ادام جانە قۇقىق

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى كۇندەرىنەن باستاپ-اق ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساق­تالۋىنا جەتە ماڭىز بەرىلىپ كەلەدى. سو­نىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى كونستيتۋ­تسيا­مىز­دىڭ 1-بابىندا ادام قۇقىقتارىن ساق­تاۋ نورماسى بەكىتىلىپ, 30-باپ تۇگەل­دەي ازا­مات­تاردىڭ قۇقىقتارىنا, بوستان­دىق­تارى­نا, مۇددەلەرىنە ارنالدى. بۇل دەمو­كرا­تيالىق اشىق قوعامدا ومىردەگى بارلىق قۇندىلىقتاردىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى عانا ەڭ ماڭىزدى بولىپ سانالاتىندىعىن بىلدىرەدى. دەمەك, ادام قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن ساقتاۋ تەتىكتەرىن ىسكە اسى­رۋعا, ولاردىڭ ورىندالۋىنا كەپىلدىك بەرۋدى كۇشەيتۋگە ەلباسىمىزدىڭ سارا سايا­ساتىنىڭ ارقا­سىن­دا ەرەكشە نازار اۋ­دا­رىلدى. ال بۇل ماسە­لەلەردىڭ شىن ءما­نىن­دە قالاي جۇزەگە اسىپ جات­قاندىعىن پرەزيدەنت جا­نىن­­داعى ادام قۇ­قىق­تارى ءجو­نىن­دەگى كوميسسيا جۇمى­سىنان باي­قاۋعا بولادى. ول ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى ال­عاش­قى ماماندان­دىرىل­عان ۇلت­تىق مەكەمە بو­لىپ تابىلادى. 1994 جىلعى 12 اقپاندا ەل­باسى ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى رەس­پۋب­ليكالىق كو­ميس­سيانى قۇرۋ تۋرالى جار­لىق­قا قول قويدى. وسى كەزدەن باستاپ ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كوميس­سيانىڭ جاڭا ەرەجەسى بەكىتىلگەننەن كەيىن ول مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جانىندا جۇ­مىس ىستەيتىن بو­ل­دى. بۇل ونىڭ مارتە­بەسىنىڭ ماڭىزدى­لى­عىن كورسەتەدى, سول سەبەپتى كوميسسياعا ءىس-قيمىل جاساۋعا جەتكىلىكتى تۇردە قۇقىق تا بەرىلگەن. كوميسسيانىڭ جوعارى مارتەبەسى جانە ونىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور اراسىنداعى «جالعاستىرۋشى تەتىك» ءرولى تەك ادام قۇقىقتارى سالاسى­نىڭ تۇيتكىلدى نۇكتەلەرىن تەز تابۋعا عانا ەمەس, ولاردىڭ اراسىندا كونسترۋكتيۆتىك ديالوگ­تىڭ دامۋىنا دا مۇمكىندىك تۋعى­زا­دى. كوميسسيا قوعامدىق پىكىردى, قولدا­نىس­تاعى زاڭنامانى زەرتتەپ, مەملەكەت باسشىسىنا ادام قۇقىقتارى سالاسىن­داعى جاعداي, ازاماتتىق قوعامنىڭ سۇرانىس­تا­رى تۋرالى مالىمەت بەرەدى. سونىمەن قا­تار, كوميسسيا ادام قۇقىقتارى سالا­سىن­داعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋگە بەلسەندى اتسالىسادى, وسى سالادا حالىق­ارالىق ىنتىماقتاس­تىق­تىڭ كۇشەيتىلۋىنە كومەكتەسەدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك تەتىگىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الا­مىن. بۇل قازاقستاننىڭ ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيالارىنا جانە بۇۇ-نىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي قۇ­قىق­تار مەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءجا­نە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىق­ارا­لىق پاكتىلەرىنە قوسىلۋى, حالىقارالىق گۋما­ني­تارلىق قۇقىق جانە ادام قۇقىق­تارى ءجو­نىن­دەگى حالىقارالىق شارتتار