بۇرناعى كۇنى ماسكەۋدە كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ 1931-1934 جىلدارى تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ سالتاناتى بولىپ ءوتتى.
رەسەي استاناسىندا ون ءبىر جىل تۇرىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلىق ورگانىندا قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ قايسار ۇلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمىن ماسكەۋ قالاسى تاريحىندا قالدىرۋ ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ, قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ, زامانا سالماعىن سانادا ۇستاعان كۇللى زيالى قاۋىمنىڭ كوكەيىندە ءجۇرگەن وزەكتى تىلەكتىڭ ءبىرى ەدى. كەڭەس زامانىندا قول جەتپەگەن بۇل نيەتتى ىسكە اسىرۋعا تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىندە جول اشىلدى. ءسويتىپ, تۇرار تۇلعاسىن اسقاقتاتۋ ارقىلى قازاق ەلىنىڭ, ۇلتىمىزدىڭ جاقسى اتى تاعى ءبىر مارتە وزگە جۇرتقا جاريا ەتىلدى.
بۇل سالتاناتتى راسىمگە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرقاتار بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, دەپۋتاتتار, عالىمدار مەن جازۋشىلار, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جەرلەستەرى, تۋىسقاندارى مەن ۇرپاقتارى, ءماسكەۋدەگى قازاق قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, باسقا دا قازاقستاندىقتار مەن رەسەيلىكتەر قاتىستى. جەرلەستەرىنىڭ قۋانىشىنا ءاردايىم ورتاقتاسىپ جۇرەتىن ولەگ سوسكوۆەتس, ۆلاديمير شۋموۆ, اسقار تۇرالين, فاحر ابدىحالىقوۆ جانە باسقا بەلگىلى ازاماتتار دا ايتۋلى ءىس-شارانىڭ بەلورتاسىندا بولدى.
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, ماسكەۋ قالاسى مادەنيەت دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ولگا گريشينا, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ساتىبالدى يبراگيموۆ پەن دينار ءنوكەتاەۆا, قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ءۋاليحان بيشىمباەۆ القىزىل لەنتانى قيعان ساتتە «تۋرار رىسكۋلوۆ (1894-1938) ۆيدنىي گوسۋدارستۆەننىي دەياتەل كازاحستانا ي روسسي, زامەستيتەل پرەدسەداتەليا سوۆناركوما رسفسر جيل ۆ ەتوم دومە س 1931 پو 1934 گ.» دەگەن جازۋى بار ەسكەرتكىش تاقتانىڭ جامىلعىسى سىرعىپ ءتۇسىپ, تۇراردىڭ تاريحي جاريالانىمداردان كوزىمىز ۇيرەنگەن تانىمال فوتوسۋرەتتەرى نەگىزىندە ازىرلەنگەن, جاعىن تايانىپ وتىرعان قولا ءمۇسىنى جارق ەتە قالدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى تويى قارساڭىندا اشىلعان, حالقىمىز كوپتەن كۇتكەن ەسكەرتكىش تاقتا لەزدە القىزىل گۇل شوقتارىنا بولەندى...
ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار بۇدان كەيىن قازاقستان مەن رەسەي حالىقتارى اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە ەلەۋلى ىقپال ەتەتىن, ماسكەۋدىڭ سان عاسىرلىق مادەني-تاريحي شەجىرەسىنىڭ جاڭا پاراعى بولىپ اشىلعان تۇرار تاقتاسىنىڭ ساياسي ءمان-ماعىناسى مەن مازمۇندى بولاشاعى جايىندا, ونىڭ ەكى ەلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قىزمەت ەتەتىندىگى تۋرالى تاعىلىمدى وي تولعادى. ءسوز ورايىندا قازاقستان ەلشىسى ز.تۇرىسبەكوۆ جاڭا جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا يگى كومەك كورسەتكەن ماسكەۋ ۇكىمەتىنە, ەسكەرتكىش تاقتا جوباسىنىڭ اۆتورى – قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ازات بايارلينگە شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وسى رەتتە قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن سوڭعى جىلدارى تۇرار رىسقۇلوۆقا ماسكەۋدە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى زەردەلەپ, مۇنىڭ ناقتى شەشىمى تابىلۋى مۇمكىن باعىتتارىن ىزدەستىرگەنىن, ءسويتىپ, حالقىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەلەۋلى جوبانى ويداعىداي ىسكە اسىرعانىن اتاپ وتە كەتسەك دەيمىز.
