا اڭگىمەلەرىنىڭ باسى قوسى­لىپ­تى. كوكىرەگى تازا, دۇنيەتانىمى ب ۇلىنبەگەن, جەڭىل يۋمورى بار, سىرشىل دا ارمانشىل كەيىپكەر­لەرمەن قايتا قاۋىشۋعا مەن دە اسىقتىم. جول تاۋسىلار ەمەس, ءبىز جولعا تۇنەمەكپىز. جۇسىپبەك قورعاسبەك.