ءجو­نىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرۋ, ءبىلىم ءجا­نە عىلىم مينيسترلىگىندە بالالار قۇقىق­تارىن قورعاۋ جونىندەگى كومي­تەت­تىڭ قۇ­رىلۋى بولىپ تابىلادى. بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇ­قىق­تارى ءجو­نىن­دەگى ۋاكىل (ومبۋدسمەن) ينس­تيتۋتى­نىڭ قۇرىلۋىن, تۇزەۋ مەكەمەلەرى مەن تەرگەۋ يزولياتورلارىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرۋدى, ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزۋدى, كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ جۇمىستارىن حالىق­ارا­­لىق ستاندارتتارعا سايكەس جاق­سار­تۋ­دى, «قا­زاق­تەلەكوم» اق ۇسىناتىن بايلا­نىس قىز­مەتى­نىڭ ءتاريفىن تومەندەتۋ مەن قول جەتىمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جاتقىزۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە كوميسسيا راتيفيكا­تسيا­لانعان حالىقارالىق كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن, قاماۋدا ۇس­تاي­تىن ورىنداردا قيناۋدىڭ الدىن-الۋ, تاۋەلسىز ۇلتتىق پرەۆەنتيۆتىك تەتىكتەرىن قۇرۋمەن, ومبۋدسمەن ينستيتۋ­تى­نىڭ زاڭ­نا­مالىق بازاسىن حالىقارالىق ستاندارت­تارعا سايكەستەندىرۋ جانە جەتىلدىرۋمەن, 2009-2012 جىلدارعا ارنال­عان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى سا­لا­سىنداعى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ ۇسىنىمدارىن ىسكە اسىرۋدىڭ مونيتورينگىمەن, ازاماتتىق قوعامنىڭ ينستيتۋت­تارى­مەن, حالىقارا­لىق ۇيىمدارمەن, شەتەلدىك ەلشىلىكتەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋمەن, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە مەم­لە­كەتتىڭ وڭ ءيميدجىن قۇرۋىنا كومەك­تەسۋ­مەن اينالىسادى. جىل سايىن كوميسسيا حاتشىلىعىنا 1000-نان استام ازاماتتاردان جازباشا شاعىم حاتتار كەلىپ تۇسەدى. كەلىپ تۇسكەن ارىزدار كوميسسيانىڭ ءتيىستى ۇسىنىم­دارى­مەن نە بولماسا قورىتىن­دى­لارى­مەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا: پروكۋراتۋرا, سوت, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى بيلىك ورگاندارىنا قا­راۋعا جىبەرىلەدى. كونستيتۋتسيا قاعيدالارىنا, سون­داي-اق باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەر نور­ما­لارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ ازاماتتارى, شەتەل ازاماتتارى, ورالماندار, ازاماتتىعى جوق ادامدار, ۇيىم­دار ءوز قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭ­دا بەلگىلەنگەن ءتار­تىپپەن كوميسسياعا شا­عىم­دانۋعا قۇ­قى­لى. تەك ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا قاراۋ ءتارتىبى, نەگىزىنەن, اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭنا­ما­مەن, قىل­مىس­تىق ءىس جۇرگىزۋ جانە ازامات­تىق ءىس ءجۇر­گىزۋ زاڭنا­مالارىمەن شەشىلەتىن ازامات­تار­دىڭ شاعىم­دارىن قارا­مايتى­نىن اتاپ وتكىم كەلەدى. 