ماسكەۋ ۇكىمەتىنىڭ 2009 جىلعى قاۋلىسىنا سايكەس مەموريالدىق تاقتانى جوبالاۋ, ازىرلەۋ ءجانە ورناتۋ جۇمىستارىن ادەتتە ءوتىنىم جاساۋشى تاراپ ءوز كۇشىمەن جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, ارنايى كوميسسيا قاراۋىنا شىعارىلعان كەزدە تاقتا قويىلاتىن تۇلعا تۋرالى تاريحي-ومىرباياندىق انىقتاما, ونىڭ ەڭبەك سىڭىرگەنىن ءدالەلدەيتىن مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرى, تاقتانىڭ سۇلباسى مەن ونداعى ماتىندىك جازبالار, وسى ۇيدە تۇرعان مەرزىمى تۋرالى ءۇي كىتابىنان الىنعان كوشىرمە, ەسكەرتكىش تاقتانى كوركەمدىك-ءساۋلەتتىك جاعىنان جوبالاۋ, ورناتۋ جانە سالتاناتتى اشۋ ماسەلەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلەتىن جۇمىستارعا ءتولەنگەن اقىعا بەرىلەتىن كەپىلحات سياقتى قاعازدار تالاپ ەتىلەدى.
وسى رەتتە قازاقستان ەلشىلىگى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرعان ءۇيدى تابۋ جانە ونى قۇجاتتىق نەگىزدە ءدالەلدەۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى دەۋگە بولادى. ماسەلەن, جۇرتشىلىق تۇراردىڭ ماسكەۋدەگى 1937 جىلعا دەيىنگى شاڭىراعى رەتىندە نوۆينسكي (بۇرىنعى چايكوۆسكي كوشەسى) ورامىنداعى (بۋلۆارىنداعى) 25-ءىنشى ءۇيدى كوبىرەك ايتادى. بۇل تۋرالى ەلشىلىك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كوپتەگەن مەكەمەلەرىنە سۇراۋ سالعان ەدى. بىراق ناقتى قولعا ۇستايتىن قۇجات تابىلمادى.
دەگەنمەن, «ءبىر جوقتى ءبىر جوق تابادى» دەگەندەي, رف مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ جاۋاپ حاتىندا 1927-1930 جىلدارى شىققان «ۆسيا موسكۆا» دەپ اتالاتىن انىقتامالىق جيناقتا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ماسكەۋدەگى مەكەنجايى «مياسنيتسكايا كوشەسى 24/27» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلعان ەكەن. كەيىن وندا تىركەلگەنىن دالەلدەيتىن مۇراعاتتىق قۇجات جوق ەكەنى حابارلاندى.
جوعارىدا ءسوز بولعان «ۆسيا موسكۆا» جيناعى – 1894 جىلدان 1917 جىلعا دەيىن, بۇدان سوڭ 1923 جىلدان 1937 جىلعا دەيىن شىعارىلعان ماسكەۋدىڭ مەكەنجايلىق جانە انىقتامالىق باسىلىمى بولعاندىقتان ەلشىلىك دەرەكتى وسى جيناق توڭىرەگىنەن تەرەڭدەتە ىزدەۋدى ۇيعاردى. الايدا, اتالمىش انىقتامالىق ماسكەۋ قۇجاتحانالارىنان تابىلا قويمادى. پەتەربۋرگتەگى رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قورىنا ءۇمىت ارتىلدى. ءسويتىپ, وتكەن جىلعى تامىز ايىندا نەۆا جاعاسىنداعى قالاعا رەسمي حات جازىلدى. بۇعان قازاقستاننىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى باس كونسۋلدىعى دا جۇمىلدىرىلدى. كوپ ۇزاماي, ەلشىلىككە رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسى باس ديرەكتورىنىڭ حالىقارالىق قىزمەت جونىندەگى ورىنباسارى ي.ل.ليندەن قول قويعان جانە قۇجاتتار كوشىرمەسى قوسا تىركەلگەن حات كەلىپ ءتۇستى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان: «1927-1937 جىلدار ىشىندەگى ماسكەۋ قالاسى تەلەفون جەلىسى ابونەنتتەرىنىڭ ءتىزىمىن» تەكسەرۋ بارىسىندا ت.ر.رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى كورسەتىلگەن تومەندەگى ءۇش مەكەنجاي انىقتالدى: 1) مياسنيتسكي كوشەسى, 24/27-ءۇي (1927-1929 جىلدارى); 2) پوكروۆسكي بۋلۆارى, 14-ءۇي, 5-پاتەر (1931-1934 جىلدارى); 3) نوۆينسكي بۋلۆارى, 25-ءۇي (1934-1937 جىلدارى)».
