– باقىتجان ەرتاي ۇلى, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلىپ, قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءسىزدىڭ دە ەسىمىڭىز ەرەكشە اتالادى. قيىندىققا تولى سول ءبىر كەزدەرگە از-كەم شولۋ جاساپ وتسەڭىز؟
– وتكەن كەزەڭگە شەگىنىس جاسايتىن بولساق, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1991 جىلعى 25 قازانداعى «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى بولدى. ەكى ايدان سوڭ, 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن كۇزەتۋ ماقساتىندا ءوز قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋعا قۇقىلى» دەپ انىقتادى. ال ەلىمىز ءوزىنىڭ دەربەس اسكەرىن قۇرۋعا زاڭدى قۇقىعىن 1992 جىلعى 7 مامىردا ەل پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى شىعۋىمەن ىسكە اسىردى.
قازاقستان اۋماعىندا 1991 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي كسرو قارۋلى كۇشتەرى اسكەرلەرىنىڭ جالپى سانى شامامەن 200 مىڭداي ادام بولعان ەكەن. العاشقى كەزدە, اسىرەسە, كادر ماسەلەسىن شەشۋ قيىن بولدى. ويتكەنى, ءوز ارميامىزدى قۇرىپ جاتقان اسا جاۋاپ-
تى كەزەڭدە قازاقستاندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كوپتەگەن وفيتسەرلەر قىزمەت ەتۋدى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ باسقا مەملەكەتتەرىندە جالعاستىرۋعا نەمەسە زاپاسقا شىعۋعا شەشىم قابىلدادى. ياعني, ءار ۇلتتىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى ءوز ەلدەرىنە كەتتى. ەكى جارىم جىل ىشىندە, 1992 جىلعى مامىردان 1995 جىلعى قاڭتارعا دەيىن وفيتسەرلەردىڭ كەتۋى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە – تىزىمدىك قۇرامنىڭ 89 پايىزىنا جەتتى. ءسويتىپ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندە اسكەري ماماندار تاپشى بولدى.
– جاسىراتىنى جوق, سول جىلدارى اسكەري بولىمدەردە ءتارتىپ بۇزۋ, اسكەري جارعىنى ساقتاماۋ سياقتى جات ارەكەتتەردىڭ دە ورىن العانىن ەستىپ قالۋشى ەدىك...
– 1992 جىلدىڭ قاڭتارىندا ماسكەۋدە تمد ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى وتكەن بولاتىن. سول كەزدەسۋدە ءار ەلدىڭ وزدەرىنىڭ ءتول اسكەرى قۇرىلاتىنى بەلگىلى بولدى. اقپان, ناۋرىز, ءساۋىر, مامىر ايلارىندا قازاقستان
اۋماعىندا قونىستانعان قارۋلى كۇشتەردىڭ قاتارى ازايا باستادى. ءدال وسى كەزدە اسكەري بولىمدەر مەن اسكەري مەكەمەلەردە جارعىلىق ءتارتىپتىڭ ساقتالماۋى كۇرت بەلەڭ الدى. وفيتسەرلەر مەن مەرزىمنەن تىس قىزمەتتىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى اراسىندا ەسكەرتپەستەن وزدەرىنىڭ تۋعان ەلدەرىنە كەتىپ قالۋ فاكتىسى كوبەيدى. ءتارتىپ ماسەلەسى بوساڭسىعان جەردە ساربازداردىڭ توپ-توپ بولىپ اسكەري بولىمدەردى ءوز ەرىكتەرىمەن تاستاپ كەتۋى زاڭدى قۇبىلىس بولاتىن. مۇنداي كەزدە يەسىز دۇنيەنىڭ جۇيەسىز قالاتىنى شىندىق. اسىرەسە, بۇعان دەيىن ورتالىق باعىنىستا بولعان كوپتەگەن اسكەري بولىمدەردىڭ, قويمالار مەن ارسەنالداردىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرى ەندى كىمگە باعىناتىنىن بىلمەي, ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇستى. سەبەبى, اسكەري تەحنيكالار مەن دۇنيە-م ۇلىكتى سول كەزدەگى تۇركىستان اسكەري وكرۋگى دە, كسرو قورعانىس مينيسترلىگى دە قولدانىستاعى زاڭنامالارعا سايكەس ەشكىمگە وتكىزىپ بەرمەدى. جاڭادان قۇرىلعان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى ولاردى قابىلداي المادى. ويتكەنى, ول ماسەلە كوميتەتتىڭ مىندەتىنە كىرمەيتىن. وسىنداي الماعايىپ زاماندا قورعانىس مينيسترلىگىن قۇرۋدى ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتتى جانە سولاي بولدى دا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقتان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ەتىپ قايتا قۇرۋ تۋرالى» 1992 جىلعى 7 مامىرداعى جارلىعىنىڭ نەگىزىندە سول كۇنگە دەيىن قىزمەت ەتىپ كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى ەندىگى جەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. سونداي-اق, جارلىقتا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى مينيسترلىكتىڭ اتقاراتىن نەگىزگى ماسەلەلەرى ەگجەي-تەگجەيلى ايقىندالدى. ءدال سول كۇنى ەلباسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىق تا شىعاردى. وندا قازاقستان اۋماعىنا ورنالاسقان اسكەري بىرلەستىكتەردىڭ, قۇرامالاردىڭ, بولىمدەردىڭ, مەكەمەلەردىڭ,