2010-2011 جىلدار بويى كوميسسيا مەم­لەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق ۇيىمدار جانە حالىقارالىق ساراپشىلارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ارقىلى ەلىمىزدە ادام قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساق­تالۋى­نا مونيتورينگ جۇرگىزدى, ونىڭ قورى­تىن­دىلارى 2010 جىلعى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا ادام قۇقىق­تارى­نىڭ احۋا­لى تۋرالى باياندامادا ءوزىنىڭ ورنىن تاپتى. ال 2011 جىلى كوميسسيا ءوزىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە حالىق­ارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ءمالى­مەتتەرىنە, سونداي-اق كوميسسيا جانە ونىڭ حاتشىلىعىنىڭ ارنايى زەرتتەۋلەرىنىڭ قورى­تىندىلارىنا نەگىزدەلگەن «2010 جىل­عى قازاقستانداعى ادام قۇ­قىق­تارىنىڭ احۋا­لى» اتتى جىل سايىنعى بايانداما جو­با­سى­نىڭ تۇساۋىن كەستى. وندا, ەڭ الدىمەن, ەلدەگى ادام قۇقىق­تارى احۋا­لى كورسەتىلدى. بايان­داما قۇ­قىق قورعاۋ ور­گان­دارى­نىڭ جۇ­مى­سى تۋرا­لى دەرەكتەرگە تو­لى, وسى سالا­دا­عى ۇلتتىق زاڭنا­ما­نى كور­سەتەدى, ونى حالىق­ارا­لىق قۇقىقتىق اكتىلەرمەن سا­لىس­تىرادى ءجا­نە ت.ب. ال­عاشقى تەرگەۋ-تەكسەرۋ با­رى­سىندا ادام قۇقىق­تارىن ساقتاۋ, قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارىنىڭ كەيبىر لاۋا­زىم­دى تۇلعالارمەن قيناۋ­دى قولدانۋدىڭ الدىن-الۋ جولدارى بويىنشا, سونداي-اق اقپارات الۋعا ازاماتتاردىڭ كونستي­تۋتسي­يا­لىق قۇ­قىق­تارىن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لە­لەرىنە قاتىستى ۇسىنىستار بەرىلدى. ادام ءوز قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تا­رىن, ولاردى قالاي قورعاپ قالۋدى ءبىلۋى كەرەك, ايتپەسە قۇقىقتىق تەتىكتەردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ايتۋدىڭ ماعىناسى بولماي­دى. 2005 جىلى كوميسسيا ادام قۇقىق­تارى­نىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى بويىنشا 3 جيناق شى­عار­دى. 2004-2006 جىلدارى جەكە جيناق­پەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتى­نا «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا ادامنىڭ جانە ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن ساقتاۋ تۋرالى» 2003, 2004, 2005 جىلدارداعى كو­مي­سسيانىڭ باياندا­ما­لارى جاريالاندى. يۋنەسكو-ءنىڭ كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ جانە قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدار­لاما­سىنىڭ (بۇۇدب) كومەگىمەن قۇرىلعان ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تسيفرلى كىتاپحانا حا­لىقتى قۇقىقتىق اعارتۋدا ەڭ كور­نەكتى قۇ­رال­داردىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لادى. وعان ۇقساس كىتاپحانا تمد جانە بالتيكا ەلدەرىندە جوق. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ين­تەرنەتتەگى http://hrc.nabrk.kz مەكەن-جاي بو­يىنشا الۋعا بولادى. قۇجاتتار قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانعان. ينتەرنەتكە قوسىلماي تسيفرلى كىتاپحا­نا­عا تىكەلەي كىرۋ ءۇشىن وفف-لاين رەجيمى قولدانىلادى, بۇل از قامتىلعان ازاماتتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. 