بولاشاق ەسكەرتكىش تاقتا وسى ۇيلەردىڭ بىرىنە قويىلۋعا ءتيىس ەدى. ەڭ الدىمەن ءۇش ءۇيدىڭ دە ساقتالعانى, بۇزىلماي, قيراتىلماي, ۋاقىت بەلەستەرىنەن امان ءوتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى بولدى.
مىسالى, تۇرار 1934-1937 جىلدارى تۇرعان, وتىزىنشى جىلدارى «ناركومفين ءۇيى» دەپ اتالعان نوۆينسكي بۋلۆارىنداعى ەكى قاباتتى وقشاۋ ءۇي (وسوبنياك) ءالى مىزعىماي تۇر. تاريحي دەرەكتەر بۇل ءۇيدىڭ 1812 جىلعى سوعىس ورتىنەن امان قالعانىن, شەجىرەلى اڭىزى بار عيمارات ەكەنىن ايتادى. زەرتتەۋشىلەر بۇل ءۇيدى ورىستىڭ اتاقتى ءانشىسى فەدور يۆانوۆيچ ءشالياپيننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. ول وسى ۇيدە تۇرعان, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۇيىنەن گوسپيتال اشىپ, سولداتتار الدىندا ءان شىرقاعان دەسەدى. ءۇيدى 1918 جىلى مەملەكەت ءوز قاراماعىنا الىپ, باسقا تۇرعىنداردى ورنالاستىرادى. 1922 جىلى شالياپين شەتەلگە كەتىپ, 1938 جىلى فرانتسيادا قايتىس بولادى. ءشالياپيننىڭ ەسىمىن وتانىنا ورالتۋدىڭ العاشقى قادامى رەتىندە 1978 جىلى وسى ەكى قاباتتى وقشاۋ ءۇي اتاقتى ءانشىنىڭ بولاشاق مۇراجايى بولىپ بەلگىلەنەدى. 1988 جىلى اتالعان ءۇي ورىستىڭ ۇلى ءانشىسى فەدور يۆانوۆيچ شالياپيننىڭ مۇراجاي-ۋسادباسى بولىپ اشىلدى.
ماسكەۋ ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس ءمان-ماقساتى بار مۇنداي عيماراتتارعا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلمايدى. دەمەك, تۇرارعا ارناپ بۇل ۇيگە ءبىر بەلگى ورناتۋعا قولدانىستاعى زاڭ مۇمكىندىك بەرمەيدى. ال مياسنيتسكي كوشەسىندەگى 24/27-ءۇي – تۇراردىڭ ماسكەۋلىك ءومىرىنىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇرعان مەكەنى. الايدا, ول كوپ ءۇيدىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان, كەڭ كوشەگە قاراپ تۇرعان تۇسى جوق. سوندىقتان تاقتا ورناتىلا قالعان جاعدايدىڭ وزىندە, ول ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ كوزىنە تۇسە قويمايدى.
ەلشىلىك وسى جايلاردى سالماقتاپ, سالىستىرا كەلىپ, ەسكەرتكىش تاقتانى پوكروۆسكي بۋلۆارىنداعى 14-ۇيگە ورناتقان ءجون دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. بۇل ءۇي حالىق كوپ جۇرەتىن كەڭ كوشەنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ەلشىلىك ءوتىنىمىن ماسكەۋ ۇكىمەتى جانىنداعى ارناۋلى كوميسسيادا قالالىق مادەنيەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى س.ي.حۋدياكوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن 2010 جىلعى 2 جەلتوقساندا قارالدى. كوميسسيا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ جونىندەگى ەلشىلىكتىڭ ۇسىنىسىن ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى.
ايتۋلى ءىس-شارا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن «تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ مەملەكەتتىك, قوعامدىق-ساياسي جانە عىلىمي-اعارتۋشىلىق قىزمەتى» دەگەن تاقىرىپتاعى ءدوڭگەلەك ۇستەلگە ۇلاستى. ونىڭ جۇمىسىنا بىرقاتار ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى, قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك تانىمال زەرتتەۋشى عالىمدار قاتىستى.
قاسيەتتى ورازا ايىنىڭ ون ءبىرىنشى كۇنىنە سايكەس كەلگەن وسىناۋ يگىلىكتى ءىس قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءارۋاعىنا ارناپ اس بەرۋىمەن جالعاستى.
