ۇلتتىق كيىم: تالعام جانە تالاپ

ادەتتە ءبىز كەي نارسەلەرگە ۇساق-تۇيەك قوي دەپ جەتە ءمان بەرە بەرمەيمىز. سونىڭ سالدارىنان كەيدە مەملەكەتتىڭ مادەني ساياساتىنا نۇقسان كەلىپ جاتادى. «ۇساق تۇيەكتەن ماڭىزدى نارسە جوق», – دەي­دى قىتاي حالقىنىڭ ماقالى. تاريحي سانامىز­دىڭ ماڭگۇرتتەنۋىنەن قازىر قولدانىستا جۇرگەن, ياعني ساحنادان, تەلەديداردان كورىپ جۇرگەن قازاق­تىڭ ۇلتتىق كيىمى شىنايى داستۇردەن الشاقتاپ كەتكەنىنە ءمان بەرمەي وتىرمىز. وسى ماسەلە شىن مانىندە ەستەتيكالىق باقىلاۋعا الىنباعاندىقتان, ءار ادام قيالىنا ەرىك بەرىپ, ۇلتتىق كيىمدى «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلىپ» ءجۇر. نەگىزىنەن بۇل ءۇردىس كەڭەس داۋىرىنەن باستالعان. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جويىپ, ءتيىستى سالالار مەن ماماندار وسى ءىستى قولعا السا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءداستۇرلى كيىمدەر ءوز ەرەجەلەرى بويىنشا تىگىلۋى كەرەك. ولاردىڭ جالپى نۇسقاسىنا, پىشىمىنە, ءبىر-بىرىمەن سايكەستىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋگە بول­ماي­تىنىن ءانشى, كۇيشىلەرىمىز, ارتىستەر, ت.ب. ءتۇ­سىنۋگە ءتيىس. ارينە, زامانعا ساي جەڭىلدەتۋ, وزگەرتۋ (ستيليزاتسيا) اسىرەسە, ەسترادا انشىلەرى ءۇشىن كەرەك تە شىعار. ايتسە دە, ونى ۇلكەن تالعاممەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. جالپى, مەرەكەلىك شارالاردا ۇلتتىق كيىمگە قاتىستى ورەسكەل بۇرمالاۋ­لار ءاردايىم كوزگە ۇرىپ تۇرادى. «تەاتر كيىمىلگىشتەن باستالادى» دەمەكشى, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋ, ءتىپتى ۇلتتىق نامىستى ءتىرىلتۋ وسى ۇلتتىق كيىمنەن باستالماي ما؟ تاريح­شى رەتىندە تۋىنداپ وتىرعان باستى كەلەڭسىزدىك­تەرگە نازار اۋدارۋدى ءجون كوردىم. باس كيىمدەر. اسىرەسە, قىزداردىڭ باس كيىمدەرى سىن كوتەرمەيدى. قازاق قىزىنىڭ كلاسسيكالىق بەينەسىن بىلدىرەتىن زەر تاقيا سوڭعى جىلدارى مۇلدەم جوعالىپ كەتتى. ونىڭ ورنىن بۇگىندە اباجاداي بورىكتەر الماستىردى. جالپى, بايقاساڭىز, بىزدەن باسقا ەش حالىق قىستىق كيىمدى تۇراقتى ۇلتتىق كوستيۋم ەتىپ العان جوق, ياعني ساحنا تورىنە شىعارمايدى (ايتپەسە ورىستار دا مالاقاي مەن تون كيگەن). ارينە, سولتۇستىكتە تۇراتىن جۇرت بولسا ءبىر ءسارى, سەبەبى, ولار جاز دەگەندى بىلمەيدى. ال قازاق­تىڭ بارلىق سالتاناتتى جيىندارى, ويىن-ساۋىعى, التىباقانى, ت.