ۇكىمەت
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى جاڭعىرتىلۋدا باسپاناڭ بولماسا, باعىڭ جانبايدى. قۇس ەكەش, قۇستىڭ دا ۇياسى بار. ال, ادام تۇراعى بولسا, مىنا زاماندا ەرەكشە مانگە, سانگە يە. كەرەمەتتى قاراڭىز, ارۋ استانادا الەمدەگى وزىق ەلدەردەگىدەي, «اقىلدى ۇيلەر» دە سالىنا باستادى. ونىڭ عاجابىن كورگەن دە, كورمەگەن دە ارماندا... دەسەك تە, مۇنداي باسپانالار بارشامىزعا بىردەي جەتپەيدى جانە كەز كەلگەنىمىزدىڭ ونى ساتىپ الۋعا ءازىرگە مۇمكىندىگىمىز جوق. سوندىقتان, باردى باعالاپ, قولداعىنى قادىرلەۋىمىز ءلازىم. بيلىك وسىعان باس بولىپ, ەلدەگى تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋگە, جاڭارتۋعا دەن قويدى. رەسمي ستاتيستيكاعا جۇگىنەر بولساق, كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كەم دەگەندە 32 پايىزى كۇردەلى جوندەۋگە مۇقتاج. بۇل دەگەنىڭىز, تىعىرىققا تىرەلۋدىڭ از-اق الدى. شيىرا ايتار بولساق, مەملەكەتكە ەلدەگى تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ ۇشتەن بىرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرىپ, ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇر. بۇعان اعىمداعى جوندەۋدى قاجەتسىنەتىن كوپ قاباتتى ۇيلەردى دە قوسىڭىز. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ كەلەسى ءبىر كوكەيكەستى ماسەلەسى – جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. قازاقستاندا جىلۋدى تاسىمالداۋ كەزىندە ونىڭ 17 پايىزى تۇتىنۋشىعا جەتپەي, جوعالادى. بۇعان ابدەن توزىعى جەتكەن كوممۋنالدىق جۇيەلەر كىنالى. نەگە دەسەڭىز, ونىڭ 60 پايىزى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەتسىنەدى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە كوز سالساق, قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي سەكتورى بولىنگەن جىلۋدىڭ بار بولعانى 40 پايىزىن عانا پايدالانادى. بۇعان قوسا, ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, عيماراتتارداعى جىلۋدىڭ وندىرىستىك ەمەس شىعىندارى 30 پايىزدى قۇرايدى. انىقتاپ ايتار بولساق, كوشەلەردى جىلىتۋدامىز. زەرتتەۋشىلەر وتكەن جىلى انىقتاعانداي, رەسپۋبليكادا جىلۋدىڭ شىعىنى جىلىنا ءبىر شارشى مەترگە 270 كۆت., ياعني ەۋروپالىق كورسەتكىشتەن الدەقايدا جوعارى. جىلدۋدى ىسىراپ ەتۋ جاعىنان ءبىز تمد ەلدەرىنىڭ الدىندامىز. ولاي بولسا, شىعار جولى قايسى؟ بۇعان جاۋاپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2011 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تىكەلەي تاپسىرما رەتىندە ايتىلعان مىندەتكە وراي دايىندالىپ, قابىلدانعان تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنان تابامىز. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا دا «كوپتەگەن جىلدار كوممۋنالدىق سەكتور قالدىق ۇستانىمىمەن قارجىلاندىرىلىپ كەلدى. وسىنىڭ سالدارىنان 2008 جىلدا كوممۋنيكاتسيالاردىڭ 72 پايىزى جوندەۋدى نەمەسە الماستىرۋدى قاجەت ەتەتىن دەڭگەيگە جەتتى. «جول كارتاسى» اياسىندا ءبىز 2009-2010 جىلداردا تكش نىساندارىن جوندەۋگە قاتىستى ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزدىك. ەندى وسى جۇمىستى جالعاستىرۋ پارىز. سۋ, جىلۋ, ەلەكتر جانە گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنە كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ, سونداي-اق, تۇرعىن ءۇي قاتىناستارىنىڭ ءتيىمدى ۇلگىلەرىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىلاي دەي كەلە, پرەزيدەنت 2009 جىلى قۇرىلعان قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇل قۇجاتتى ۇكىمەت ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قابىلدادى. 