2006 جىلعى قىركۇيەك ايىنان باستاپ كوميسسيانىڭ ۆەب-سايتى, سونداي-اق قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر­دىڭ, قۇقىق قورعاۋ تاقىرىبىندا اقپا­رات­تىق-انىقتامالىق ماتەريالداردىڭ ەلەكترون­دىق كىتاپحاناسى قىزمەت ەتەدى. يۋنەسكو-ءنىڭ كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ جانە قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ كومەگىمەن ال­ماتى قالاسىنىڭ, وڭتۇستىك قازاقستان, شى­عىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىك­تە­رىن­دە ۇقساس تسيفرلىك كىتاپحانالار قۇرىلعان. بۇگىندە ۇلتتىق زاڭناماعا, قۇقىق قول­دانۋ پراكتيكاسىنا ادام قۇقىقتارى ءجو­نىن­دەگى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ماسەلەسى بۇكىل بارلىق دەڭگەيلەردە ءجا­نە قۇقىق قورعاۋ فورۋمدارىندا تالقى­لانۋ­دا. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلە قازاق­ستان­نىڭ ەىقۇ-دا توراعالىق ەتۋىنە باي­لانىستى وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. ۇلتتىق جوسپار­دىڭ كەيبىر قاعيدالارى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى قۇقىقتىق ساياسات جونىندەگى تۇجىرىمداماسىندا ءوز ورنىن تاپتى. وسى­عان وراي ۇلتتىق جوسپاردىڭ كەي­بىر ۇسى­نىم­دارىن ىسكە اسىرۋ ماقسا­تىندا مەملەكەتتىك ورگاندار بىرقاتار نورماتيۆتىك اكتىلەردى قابىلدادى. ماسەلەن, زاڭداردى جەتىلدىرۋگە, قوعامدى اقپارات­تان­دىرۋعا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىپتىلىگىن جوعارى­لاتۋ­عا باعىتتالعان 2010-2020 جىلدارعا ار­نالعان بۇۇ ازاپ­تاۋعا قارسى كوميتەتىنىڭ ۇسىنىمدارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شا­رالار جوسپارى, ازاپتاۋ جانە قاتىگەزدىككە بايلانىستى ت.ب. ارىزداردى تەكسەرۋ تۋرالى نۇسقاۋلىق بەكىدى. ارينە, مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندە ادام قۇقىق­تارى ءالى دە ءسوزسىز باسىمدىققا يە بولعان جوق, مەملەكەتتىك ورگاندار جانە باسقا ۇيىم­دار قىز­مەتىندە كوبىنەسە تار ۆە­دومستۆو­­لىق جانە كور­پوراتيۆتىك مۇددە­لەر­دى العا قويادى. ادام قۇقىقتارىن ساق­تاۋ ءجونىن­دەگى ءتۇيىندى ماسە­لەلەردى شەشۋ – بۇل قو­رى­تىندىسى بارلى­عى­نىڭ جانە ءار قاي­سى­سىنىڭ كۇش سالۋىنا بايلانىستى كەشەندى, كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن, ماقساتتى مىندەت. ادام قۇقىق­تا­رىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاۋ سالا­سىن­داعى مەملەكەتتىك ينس­تي­تۋت­تاردىڭ جانە ۇكىمەت­تىك ەمەس قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى­نىڭ جۇ­مى­سى ءار­قاشاندا جۇيەلى ەمەس. وكى­نىشكە وراي, ادام مەن ازا­ماتتىڭ قۇقىق­تارى مەن بوس­تان­دىقتارىن بۇزۋ جاعداي­لارى ءالى دە كەڭ تارالعان, ولار كوميس­سيانىڭ بايان­دا­ما­سىن­دا ءجىتى بايان­دا­لا­دى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن بۇزۋ فاكتىلەرى تۋ­رالى اق­پارات كوپ. نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ىشىندە – پاتەرناليزم جانە قۇقىقتىق نيگيليزم ءداس­تۇر­لەرى ارقىلى كورسەتىلەتىن قوعامدىق سانا-سەزىم­نىڭ ينەرتسياسى, ازاماتتارعا ءوز قۇقىق­تارىن جانە بوستاندىقتارىن ءجۇ­زە­گە اسى­رۋعا كەدەرگى جاسايتىن زاڭنا­ما­داعى