ۇيىمداردىڭ, پوليگونداردىڭ, ارسەنالداردىڭ, ساقتاۋ بازالارىنىڭ, قويمالاردىڭ, جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن اسكەري بۇيىمداردىڭ ەندىگى جەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى مۇلكى بولىپ تابىلاتىندىعى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەتىندىگى ناقتى كورسەتىلدى. جاڭادان قۇرىلعان قورعانىس مينيسترلىگىنە اسكەري قۇرىلىمداردى قابىلداي وتىرىپ, اسكەرلەردى باسقارۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتەرىن ءتيىستى جاعدايدا ۇستاۋ تاپسىرىلدى. ءدال سول كۇنى گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆكە گەنەرال-پولكوۆنيك شەنى بەرىلدى جانە ول ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, ءوزىنىڭ دەربەس قارۋلى كۇشتەرىن قۇرعان كەزدە قاي جەردە جانە قانداي قىزمەتتە ەدىڭىز؟
– كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدە گەرمانياداعى كەڭەس اسكەرى قۇرامىندا پولك كومانديرى ەدىم. مەن باسقارعان پولك گەرمانيا شەكاراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ءوتتى. ەندىگى ارمانىم تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ارمياسىنا قىزمەت ەتۋ ەدى. كوپ كەشىكپەي جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ قابىلداۋىنا باردىم. ول كىسى جىلى قابىلداپ, ارمياعا تاجىريبەسى بار وفيتسەرلەر اسا قاجەت ەكەنىن ايتتى جانە تاپسىرمالار بەردى. سول كۇننەن مەنىڭ قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاتارىنداعى قىزمەتىم باستالدى. اسكەري باسشىلىق جاس وفيتسەرلەرگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ, سول سەنىمنەن شىعا بىلدىك دەپ ويلايمىن.
كەيىن اسكەري قىزمەتىم سارىوزەكتەگى ديۆيزياعا باسشىلىق ەتۋمەن ءارى قاراي جالعاستى. قازاقستان پرەزيدەنتى, ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى رەتىندە تۇڭعىش رەت سارىوزەكتەگى ديۆيزياعا كەلگەنى كەشەگى كۇندەگىدەي كوز الدىمدا. سول ساپارىندا ەلباسىمىز سولدات اسحاناسىنان ءدام تاتىپ, ديۆيزيانىڭ اسكەري دايىندىعىمەن, جابدىقتالۋىمەن, سولداتتار مەن وفيتسەرلەردىڭ تۇرمىس-جاعدايىمەن جان-جاقتى تانىسقان بولاتىن. قازىرگى قيىندىقتار ۋاقىتشا ەكەنىن, پروبلەمانىڭ بارلىعى بىرتىندەپ شەشىمىن تاباتىنىن, بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى جاڭا ۇلگىدەگى اسكەري تەحنيكالارمەن, قارۋ-جاراق تۇرلەرىمەن قامتىلاتىنىن ايتىپ, اسكەري قىزمەتشىلەردى جىگەرلەندىرگەن ەدى.
بۇگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول ايتقاندارى ورىندالدى. قارۋلى كۇشتەرىمىز جەتىلگەن اسكەري تەحنيكالارمەن جابدىقتالۋدا, اسكەري مامان-كادر-
لار ءوزىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا. ونىڭ تۇلەكتەرى ەلىمىزدىڭ اسكەري بولىمدەرىندە قىزمەت ەتىپ ءجۇر. باسشىلىق, سونداي-اق حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىققا, وزگە ەلدەردىڭ ارمييالارىمەن تاجىريبە الماسۋعا دا باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى اياسىندا وتەتىن وقۋ-جاتتىعۋلارعا دا ۇنەمى قاتىسىپ ءجۇر. بۇلاردىڭ قاتارىنا ەلىمىزدە وتكىزىلەتىن «دالا قىرانى» جانە «الداسپان» حالىقارالىق جاتتىعۋلاردى دا قوسار ەدىك. ارميامىزدىڭ ايبىنى اسقاقتاپ, بۇگىنگىدەي ناعىز ەل قورعانىنا اينالۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ قا-
زاقستان قارۋلى كۇشتەرىنە دەگەن قامقورلىعىنىڭ جانە وعان ەرەكشە نازار اۋدارۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالاعان ءجون.