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان باعدارلاما ءۇش باعىتتان تۇرادى. ءبىرىنشى, «جول كارتاسى» تالابىنا ساي جىلۋ-ەلەكتر جانە گازبەن قامتاماسىز ەتۋدى جاڭارتۋ. ەكىنشى, كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ جوندەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ءۇشىنشى, تكش سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ. قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى سەرىك نوكين مەملەكەتتىك ينجەنەرلىك جۇيەلەردى جاڭارتۋ بيۋدجەت قارجىسىنا جانە تاريفتىك رەتتەۋگە نەگىزدەلگەن كاسىپورىنداردىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىنىن ايتادى. جەكە مەنشىكتەگى ينجەنەرلىك جۇيەلەردى جاڭارتۋ تاريفتەر ەسەبىنەن ورىندالادى. تۇرعىنداردىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى پايدالانۋىنا جول اشاتىن جاڭا ينجەنەرلىك جۇيەلەر قۇرىلىستارىن سالۋ بيۋدجەتتىك قارجى ەسەبىنەن اتقارىلماق. كاسىپورىنداردىڭ تاريفتەر ەسەبىنەن قالىپتاساتىن شىعىندارى 71 پايىز, ياعني 452 ملرد.تەڭگەنى قۇراماقشى. ينجەنەرلىك جۇيەلەردى جاڭارتۋعا بيۋدجەتتەن 184 ملرد. تەڭگە بولىنەدى. ونىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىنەتىنى – 166 ملرد. تەڭگە دە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنەتىنى 18 ملرد. تەڭگە بولماقشى. باعدارلامانى ازىرلەۋشىلەردىڭ ايتۋلارىنشا, جوندەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ مەن ساپاسىن باقىلاۋدىڭ, پاتەر يەلەرى, كوندومينيۋم نىساندارىن باسقارۋشى ورگاندار مەن جەرگىلىكتى بيلىك سەكىلدى رىنوكقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارشاسى ءۇشىن دە بارىنشا وڭتايلى جوبالار مۇقيات ىزدەستىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا اناعۇرلىم ءتيىمدىسى رەتىندە ەكى مەحانيزم دۇرىس دەپ تانىلدى. قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى ۆاسيلي ماسلوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇيلەردى كۇردەلى جوندەۋگە باعىتتالعان ءبىرىنشى مەحانيزم بويىنشا الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردى كاپيتالداندىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە ترانسفەرتتەر ءبولىنەدى. بۇل جاعدايدا پيك پەن اكك اراسىندا شارت جاسالادى. پاتەر يەلەرى ءجوندەۋدىڭ جالپى قۇنىنىڭ 15 پايىزى مولشەرىندە العاشقى جارنالىق تولەم جاسايدى. بۇل قارجىنى پيك مەردىگەر ورىنداعان جوندەۋ جۇمىستارىنا تولەيدى. اكك مەردىگەرگە جالپى جۇمىس كولەمى قۇنىنىڭ 85 پايىزىنا تولەم جاسايدى. وسى بىرلەسكەن قارجىلاندىرۋدىڭ ەسەبىنەن مەردىگەر ءۇيدىڭ جوندەلۋگە جاتاتىن كولەمىنىڭ بۇكىل جۇمىسىن اتقارادى. شارتتا بەلگىلەنگەندەي, ءپاتەر يەلەرى كورسەتىلگەن مەرزىم اياسىندا جيناقتاۋ ەسەبىندە اي سايىنعى جارنانى اۋدارىپ وتىرادى. جيناقتاۋ ەسەپ-شوتىندا قورلانعان قارجى ورىندالعان جۇمىستىڭ تولەمى رەتىندە اكك-گە اۋدارىلادى. تۇرعىندار تاراپىنان قايتارىلعان سوما وزگە ۇيلەردىڭ ءجوندەلۋىنە جۇمسالادى. كەلەشەكتە اكك ءرولىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى, تكش-نىڭ دامۋ قورلارى الاتىن بولادى. بۇعان قاتىستى تۇجىرىمدامانى دۇنيەجۇزىلىك بانك ازىرلەۋدە. ەكىنشى مەحانيزم بويىنشا تۇرعىن ۇيلەردى اعىمداعى جوندەۋ ىسىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وبلىستىق اكىمدىكتەرگە 7 جىل مەرزىمگە 0,1% جىلدىق ستاۆكامەن نەسيە ۇسىنىلادى. قالا اكىمدىگى مەملەكەتتىڭ 100 پايىز قاتىسۋىمەن مامانداندىرىلعان وكىلەتتى ورگان – اكتسيونەرلىك قوعام نەمەسە جشس قۇرادى, بولماسا قازىرگى بار اق-تاردى نەمەسە جشس-لاردى تارتادى. 2011 جانە 2012 جىلداردا قالا اكىمدىگى جشس-لاردى كاپيتالمەن قامتاماسىز ەتەدى. كەلەسى جىلدارى وعان اكىمدىك نەسيەلەر بەرە باستايدى. تاپسىرىس بەرۋشى سانالاتىن پيك پەن اتالعان جشس ءوزارا شارتقا وتىرادى. پاتەر يەلەرىنىڭ جالپى جينالىسىنىڭ كەلىسىمىمەن جشس جوندەۋ جۇمىستارىن اتقاراتىن قوسىمشا مەردىگەرلەردى جينايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جشس ءوز كۇشىمەن جانە قوسىمشا مەردىگەرلەردى تارتۋ نەگىزىندە جىلجىمايتىن ورتاق م ۇلىكتى جوندەۋدىڭ بارشا شارۋالارىنا كىرىسەدى. تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋدىڭ اتالعان مەحانيزمدەرىن جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەت تۇرمىسى تومەن ازاماتتاردى دا ۇمىتپايدى. تابىستارى از زەينەتكەرلەر مەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە كوندومينيۋم نىساندارىنا قارايتىن جالپى م ۇلىكتەردى جوندەۋ مەن جارنالاردى جيناۋعا كەتەتىن شىعىنداردى وتەۋ ءۇشىن اتاۋلى تۇرعىنۇيلىك ءجاردەمدەر كورسەتىلەدى. بۇل ماقساتقا ۇكىمەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الداعى ون جىلدا 109 ميلليارد تەڭگە بولمەكشى. تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋ بيۋدجەتتىك قارجىلاردى پايدالانۋدى كوزدەيتىندىكتەن, ولاردىڭ قايتارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2011 جىلدىڭ شىلدەسىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قول قويۋىمەن «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. دەگەنمەن, قابىلدانعان باعدارلامالار مەن قۇجاتتاردى پاتەر يەلەرىنىڭ قولداۋىنسىز, ياعني سىزدەر مەن بىزدەرسىز جۇزەگە اسىرۋ قيىنعا سوعادى. جاسىراتىن نە بار, جىلجىمايتىن ورتاق م ۇلىكتەردى بابىندا ۇستاپ تۇرۋعا كەتەتىن شىعىنداردى تولەۋگە قاتىسقىسى كەلمەيتىن ازاماتتار ارامىزدا بارشىلىق. قولدانىستاعى زاڭداردا نەگىزىندە ولاردى سوت ارقىلى تولەتۋگە ماجبۇرلەۋ دە قاراستىرىلعان. ماسەلەن, 2010 جىلى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ تالاپ-ارىزدارى نەگىزىندە جىلجىمايتىن ورتاق م ۇلىكتەردى جوندەۋگە جۇمسالاتىن جارنالارىن تولەمەگەن پاتەر يەلەرىنەن 350 ميلليون تەڭگەدەن استام سوما سوت ارقىلى ءوندىرىلىپ الىندى. 2011 جىلى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى تەرموجاڭارتۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستادى. بۇل دەگەنىڭىز, توبەنى, كىرەبەرىستەردى جانە عيماراتتىڭ ىرگەتاستارىن جوندەۋ دەگەن ءسوز. وسى شارالاردىڭ ارقاسىندا عيماراتتىڭ جىلۋدى پايدالانۋى كەي جەرلەردە ەكى ەسەگە ازايدى. وسىدان بارىپ كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن جاسالاتىن تولەمدەر عانا ەمەس, جىلۋ رەسۋرستارىنىڭ شىعىنى دا قىسقاردى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جاڭا قاتىناستار ۇلگىسىن قۇرۋ مەن بىرلەسە قارجىلاندىرۋدىڭ ارنايى تەتىكتەرىن جاساۋ ارقىلى الداعى ون جىلدىڭ اياسىندا ەلدەگى 11 620 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى جاڭارتۋعا بولادى. سوندا كۇردەلى جوندەۋدى قاجەتسىنەتىن نىسانداردىڭ ۇلەس سالماعى 2015 جىلى 32-دەن 22 پايىزعا تومەندەيدى. ودان سوڭعى 5 جىلدا بۇل كورسەتكىش تاعى دا 10 پايىزعا ازايادى. جالپى العاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ون جىلدىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالانى رەفورمالاۋعا 533 ميلليارد تەڭگە جۇمسالماق. وسى جۇمىستار ارقىلى ون جىلدان سوڭ ەلدە 11 600 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي جاڭارىپ, جاسارادى. سماعۇل راحىمبەك, جۋرناليست. استانا.