جانە قۇقىق قولدانۋ پراك­تي­كا­سىن­داعى كەمشىلىكتەر دەي­­مىز. ويتكەنى, ادام قۇقىقتارىن جانە بوس­­تاندىقتارىن ءجۇ­زە­گە اسىرۋ ءۇشىن قۇ­قىق­تىق تەتىكتەر مەن پروتسەدۋرالاردىڭ ءبىر­ىڭعاي, ءدال ۇيلەس­تى­رىل­گەن جۇيەسى كەرەك. وسى­عان بايلا­نىس­تى, بىرىڭعاي ستراتەگيا ەندىرۋ, قازاق­ستان­داعى ادام قۇقىقتارى سالا­­سىنداعى جاعدايدى جاقسارتۋ ءجونىن­دەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كۇشتەرىن بىرىكتىرۋ ار­قىلى ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاۋ بو­يىن­شا تۇجىرىمدامانى ازىرلەۋ نەگىزگى ماقسات. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ۇەۇ-مەن ءجا­نە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتى­ماقتاس­­تىق ماسەلەلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىمداردى ىسكە اسىرۋ بو­يىن­شا الدىمەن ادام قۇقىقتارىنىڭ ساق­تالۋىنا مونيتورينگكە, تالدامالىق زەرتتەۋلەرگە, ءبىلىم بەرۋ باعدارلاما­لارى­نا قا­تىسۋ كەرەك. مەملەكەت باسشى­سى 2008 جىل­عى 26 قاڭتاردا وتكەن باس پرو­كۋ­را­تۋ­را­نىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلى­سىن­دە قا­زاق­ستان حالىقارالىق قوعامداس­تىق­تىڭ تولىق قۇقىقتى مۇشەسى دەپ ايتتى. ءبىز بارلىق حالىقارالىق قۇقىق جونىندەگى كوپشىلىككە تانىلعان اكتىلەرگە قوسىلدىق. وسىعان بايلانىستى, ءبىز ەش­كىمگە كونستيتۋتسيامەن جانە زاڭدار­مەن بەكىتىلگەن ادام قۇقىقتارىن بۇزۋعا جانە ەلدىڭ ءيميدجىن تومەندەتۋگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. تۇسكەن وتىنىشتەردى تالداۋ بويىنشا ەلى­مىزدە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارىنىڭ بۇزىلۋى جالعاسىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە: نەگىزسىز قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جانە سوتتاۋ, سونداي-اق كىنالى تۇلعالاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋ, لاۋزىمدى تۇلعالاردىڭ قىز­مەت بابىن تەرىس پايدالانۋى, بوستان­دىق­تان ايىرۋ ورىنداردا ۇستاۋ رەجىمىن بۇزۋ, دالەلسىز تۇتقىنعا الۋ, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا دالەلدەردى فالسيفيكا­تسيا­­لاۋ, تەرگەۋ جۇرگىزۋدىڭ جانە قىل­مىس­تىق جانە ازا­ماتتىق ىستەردى سوتتاردا قاراۋ مەرزىم­دەردىڭ ۇزاقتىعى, زاڭسىز جۇمىستان بوساتۋ, تۇرعىن ءۇي, زەينەتكەرلىك قۇقىق­تارىن جانە مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ قۇقىعىن بۇزۋ جانە ت.ب. كوميسسيا العاش­قى تەرگەۋ ور­گان­داردىڭ زاڭدىلىعىن ساق­تاۋ­دى باقى­لاۋ جۇرگىزەتىن ورگان ەمەس ەكەنىن جانە ءتۇس­كەن وتىنىشتەر بويىنشا شەشىم قابىلداۋعا قۇقىعى جوق ەكەنىن ەسەپكە الىپ, وسى ءوتى­نىشتەر زەرتتەلىپ جانە قورى­تىندى جاسال­عان سوڭ پروكۋراتۋرا ورگان­دارى­نا قاراۋ ءۇشىن جولدانادى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى ءوزىنىڭ تەڭ ءدا­رەجەدەگى ارىپتەسى رەتىندە تانيتىنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ەلباسىنىڭ جارلى­عى­مەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىم­داماسىن» كوميسسيا كۇندەلىكتى قىز­مەتىندە كەڭىنەن قولدانادى. ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوز ىن­تى­ماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى جان­دان­دىرا تۇسپەكپىز. كونفەرەنتسيالار, دوڭگە­لەك ۇستەلدەر, سەمينار-ترەنينگتەر, وتى­رىستار وتكىزۋ, تەرگەۋ يزوليا­تور­لارى مەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە, قۇرىلىس وبەكتى­لەرى­نە جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ باسقا دا مەكەمەلەرىنە بىرگە بارۋ شەڭ­بەرىندەگى كەزدەسۋلەر كەڭىنەن تاراعان. كوميسسيا وكىلدەرىنىڭ ءوزى دە ۇكى­مەت­تىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى وتكى­زە­تىن ءىس-شارالارعا ءتۇرلى ادىستەمەلىك جانە اق­پا­رات­تىق كومەك كورسەتە وتىرىپ, بەلسەنە قاتى­سا­دى. ءوزارا ەكى جاقتى ءتيىمدى كەلىسىم بو­يىن­شا ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىم­دارىنا كەلىپ تۇسكەن ازا­مات­تاردىڭ كۇردەلى شاعىمدارىن قاراۋ ءتاجى­ريبەگە ەنگىزىلگەن. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار وكىلدەرى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ جانە ونىڭ ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ قۇرا­مى­نا كىرەدى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋت­تا­رى­مەن ادام قۇقىق­تارى سالاسىنداعى ءارىپ­تەستىك قاتىناس­تار­دى دامىتۋ ءۇشىن ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرا­مى­نا ازا­مات­تىق قوعامنىڭ بارىنشا تانى­مال ءجا­نە بەدەلدى وكىلدەرىن ەنگىزە وتى­رىپ, سا­پالى تۇردە وزگەرتۋ ۇيعارىلدى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ تابى­لا­تىن ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىم­دار دا ءوز تاراپتارىنان كوميسسيا­نىڭ جۇ­مى­سىنا وڭ باعالارىن بەرىپ, ءار­دايىم ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا دايىن ەكەن­دەرىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. كوميسسيا ءوز تاراپىنان ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار تۋرا­لى زاڭنامانى ءجا­نە قۇقىق قولدانۋ پراك­تيكاسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىم­دارىن مەملەكەت باس­شى­­سىنا, پارلامەنتكە ءجا­نە ۇكىمەتكە جىبەرەدى. قازىرگى زامانداعى ادام قۇقىقتارى – جال­پىادامزاتتىق مادەنيەتتىڭ قۋاتتى ءبو­لىگى. ال ديپلوماتيا مەملەكەتارالىق قا­تىناستاردى قالىپتاستىرۋدا عانا ەمەس, ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حا­لىق­ارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەن نى­عايتۋدا دا شەشۋشى ءرول ات­قارادى. سون­دىق­تان بۇگىنگى قولدانى­لىپ جۇرگەن ادام قۇقىقتارىن قور­عاۋدىڭ حالىقارا­لىق امبەباپ جانە وڭىرلىك تەتىكتەرى ناق وسى ديپلو­ماتيالىق ونەردىڭ ارقاسىندا ءساتتى ازىرلەنگەن. دەمەك, ءسوزىمدى قو­رى­تىن­دى­لاي كەلە, ادام قۇقىق­تارىنىڭ ءما­نى­­سىن مەن مىنانداي فورمۋلامەن انىق­تاعان بولار ەدىم: «ادام قۇقىق­تارى – جوعارى قۇن­دى­لىق, ونى قۇر­مەتتەۋ, ساق­تاۋ جانە قورعاۋ – مەم­لەكەتتىڭ مىندەتى». ساعىنبەكتۇرسىنوۆ, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى كوميسسيا توراعاسى.