ب. جازدا, جايلاۋدا وتكەن. ايەل قاۋىمى ناعىز ساندەنىپ شىعاتىن كەزەڭ نەگىزىنەن جاز بولعان. ونىڭ ۇستىنە تاقيا ءبىزدى بارلىق ورتا­لىق ازيا حالىقتارىمەن بايلانىستىرىپ تۇرعان مادەني سيمۆول ىسپەتتەس. ونى وزبەك قىزى, تۇركى­مەن قىزى, تاتار قىزى دا كيگەن. ارينە, قازاق ءداس­تۇرىندە قىزدىڭ تاقياسى ەرەكشە ونەر تۋىندىسى بولعان: ونى قىمبات تاستارمەن, زەرمەن اشەكەي­لە­گەن, كوبىنەسە توبەسىنە ءبىر شوق ۇكى تاعىپ قويعان. بورىكتىڭ جايىنا كەلسەك, ونىڭ دا تۇپنۇسقاسىن ەشكىم ۇستانىپ جۇرگەن جوق. كەزىندە اقىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, «بورىكتى اق تۇلكىنىڭ تەرىسىمەن كومكەرگەن قاي قازاقتى كوردىڭ­دەر؟», – دەگەنى بار ەدى. سوسىن, شوشاق بورىك دەگەن باس كيىم كەيبىر وڭىرلەردە كەزدەسكەنى راس, بىراق ونىڭ دا اقىلعا سىياتىن كولەمى, بيىكتىگى بول­عان. ياعني, كوشپەلى قوعام مۇشەسىنە ەستەتي­كالىق تۇرعىدان دا, پراكتيكا­لىق تۇرعىدان قولايلى ءارى ادەمى كيىم بولعانى انىق. ال بۇگىنگى ارتىستەرىمىز تاي قازانداي باس كيىمدەرىن قالاي كوتەرىپ ءجۇر دەپ ويلايسىڭ. كوپ جاعدايلاردا ءتىپتى ەش كەزدە بول­ماعان, اجەلەرىمىزدىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن باتىردىڭ دۋلىعاسى ءتارىزدى باس كيىمدەردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كورىپ تاڭعالاسىڭ. ەر ادامداردىڭ بورىكتەرىنىڭ دە ءپىشىنى وزگەرىپ كەتكەن. ابدەن جاۋىر بولعان قالپاقتاردى الساق, شىن مانىندە بۇل باس كيىم ءتۇرى تەك بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە جانە ناقتى ءبىر الەۋمەتتىك ورتادا (شونجارلار اراسىندا) ورىن العان سياقتى. سوندىقتان ونى جالپىۇلتتىق, قازاقى باس كيىم دەۋگە مۇلدەم كەلمەيدى. وكىنىشتىسى, ەشكىم مۇراجايلارعا بارىپ نەمەسە ەسكى فوتوسۋرەتتەر مەن ارنايى زەرتتەۋلەردى اقتارىپ, اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىز كيگەن شىنايى كيىم ۇلگىلەرىن انىقتاۋعا ق ۇلىقسىز. كيىمگە, اسىرەسە قىزداردىڭ كويلەگىنە قاتىستى ايتار بولساق, قازاق ەتەك-جەڭگە شامادان تىس جەلبىر سالماعان. «قوسەتەك» كويلەكتە تەك ءبىر عانا جەلبىر بولعان. ءتىپتى مۇراجايلارداعى زاتتاردى, فوتو­قۇجاتتاردى قاراساڭىز, ەتەگى دە, جەڭى دە ادامنىڭ وزىنە شاق, ىڭعايلى كويلەكتەردى عانا كورەسىز. سول سياقتى, قامزول, بەشپەنت, شاپان, ت.ب. كيىم ءتۇر­لەرى­نىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار جانە ولار مۇمكىندىگىنشە بۇرمالانباۋى كەرەك. ايەلدىڭ دە, ەركەكتىڭ دە كويلەگىندە تىك جاعا بولعان, ەشقانداي ويىق جوق, ت.س.