رەسەي استاناسىندا ون ءبىر جىل تۇرىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلىق ورگانىندا قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ قايسار ۇلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمىن ماسكەۋ قالاسى تاريحىندا قالدىرۋ ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ, قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ, زامانا سالماعىن سانادا ۇستاعان كۇللى زيالى قاۋىمنىڭ كوكەيىندە ءجۇرگەن وزەكتى تىلەكتىڭ ءبىرى ەدى. كەڭەس زامانىندا قول جەتپەگەن بۇل نيەتتى ىسكە اسىرۋعا تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىندە جول اشىلدى. ءسويتىپ, تۇرار تۇلعاسىن اسقاقتاتۋ ارقىلى قازاق ەلىنىڭ, ۇلتىمىزدىڭ جاقسى اتى تاعى ءبىر مارتە وزگە جۇرتقا جاريا ەتىلدى.
بۇل سالتاناتتى راسىمگە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرقاتار بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, دەپۋتاتتار, عالىمدار مەن جازۋشىلار, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جەرلەستەرى, تۋىسقاندارى مەن ۇرپاقتارى, ءماسكەۋدەگى قازاق قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, باسقا دا قازاقستاندىقتار مەن رەسەيلىكتەر قاتىستى. جەرلەستەرىنىڭ قۋانىشىنا ءاردايىم ورتاقتاسىپ جۇرەتىن ولەگ سوسكوۆەتس, ۆلاديمير شۋموۆ, اسقار تۇرالين, فاحر ابدىحالىقوۆ جانە باسقا بەلگىلى ازاماتتار دا ايتۋلى ءىس-شارانىڭ بەلورتاسىندا بولدى.
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, ماسكەۋ قالاسى مادەنيەت دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ولگا گريشينا, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ساتىبالدى يبراگيموۆ پەن دينار ءنوكەتاەۆا, قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ءۋاليحان بيشىمباەۆ القىزىل لەنتانى قيعان ساتتە «تۋرار رىسكۋلوۆ (1894-1938) ۆيدنىي گوسۋدارستۆەننىي دەياتەل كازاحستانا ي روسسي, زامەستيتەل پرەدسەداتەليا سوۆناركوما رسفسر جيل ۆ ەتوم دومە س 1931 پو 1934 گ.» دەگەن جازۋى بار ەسكەرتكىش تاقتانىڭ جامىلعىسى سىرعىپ ءتۇسىپ, تۇراردىڭ تاريحي جاريالانىمداردان كوزىمىز ۇيرەنگەن تانىمال فوتوسۋرەتتەرى نەگىزىندە ازىرلەنگەن, جاعىن تايانىپ وتىرعان قولا ءمۇسىنى جارق ەتە قالدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى تويى قارساڭىندا اشىلعان, حالقىمىز كوپتەن كۇتكەن ەسكەرتكىش تاقتا لەزدە القىزىل گۇل شوقتارىنا بولەندى...
ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار بۇدان كەيىن قازاقستان مەن رەسەي حالىقتارى اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە ەلەۋلى ىقپال ەتەتىن, ماسكەۋدىڭ سان عاسىرلىق مادەني-تاريحي شەجىرەسىنىڭ جاڭا پاراعى بولىپ اشىلعان تۇرار تاقتاسىنىڭ ساياسي ءمان-ماعىناسى مەن مازمۇندى بولاشاعى جايىندا, ونىڭ ەكى ەلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قىزمەت ەتەتىندىگى تۋرالى تاعىلىمدى وي تولعادى. ءسوز ورايىندا قازاقستان ەلشىسى ز.تۇرىسبەكوۆ جاڭا جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا يگى كومەك كورسەتكەن ماسكەۋ ۇكىمەتىنە, ەسكەرتكىش تاقتا جوباسىنىڭ اۆتورى – قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ازات بايارلينگە شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وسى رەتتە قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن سوڭعى جىلدارى تۇرار رىسقۇلوۆقا ماسكەۋدە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى زەردەلەپ, مۇنىڭ ناقتى شەشىمى تابىلۋى مۇمكىن باعىتتارىن ىزدەستىرگەنىن, ءسويتىپ, حالقىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەلەۋلى جوبانى ويداعىداي ىسكە اسىرعانىن اتاپ وتە كەتسەك دەيمىز.
ماسكەۋ ۇكىمەتىنىڭ 2009 جىلعى قاۋلىسىنا سايكەس مەموريالدىق تاقتانى جوبالاۋ, ازىرلەۋ ءجانە ورناتۋ جۇمىستارىن ادەتتە ءوتىنىم جاساۋشى تاراپ ءوز كۇشىمەن جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, ارنايى كوميسسيا قاراۋىنا شىعارىلعان كەزدە تاقتا قويىلاتىن تۇلعا تۋرالى تاريحي-ومىرباياندىق انىقتاما, ونىڭ ەڭبەك سىڭىرگەنىن ءدالەلدەيتىن مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرى, تاقتانىڭ سۇلباسى مەن ونداعى ماتىندىك جازبالار, وسى ۇيدە تۇرعان مەرزىمى تۋرالى ءۇي كىتابىنان الىنعان كوشىرمە, ەسكەرتكىش تاقتانى كوركەمدىك-ءساۋلەتتىك جاعىنان جوبالاۋ, ورناتۋ جانە سالتاناتتى اشۋ ماسەلەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلەتىن جۇمىستارعا ءتولەنگەن اقىعا بەرىلەتىن كەپىلحات سياقتى قاعازدار تالاپ ەتىلەدى.
وسى رەتتە قازاقستان ەلشىلىگى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرعان ءۇيدى تابۋ جانە ونى قۇجاتتىق نەگىزدە ءدالەلدەۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى دەۋگە بولادى. ماسەلەن, جۇرتشىلىق تۇراردىڭ ماسكەۋدەگى 1937 جىلعا دەيىنگى شاڭىراعى رەتىندە نوۆينسكي (بۇرىنعى چايكوۆسكي كوشەسى) ورامىنداعى (بۋلۆارىنداعى) 25-ءىنشى ءۇيدى كوبىرەك ايتادى. بۇل تۋرالى ەلشىلىك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كوپتەگەن مەكەمەلەرىنە سۇراۋ سالعان ەدى. بىراق ناقتى قولعا ۇستايتىن قۇجات تابىلمادى.
دەگەنمەن, «ءبىر جوقتى ءبىر جوق تابادى» دەگەندەي, رف مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ جاۋاپ حاتىندا 1927-1930 جىلدارى شىققان «ۆسيا موسكۆا» دەپ اتالاتىن انىقتامالىق جيناقتا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ماسكەۋدەگى مەكەنجايى «مياسنيتسكايا كوشەسى 24/27» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلعان ەكەن. كەيىن وندا تىركەلگەنىن دالەلدەيتىن مۇراعاتتىق قۇجات جوق ەكەنى حابارلاندى.
جوعارىدا ءسوز بولعان «ۆسيا موسكۆا» جيناعى – 1894 جىلدان 1917 جىلعا دەيىن, بۇدان سوڭ 1923 جىلدان 1937 جىلعا دەيىن شىعارىلعان ماسكەۋدىڭ مەكەنجايلىق جانە انىقتامالىق باسىلىمى بولعاندىقتان ەلشىلىك دەرەكتى وسى جيناق توڭىرەگىنەن تەرەڭدەتە ىزدەۋدى ۇيعاردى. الايدا, اتالمىش انىقتامالىق ماسكەۋ قۇجاتحانالارىنان تابىلا قويمادى. پەتەربۋرگتەگى رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قورىنا ءۇمىت ارتىلدى. ءسويتىپ, وتكەن جىلعى تامىز ايىندا نەۆا جاعاسىنداعى قالاعا رەسمي حات جازىلدى. بۇعان قازاقستاننىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى باس كونسۋلدىعى دا جۇمىلدىرىلدى. كوپ ۇزاماي, ەلشىلىككە رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسى باس ديرەكتورىنىڭ حالىقارالىق قىزمەت جونىندەگى ورىنباسارى ي.ل.ليندەن قول قويعان جانە قۇجاتتار كوشىرمەسى قوسا تىركەلگەن حات كەلىپ ءتۇستى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان: «1927-1937 جىلدار ىشىندەگى ماسكەۋ قالاسى تەلەفون جەلىسى ابونەنتتەرىنىڭ ءتىزىمىن» تەكسەرۋ بارىسىندا ت.ر.رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى كورسەتىلگەن تومەندەگى ءۇش مەكەنجاي انىقتالدى: 1) مياسنيتسكي كوشەسى, 24/27-ءۇي (1927-1929 جىلدارى); 2) پوكروۆسكي بۋلۆارى, 14-ءۇي, 5-پاتەر (1931-1934 جىلدارى); 3) نوۆينسكي بۋلۆارى, 25-ءۇي (1934-1937 جىلدارى)».
بولاشاق ەسكەرتكىش تاقتا وسى ۇيلەردىڭ بىرىنە قويىلۋعا ءتيىس ەدى. ەڭ الدىمەن ءۇش ءۇيدىڭ دە ساقتالعانى, بۇزىلماي, قيراتىلماي, ۋاقىت بەلەستەرىنەن امان ءوتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى بولدى.
مىسالى, تۇرار 1934-1937 جىلدارى تۇرعان, وتىزىنشى جىلدارى «ناركومفين ءۇيى» دەپ اتالعان نوۆينسكي بۋلۆارىنداعى ەكى قاباتتى وقشاۋ ءۇي (وسوبنياك) ءالى مىزعىماي تۇر. تاريحي دەرەكتەر بۇل ءۇيدىڭ 1812 جىلعى سوعىس ورتىنەن امان قالعانىن, شەجىرەلى اڭىزى بار عيمارات ەكەنىن ايتادى. زەرتتەۋشىلەر بۇل ءۇيدى ورىستىڭ اتاقتى ءانشىسى فەدور يۆانوۆيچ ءشالياپيننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. ول وسى ۇيدە تۇرعان, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۇيىنەن گوسپيتال اشىپ, سولداتتار الدىندا ءان شىرقاعان دەسەدى. ءۇيدى 1918 جىلى مەملەكەت ءوز قاراماعىنا الىپ, باسقا تۇرعىنداردى ورنالاستىرادى. 1922 جىلى شالياپين شەتەلگە كەتىپ, 1938 جىلى فرانتسيادا قايتىس بولادى. ءشالياپيننىڭ ەسىمىن وتانىنا ورالتۋدىڭ العاشقى قادامى رەتىندە 1978 جىلى وسى ەكى قاباتتى وقشاۋ ءۇي اتاقتى ءانشىنىڭ بولاشاق مۇراجايى بولىپ بەلگىلەنەدى. 1988 جىلى اتالعان ءۇي ورىستىڭ ۇلى ءانشىسى فەدور يۆانوۆيچ شالياپيننىڭ مۇراجاي-ۋسادباسى بولىپ اشىلدى.
ماسكەۋ ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس ءمان-ماقساتى بار مۇنداي عيماراتتارعا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلمايدى. دەمەك, تۇرارعا ارناپ بۇل ۇيگە ءبىر بەلگى ورناتۋعا قولدانىستاعى زاڭ مۇمكىندىك بەرمەيدى. ال مياسنيتسكي كوشەسىندەگى 24/27-ءۇي – تۇراردىڭ ماسكەۋلىك ءومىرىنىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇرعان مەكەنى. الايدا, ول كوپ ءۇيدىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان, كەڭ كوشەگە قاراپ تۇرعان تۇسى جوق. سوندىقتان تاقتا ورناتىلا قالعان جاعدايدىڭ وزىندە, ول ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ كوزىنە تۇسە قويمايدى.
ەلشىلىك وسى جايلاردى سالماقتاپ, سالىستىرا كەلىپ, ەسكەرتكىش تاقتانى پوكروۆسكي بۋلۆارىنداعى 14-ۇيگە ورناتقان ءجون دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. بۇل ءۇي حالىق كوپ جۇرەتىن كەڭ كوشەنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ەلشىلىك ءوتىنىمىن ماسكەۋ ۇكىمەتى جانىنداعى ارناۋلى كوميسسيادا قالالىق مادەنيەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى س.ي.حۋدياكوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن 2010 جىلعى 2 جەلتوقساندا قارالدى. كوميسسيا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ جونىندەگى ەلشىلىكتىڭ ۇسىنىسىن ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى.
ايتۋلى ءىس-شارا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن «تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ مەملەكەتتىك, قوعامدىق-ساياسي جانە عىلىمي-اعارتۋشىلىق قىزمەتى» دەگەن تاقىرىپتاعى ءدوڭگەلەك ۇستەلگە ۇلاستى. ونىڭ جۇمىسىنا بىرقاتار ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى, قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك تانىمال زەرتتەۋشى عالىمدار قاتىستى.
قاسيەتتى ورازا ايىنىڭ ون ءبىرىنشى كۇنىنە سايكەس كەلگەن وسىناۋ يگىلىكتى ءىس قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءارۋاعىنا ارناپ اس بەرۋىمەن جالعاستى.