– قورعانىس سالاسىنىڭ قابىلەتتىلىگى بىلىكتى اسكەري مامان-كادرلارعا دا بايلانىستى عوي. ولاردى دايارلاۋ جايى قالاي؟
– زاماناۋي ارميا قالىپتاستىرۋ – اسكەري تەحنيكالار مەن قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋ عانا ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە ول كاسىبي ارميانىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن جاڭا اسكەري بۋىندى تاربيەلەۋگە تىكەلەي بايلانىستى. ال اسكەري ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزى 1996-2005 جىلدارى ارالىعىندا قالاندى. رەسپۋبليكادا بىرنەشە اسكەري وقۋ ورنى اشىلدى. مىسالى, ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى, قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى, اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى, راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري ينجەنەرلىك ينستيتۋتى, اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتى, شەت تىلدەرى اسكەري ينستيتۋتى, تاعى باسقالار. سونداي-اق, جۇمىلدىرۋ رەزەرۆتەرىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا ازاماتتىق وقۋ ورىندارىندا زاپاستاعى وفيتسەرلەر دايارلاۋ ءۇشىن اسكەري كافەدرالار دا جۇمىس ىستەي باستادى. ال ارميا گەنەرالى س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەبى ناعىز پاتريوت-
تار تاربيەلەيتىن وقۋ ورنىنا اينالدى. جالپى, اسكەري قۇرامالاردا جەتكىلىكتى تۇردە كادر-
لار مەن زياتكەر وفيتسەرلەر الەۋەتى قالىپتاستى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋىمىزعا بولادى.
– باقىتجان ەرتاي ۇلى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, حالىق قاھارمانى جانە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتى كەشەگى وفيتسەرلەر, بۇگىنگى گەنەرالدار وزدەرىنىڭ ۇستازى سانايدى. ول كىسى مۇنداي قۇرمەتكە شىن مانىندە لايىق ەمەس پە؟
– دۇرىس ايتاسىز. بىزدەر ارميا گەنەرالى ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆتى ۇستاز رەتىندە, ازامات رەتىندە ەرەكشە قۇرمەتتەپ وتتىك. اعامىزدىڭ ءومىر جولى, ەڭبەك جولى بۇگىنگى ۇرپاققا دا, بولاشاق ۇرپاققا دا ۇلگى-ونەگە. جاڭا اتاپ وتكەنىمدەي, جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ ساعادات نۇرماعامبەت تاعايىندالدى. ابزال اعامىز بۇعان دەيىن كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ساپىندا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان تانىمال كوماندير جانە جوعارى اسكەري باسشىلىق قۇرامىندا بولعان تاجىريبەلى قولباسشى ەدى. ول قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقسا دا, اسكەري ومىردەن قول ۇزبەدى. ەلى-
ءمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, ەل سەنىمىن دە ارقالادى. مينيسترلىكتى س.نۇرماعامبەتوۆ باسقارعان جىلدارى كوپتەگەن وفيتسەرلەر شەت مەملەكەتتەردىڭ جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارىندا تاجىريبەدەن وتۋگە جىبەرىلدى.
س.قوجاحمەت ۇلى كەزىندە التى جىلداي ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. اسكەري وكرۋگتىڭ قولباسشىسى بولۋعا ابدەن لايىق ەدى. سول كەزدەگى ساياسات وعان جول بەرمەدى. ول قىزمەت بارىسىندا تالاپشىل ءارى ءادىل ەدى, ال بىلايعى كەزدە قاراپايىم جان بولاتىن. ءبىر مىسال ايتايىن, سارىوزەكتە قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە زايىبىمنىڭ باۋىرى قايتىس بولدى. ول كەزدە ساعادات قوجاحمەت ۇلى قورعانىس ءمينيسترى ەدى. جەكسەنبى كۇنى ەشكىمگە حابارلاماي, الماتىدان سارىوزەكتەگى ءبىزدىڭ شاڭىراعىمىزعا ارنايى كەلىپ كوڭىل ايتىپ, قايعىمىزعا ورتاقتاسقان ەدى. اعامىز قينالعاندا قولۇشىن سوزاتىن, كەمشىلىك اتاۋلىعا جانى قاس ەرەكشە جاراتىلعان جان ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