س. قىسقى كيىمدەردى (مىسالى, سپەكتاكلدەردە, كينودا, بەينەكليپتەردە كورسەتكەندە) قازاق ەشقاشان كيىمدى ءجۇنىن سىرتىنا قاراتىپ كيمەگەن. تۇلكى ىشىك, قاسقىر ىشىك, جانات ىشىك دەگەندەردىڭ بارلىعىندا اڭنىڭ تەرىسى استارىنا سالىنىپ, كيىمنىڭ سىرتى بارقىت سەكىلدى قالىڭ ماتامەن قاپتالعان. ۇستىنە اڭنىڭ تەرىسىن جامىلعان ەركەك – قازاق قوعامىنىڭ كورىنىسى ەمەس. كيىمنىڭ ءتۇسى مەن اشەكەيلەنۋى. قازاق قوعا­مىن­دا ەر ادامدار قىزىل, جاسىل, اق, سارى سياقتى اشىق ءتۇستى كيىم كيمەگەن. ەر-ازاماتتىڭ كيىمى كوبىنەسە قارا, قوڭىرقاي, قارا كوك بولىپ كەلگەن. تەك ىشكى كيىم عانا (جەيدە, دامبال) اق ماتادان تىگىلگەن. بۇگىندە ساحناعا دومبىرا ۇستاپ شىعاتىن كەيبىر ارتىستەر, ايتىسكەر اقىندار سىپايىلىقتى, ەر ادامعا ءتان ۇستامدىلىقتى ۇمىتىپ, جۇرت الدى­نا الەم-جالەم بولىپ شىعادى. اق كيىمدى قازاق اراسىندا تەك ديۋانالار, كەيبىر مولدا-سوپىلار كيگەن. ارينە, سال-سەرىلەر كيگەن بولار. بىراق ولار­دىڭ دا باسىم كوپشىلىگى شەكتەن شىقپاعان. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ كيىمدەرى بۇگىنگى يدەولو­گياعا, مادەنيەتكە قاجەت تۇراقتى ۇلتتىق كيىم نۇسقاسى رەتىندە قابىلدان­بايدى. كەلەسى ءبىر ماسەلە – ويۋ-ءور­نەككە, اشەكەي­لەۋ­گە قاتىستى. قازاق حالقى ەش­قاشان ۇستىنە الاباجاق كيىم كيمەگەن. كامزولعا دا, تاقياعا دا ويۋ-ورنەك, اسىرەسە سىرماق-تەكەمەتكە سا­لاتىن «قوشقار ءمۇيىز» جاپسىرماعان. بۇل حالىق­تىڭ مادەنيەتىنىڭ, ەستەتي­كا­لىق تالعامىنىڭ وتە بيىك بولعانىنىڭ ايعاعى (كەيدە ورىندى جەرىندە ۇساق ورنەك, التىن جىپتەرمەن زەر كەستە قىزداردىڭ كيىمىنە سالىنعان. سول سياقتى حان-سۇلتاندار سالتاناتتى جيىنداردا زەر شاپان كيىپ شىققان). سوڭعى كەزدە «كوشپەندىلەر», «ءبىرجان سال» سياقتى جاڭا تاريحي فيلمدەردە قازاقتىڭ كيىمدەرى عىلى­مي-ەتنوگرافيالىق نەگىزدەر بويىنشا «تۇزەلىپ», ءبىرشاما تاريحي شىندىققا جاقىنداي تۇسكەنى قۋانتادى (تاريحي كارتينالاردى, سەريالداردى تۇسىرگەندە كيىم-كەشەكتىڭ سول زامانعا سايكەستىگىن قاتاڭ تالاپ ەتەتىن الەمدىك كينوين­دۋستريانىڭ ەرەجەلەرىن ەسكەرگەن بولار). اتالمىش فيلمدەردە قازاق بۇقاراسىنىڭ كيگەن سىرتقى كيىمدەرىندە ويۋ-ورنەك اتىمەن جوق. ەر ادامداردىڭ باس كيىمدەرى ناعىز ءداستۇرلى ۇلگىمەن سىرىلىپ تىگىلگەن كادىمگى تاقيالار. ەندەشە, ارتىستەرىمىز بەن ءارتۇرلى سالتا­ناتتى شارالاردا ۇلتتىق كيىمدى ناسيحاتتاي­تىن بيكەشتەرىمىزدىڭ كيىمدەرىن دە وسى جولمەن جوندەۋدى تەزىرەك قولعا الۋ كەرەك سياقتى. كونە داۋىرلەردىڭ كيىمدەرى قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى بولىپ سانالا ما؟ بىزدە ساق ءداۋىرىن, كونە تۇركى ءداۋىرىن ناسيحاتتاۋشىلار جەتكىلىكتى. الايدا ءداس­تۇرلى كيىم نۇسقاسىن ناقتىلاپ, ونى جالپىعا بىردەي ورتاق ۇلگى ەتۋ ءۇشىن سول حالىقتىڭ ابدەن قا­لىپتاس­قان, مادەنيەتى تۇراقتاپ, گۇلدەنگەن تاريحي كەزەڭى­نىڭ ۇلگىلەرى جەتەكشىلىككە الىناتىنىن ولاردىڭ ۇمىتپاعانى ءجون. جالپى, قازاق دەگەن ەتنوس تاريح ساحناسىنا وسى اتاۋمەن XV عاسىردىڭ اياعىنا تامان شىققانىن ءبىز تاريحتان بىلەمىز. ەندەشە قازاقتىڭ ءداستۇرى, قازاقتىڭ كيىمى دەپ ءبىز تىم ەرتەدەگى عۇن تايپالارىنىڭ كيىمى مەن شاش قويۋ ۇلگىسىن العا­نى­مىز قيسىنعا كەلمەيدى (ماسەلەن, عۇندار مەن تۇركى­لەردە ەركەكتەر ۇزىن شاش وسىرگەن, بۇرىم ورگەن). ولاي زامانداردى شاتاستىرۋدى «اناحرونيزم» دەپ اتايدى. سوڭعى كەزدە «قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمى» دەگەن جاڭا كىتاپ-البوم جارىق كورىپتى. سوندا ءتىپتى «ەجەلگى قيماقتاردىڭ كيىمى», «قولا ءداۋىر ادامدارىنىڭ كيىمى» دەپ تازا قيالدان تۋىنداعان سۋرەتتەر بەرىلىپتى. مۇنداي «پليۋراليزم» باسقاسىن قويعاندا, جاستاردى شاتاستىرۋعا اكەلەدى. شىن مانىندە «قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى» دەپ شارتتى تۇردە ابىلاي مەن اباي زامانىنداعى كيىمدەردى ايتۋعا بولادى. جانە ول كەزەڭ تۋرالى ناقتى قۇجاتتار, سۋرەتتەر, زاتتاي مۇرالار جاقسى ساقتالعان. سوسىن, گەوگرافيالىق ايماقتارعا بايلانىستى كيىم كيۋدىڭ بەلگىلى ايىرماشىلىقتارى بولعانى راس. «ارعىن كيمەشەك», «اداي بورىك», «ماتاي تىماق» دەگەن سوزدەر سونى اڭعارتادى. ارنايى ماماندار ولاردى اجىراتىپ بەرەر. الايدا, ولار ءپرينتسيپتى ايىرماشىلىقتار ەمەس جانە ونداي ەرەكشەلىكتەردى اسىرەلەپ, ءورشىتۋدىڭ ەش پايداسى جوق. بىزگە قاجەت نارسە – «ءبىر ۇلت», «ءبىر جالاۋ» دەگەن سياقتى بىرىڭعاي ۇلتتىق كيىم ۇلگىسى. ياعني حالىقتى, بولاشاقتا بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرە الاتىن قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن انىقتاۋ ماسەلەسى. باسقا حالىقتار, شەتەلدىكتەر «مىناۋ  قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى عوي» دەپ بىردەن تانۋ ءۇشىن كيىمدەردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قاپتاتۋدى, اسىرەسە ويدان شىعارۋدى دوعارىپ, ءبىر ۇلگىگە توقتالۋ كەرەك. ءنازيرا نۇرتازينا,  ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى.