قازاق مەملەكەتتىلىگى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىككە كەيبىرەۋلەر ويلاعانداي كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنىڭ ناتيجەسىندە عانا جەتكەن جوق. ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس كەشە عانا باستالىپ, بۇگىن اياقتالعان جوق. بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىن ەجەلگى زامانداردان بەرى مەكەندەگەن تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ كەزىنەن باستاپ-اق ۇلان دالا ءۇشىن, ونىڭ كەڭىستىگى مەن ءاربىر سۇيەم جەرى ءۇشىن قان توگىپ, جان الىسقان كۇرەستەر بولدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىمىز ەۋرازيا تورىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان جەرىمىز ءۇشىن, ەلىمىز ءۇشىن, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرگە تولى بولاتىن.
قازاق حالقى قازىرگى اۋماعىنا باسقا جاقتان اۋىپ نەمەسە باسقىنشىلىق جولمەن كەلگەن جوق. ولار عاسىرلار بويى وسى جەردى مەكەندەگەن تايپالار مەن حالىقتاردان قالىپتاستى جانە ولاردىڭ قالىپتاسۋ تاريحى مەيلىنشە تەرەڭ جانە كۇردەلى. ءبىزدىڭ حالقىمىز تاريحتىڭ سان قيلى سوقپاقتارىنىڭ قيىن دا جانكەشتى جانە جەڭىستى دە جەمىستى جولىن كەشتى. بۇل جول نەگىزىنەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى جانە بۇكىل الەم مويىنداعان مەملەكەتىمىزدى قۇرۋ جولىنداعى كۇرەسپەن ءوتتى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن عانا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى دەربەس, ەگەمەندى مەملەكەتكە اينالدى. 1991 جىلى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان ساتتەن باستاپ مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى نىشاندارىنىڭ قالىپتاسۋ بارىسى ءجۇردى. XX عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ۇلان-بايتاق اۋماعىندا سوتسياليستىك دەپ اتالعان ءبىر مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق جۇيە ساپالى ءارى مازمۇندى وزگە ءبىر مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق جۇيەمەن اۋىستى. بۇل كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ جانە بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ نەگىزىندە دەربەس ەگەمەندى مەملەكەتتەر قۇرىلعاننان كەيىن جۇزەگە استى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە تاريحتا وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەكى وقيعا ورىن الدى. ءبىرىنشىسى – قۇدىرەتتى, استام دەرجاۆا دەپ ەسەپتەلىپ كەلگەن وداقتاس مەملەكەت ءبىر ساتتە قۇلادى. ەكىنشىسى – ءبىر فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتىڭ ورنىندا 15 دەربەس مەملەكەت قۇرىلدى. سوعان سايكەس ەسكىنى ىسىرىپ, ونىڭ ورنىنا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت پەن جاڭا قۇقىقتىق جۇيەنى جاساقتاۋدىڭ وبەكتيۆتى قاجەتتىگى پايدا بولدى.
بۇرىنعى سوتسياليستىك جۇيەدەگى رەسپۋبليكانى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتكە الماستىرۋ 1990 جىلدىڭ 25 قازانىنان باستالىپ, 1991
جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا اياقتالدى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى كسرو-داي الىپ يمپەريانىڭ كۇيرەۋىنىڭ سالدارىنان قالىپتاسقانىمەن, ونىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزىن باستى ءۇش قۇجات, اتاپ ايتقاندا: 1990 جىلعى 25 قازانداعى «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا», 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى» قازاق كسر-ءىنىڭ زاڭى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قۇرادى. اتالعان قۇجاتتار ىشىندە «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ءبىرىنشى كونستيتۋتسيالىق اكت بولىپ تابىلادى.
قازاق كسر-ءىنىڭ 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى زاڭىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى بولىپ قايتا اتالۋىنا بايلانىستى اتالعان قۇجات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەگەن جاڭا اتاۋعا يە بولدى. قازىرگى كەزدە دەكلاراتسيانى باعالاۋدا ەكى ۇستانىم ورىن الىپ وتىر. بىرەۋلەر: ول قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنا قانداي دا بولسىن ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن جوق, سوندىقتان تاۋەلسىز جانە سوتسياليستىك ەمەس مەملەكەت يدەيالارى باياندالعان اكت بولىپ ەسەپتەلە المايدى دەپ پايىمدايدى. ەكىنشى بىرەۋلەرى دەكلاراتسيا ءتاۋەلسىزدىكتى جانە مەملەكەت دامۋىنىڭ سوتسياليستىك ەمەس جولىنىڭ باستاۋىن قالادى. قۇجاتتا سوتسياليستىك فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتىڭ ءپرينتسيپىن, ۇيىمداستىرىلۋ ءتارتىبى مەن قىزمەتىن تەرىسكە شىعارعان ەرەجەلەر باياندالعان جانە ول بۇرىن ورىن الماعان تىڭ جاڭالىقتاردى ۇسىندى دەپ ەسەپتەيدى.
جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ورنىعۋىنىڭ جانە قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزىن جوعارىدا اتالعان ءۇش تاريحي قۇجاتتىڭ قۇراعاندىعىن كورۋگە بولادى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىن جازۋدا جانە وقىتۋدا وسى اتالعان تاريحي قۇجاتتارعا ايرىقشا ماڭىز بەرۋ كەرەك.
دەكلاراتسيا قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن رەسمي تۇردە جاريالادى. قازاق كسر-ءى 1978 جىلعى رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى بويىنشا زاڭ جۇزىندە ەگەمەندى مەملەكەت بولدى, الايدا قازاق كسر-ءىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىقتارى كەڭەس وداعىنىڭ ەگەمەندىگىمەن شەكتەلدى. سول كەزدەگى كونستيتۋتسيانىڭ 73-بابىندا «كسرو زاڭدارىن قازاق كسر-ءىنىڭ اۋماعىندا ورىنداۋ مىندەتتى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ال دەكلاراتسيا بويىنشا «قازاق كسر-ءى ءوز اۋماعىندا رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندى قۇقىقتارى مەن كونستيتۋتسياسىن بۇزاتىن وداقتىڭ زاڭدارى مەن ونىڭ جوعارى ورگاندارىنىڭ باسقا دا اكتىلەرىنىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋعا قۇقىلى. قازاق كسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندە شارالار قولدانادى. قازىرگى شەكاراسىندا قازاق كسر-ءىنىڭ اۋماعى بولىنبەيدى جانە وعان قول سۇعىلمايدى, ونىڭ كەلىسىمىنسىز پايدالانۋعا بولمايدى» دەلىنگەن بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى قازاق كسر-ءىنىڭ اۋماعىندا, ونىڭ ءوز ەركىمەن وداققا بەرگەن ماسەلەلەرىن قوسپاعاندا, قازاق كسر كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگى ورناتىلدى دەگەندى بىلدىرگەن ەدى. باسقاشا ايتقاندا, دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ دەربەس كونستيتۋتسيالىق زاڭناماسىنا نەگىز قالادى.
قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك وكىمەت ورگاندارى دەكلاراتسيا قابىلدانعانعا دەيىن كسرو مەملەكەتتىك وكىمەت ورگاندارىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولدى. كسرو جوعارعى كەڭەسىنەن باستاپ سەلولىق, اۋىلدىق كەڭەستەرگە دەيىنگى كەڭەستەردىڭ بارلىق بۋىندارى مەملەكەتتىك وكىمەتتىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرادى. كەڭەستەر جۇيەسىنە كىرمەيتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەربەس ۇيىمى تۋرالى ايتىلمادى. دەكلاراتسيادا «قازاق كسر-ءى رەسپۋبليكاداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق-ءمادەني قۇرىلىسقا, ونىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى بارلىق ءماسەلەلەردى دەربەس شەشەدى, مەملەكەتتىك وكىمەت پەن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن قۇزىرەتىن ايقىندايدى» دەپ جازىلدى. قازاق كسر-ءىنىڭ 1978 جىلعى كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىك وكىمەتتىڭ بىرلىگى ءپرينتسيپى ورنىقتىرىلعان بولاتىن. بۇكىل مەملەكەتتىك بيلىك قازاق كسر-ءىنىڭ ساياسي نەگىزىن قۇرايتىن حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەستەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. بارلىق باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار كەڭەستەردىڭ باقىلاۋىندا جانە وعان ەسەپ بەرىپ تۇردى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىن ءبولۋ تۋرالى اڭگىمە دە بولعان جوق. ال دەكلاراتسيادا بولسا: «رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگى ونى زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت بيلىگىنە ءبولۋ ءپرينتسيپى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى» دەپ جازىلدى.
ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياعا دەيىن قازاق كسر-ءىنىڭ مەنشىكتى ىشكى اسكەرى بولمادى. رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى وداقتىڭ ءتيىستى ورگاندارىنىڭ بولىگى بولدى جانە رەسپۋبليكانىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ورگاندارىنا باعىنبادى. ال مۇنىڭ ءوزى رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى جوق ەكەنىنىڭ ەلەۋلى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ال ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيادا قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسى مەن قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتىنە باعىناتىن جانە سولاردىڭ باقىلاۋىندا بولاتىن ءوز ىشكى اسكەرلەرىن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىن ۇستاۋعا قازاق كسر-ءى تولىق قۇقىقتى دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى.
دەكلاراتسيانىڭ كەلتىرىلگەن ەرەجەلەرى ونىڭ قازاقستاندا سوتسياليستىك مەملەكەتتىك ماشينانى ىعىستىرۋعا, دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا جانە وداقتىق مەملەكەتتەگى ءوزىنىڭ مارتەبەسىن ءتۇبەگەيلى وزگەرتۋگە نەگىز قالاعانى تۋرالى قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى نەگىزدەمە بەرەدى. وسىلايشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ» قابىلدانۋى دەربەس, ەگەمەن قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋدىڭ نەگىزىن قالادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەس كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسيالىق قۇجاتى رەتىندە تاريحقا ەندى.
1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ ءوزگەرتۋ تۋرالى» قازاق كسر-ءىنىڭ زاڭى قابىلداندى. بۇل زاڭدى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكانىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قاعيداتتارىنا, ادام قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مىزعىماستىعىنا, قوعامنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە يدەولوگيالىق جاعىنان سان-الۋاندىعىنا نەگىزدەلگەن دەموكراتيالىق, تاۋەلسىز, بەيبىتشىلىكسۇيگىش, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلىسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ قابىلدادى. وسى زاڭ نەگىزىندە قازاق كسر كونستيتۋتسياسى مەن قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا, قازاق كسر-ءىنىڭ باسقا دا زاڭدارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتالعان زاڭ كونستيتۋتسيالىق دەپ اتالماعانىمەن, ءىس جۇزىندە وسى مازمۇنعا ساي ەدى. ويتكەنى, 1978 جىلعى قازاق كسر كونستيتۋتسياسىندا «كونستيتۋتسيالىق زاڭ» دەگەن ۇعىم مۇلدە جوق بولاتىن. بۇل زاڭ سوتسياليستىك مەملەكەتتى تاراتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزدى قورىتىندىلادى. زاڭ مەملەكەتتىڭ ءمانىن تاپتىق ۇستانىم تۇرعىسىنان ەمەس, وركەنيەتتىك تۇرعىدان باعالادى. قازاقستان حالقى جۇمىسشى تابىنا, شارۋالارعا جانە زيالى قاۋىمعا ءبولىنبەدى, ال «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى سوتسياليستىك جالپىحالىقتىق مەملەكەت رەتىندە» (قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابى) سولاردىڭ ەركى مەن مۇددەلەرىن ءبىلدىردى. جاڭا زاڭ تاپتار مەن الەۋمەتتىك جىكتەردى اتاپ كورسەتپەي, بۇكىل حالىقتىڭ اتىنان قابىلداندى.
جاڭا زاڭدا حالىقتىڭ «ءوزىن-ءوزى بيلەۋ, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مىزعىمايتىندىعىنا, قوعامنىڭ ساياسي جانە يدەولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگىنە نەگىزدەلگەن دەموكراتيالىق, تاۋەلسىز, بەيبىتشىل, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا» ۇمتىلىسىن باسشىلىققا الاتىندىعى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. زاڭنان كەلتىرىلگەن ءۇزىندىدە «سوتسياليستىك» مەملەكەت تەتىگىن جويۋ قاجەتتىگى تۋرالى يدەيالار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىڭ ۇيىمداستىرىلۋى, قىزمەتى جانە ونىڭ مىندەتتەرى ءپرينتسيپىن تۇبىرىمەن وزگەرتۋ يدەيالارى دا باياندالعان. مۇندا بۇرىنعى قازاق كسر-ءى دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق ەمەس ءارى تاۋەلدى مەملەكەت ەكەندىگى جاناما تۇردە مويىندالادى. زاڭ قازاق كسر-ءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ قايتا اتادى. ول ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ, اتاپ ايتقاندا, «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا» وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى زاڭ قابىلدانعان ساتتەن باستاپ, قۇجات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەپ اتالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ تاريحي قۇجات بولدى. زاڭ كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا بايلانىستى قابىلداندى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە قازاقستان مەملەكەتى باسشىلىققا الۋعا ءتيىس قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قۇقىقتىق پرينتسيپتەرى باياندالدى. ولارعا جالپىعا بىردەي ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىندا, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپى جۇرت تانىعان وزگە دە نورمالارىندا باياندى ەتىلگەن جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقىعىنىڭ باسىمدىعىن مويىنداۋ, ازاماتتىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ, بەيبىتشىل سىرتقى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءپرينتسيپى مەن قارۋسىزدانۋ پرينتسيپىنە ادالدىعىن مويىنداۋ جاتادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت دەپ تانىلدى. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قازاقستان كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس ءوز اۋماعىندا بۇكىل وكىمەت بيلىگىن تولىق يەلەنەدى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى دەربەس بەلگىلەپ, ءجۇرگىزەدى. دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇرۋ ستراتەگيالىق ماقسات بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭىزدى پرينتسيپى ورنىقتىرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا ونىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارى قولدانىلادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ مۇنداي ەرەجەسى كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىمەن جانە ونىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا قولدانىلۋىن توقتاتۋىمەن ءتۇسىندىرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مويىنداعان حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى كونستيتۋتسيالىق زاڭ بويىنشا قالىپتاساتىن ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ باستاۋ كوزى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىققا كىرۋى ءۇشىن بۇل ەرەجەنىڭ زور ماڭىزى بار. كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ باسقا ءبىر ماڭىزدى ءپرينتسيپىن دە ورنىقتىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى قازىرگى شەكارالارىندا ءبىرتۇتاس, بولىنبەيتىن جانە قول سۇعۋعا بولمايتىن اۋماق دەپ جاريالاندى. مەملەكەتتىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قاتىناسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى ونىڭ ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەۋلى بەلگىسى بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ بارلىق باسقا مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قاتىناسىن حالىقارالىق قۇقىق پرينتسيپتەرى بويىنشا قۇرادى دەپ جازىلدى. ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن باسقا مەملەكەتتەردىڭ تانۋى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اشىق ەكەنى جاريالاندى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ اتالمىش پرينتسيپتەرى تاۋەلسىز قازاقستان قىزمەتىنىڭ نەگىزىنە الىندى جانە العاشقى كۇننەن باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭنىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى مەن ازاماتتارىنىڭ مارتەبەسىنە ارنالدى. تاريحي تاعدىر ورتاقتاستىعى قازاق ۇلتىمەن بىرىكتىرگەن بارلىق ۇلتتار ازاماتتارىنىڭ جيىنتىعى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان حالقىنىڭ انىقتاماسى كەلتىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل زاڭدا «تاريحي تاعدىر ورتاقتاستىعى قازاق ۇلتىمەن بىرىكتىرگەن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۇلتتارىنىڭ ازاماتتارى قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقىن قۇرايدى, بۇل حالىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەگەمەندىكتىڭ بىردەن-ءبىر يەسى جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارى نەگىزىندە تىكەلەي دە, سونداي-اق ءوزى سايلايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى دا مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىندىعى» جازىلدى.
زاڭ قازاقستان حالقىن تاپتارعا ءبولمەيدى, قايتا ونى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءبىرىڭعاي, تۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قارايدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىن – ءوز ازاماتتىعىنىڭ بولۋىن باياندى ەتتى. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ازاماتتارى وزدەرىنىڭ ۇلتىنا, ۇستايتىن دىنىنە, قانداي قوعامدىق بىرلەستىككە جاتاتىنىنا, تەگىنە, الەۋمەتتىك ءجانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, شۇعىلداناتىن قىزمەتىنە, تۇرعىلىقتى ورنىنا قاراماستان بىردەي قۇقىقتاردى يەلەنىپ, بىردەي مىندەتكەرلىكتە بولاتىنى مويىندالدى. ازاماتتىق تەڭ قۇقىلىققا قول سۇعۋشىلىقتىڭ زاڭ بويىنشا جازالاناتىنى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى.
قازاقستاننىڭ اۋماعىن پاتشالىق سامودەرجاۆيە كەزەڭىندە دە, كەڭەستىك ۋاقىتتا دا كوپتەگەن قازاقتار تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى, ولار قازىر باسقا مەملەكەتتەردە تۇرىپ جاتىر. كونستيتۋتسيالىق زاڭ ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن الۋ قۇقىعىن مويىندادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراتىن شەتەلدىك ازاماتتارعا جانە ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قاتىستى دا كوزقاراسىن ءبىلدىردى. ولار كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانادى, مىندەتكەرلىكتە بولادى, زاڭدار مەن مەملەكەتارالىق شارتتاردى (مەملەكەت ءوزى الىپ تاستاعاننان باسقاسىن) قولدانا الادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ قازاق ۇلتىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن باسقا ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن ءجانە ءتىلىن قايتا وركەندەتىپ, دامىتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋ مەملەكەتتىڭ مىندەتى بولىپ تابىلاتىنىن مويىندادى.
«مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى تۋرالى بىرقاتار جاڭا قۇقىقتىق نورمالار باياندالدى. دەكلاراتسيانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك, مەملەكەتتىك بيلىك تۋرالى ەرەجەلەرىن جاڭعىرتا وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭ, دەكلاراتسيادا كورسەتىلگەنىندەي, تەك جوعارعى كەڭەستىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ دە حالىق اتىنان ءسويلەۋ قۇقىعىن باياندى ەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى – كونستيتۋتسيانى سوت ارقىلى قورعايتىن جوعارى ورگان بولىپ تانىلۋى ءوز الدىنا جاڭا ەرەجە بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى 1992 جىلى قۇرىلىپ, 1995 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى.
كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ايرىقشا مەنشىگىنە بەرىلدى. اتالعان وبەكتىلەردىڭ ءبارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. كەڭەس وداعىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى كەزەڭىندە اتالمىش تابيعي رەسۋرستاردىڭ ءبارى وداقتىق ورگانداردىڭ قاراماعىندا بولدى, بۇل ورگاندار ولاردى ءوز قالاۋىنشا يەلەندى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى مەنشىكتىڭ الۋان تۇرلەرىنە جانە ونىڭ بارلىق نىساندارىنىڭ تەڭدىگىنە نەگىزدەلەتىنى كورسەتىلدى. مۇنىڭ ءمانىسى مەملەكەتتىك مەنشىكپەن قاتار جەكە مەنشىك تە مويىندالدى دەگەن ءسوز. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوزىنىڭ قارجى-نەسيە, اقشا, سالىق جانە كەدەن جۇيەسىن قۇرۋعا, سونداي-اق ءوزىنىڭ التىن, الماز جانە ۆاليۋتا قورىن قۇرۋعا قۇقىعى بەكىتىلدى. ءسويتىپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزىن قالادى, ونىڭ باستى نىشاندارىن ايقىندادى.
كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىكتى قورعاۋدى ۇيىمداستىرۋ ءماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋ ماقساتىندا دەربەس قارۋلى كۇشتەرىن قۇرادى جانە ءوز اۋماعىندا اسكەرلەردى, قارۋ-جاراق پەن تەحنيكانى ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرىن شەشەدى.
قازاقستاندا سوتسياليستىك مەملەكەت اپپاراتىن ىعىستىرۋ بىرنەشە جىلدار بويىنا ءوتتى جانە نەگىزىنەن 1993 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋىمەن جانە حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى جۇيەسىنىڭ جويىلۋىمەن اياقتالدى. جوعارعى كەڭەس پەن حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ جەرگىلىكتى كەڭەستەرى مەملەكەتتىك وكىمەتتىڭ جوعارىدان تومەنگە دەيىنگى بارلىق ورگاندارىن (ازاماتتار سايلاعان اۋداندىق سوتتاردىڭ سۋديالارىنان باسقا) جاساقتاعاندىقتان, قازاقستاندا كەڭەستەر جۇيەسىن جويۋ مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك قاعيداتىنان باس تارتۋ دەگەندى ءبىلدىردى, مۇنىڭ ءوزى ولاردى تۇبىرىمەن قايتا قۇرۋعا جەتكىزدى. ەسكى اپپاراتتى ىعىستىرۋ ەرەكشە الەۋمەتتىك-ساياسي شيەلەنىسسىز, جاڭا كونستيتۋتسيالىق قۇجاتتار نەگىزىندە جانە سولارعا سايكەس جۇرگىزىلدى. جوعارىدا اتالعان تاريحي ءۇش قۇجات نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى قالىپتاستىرىلدى جانە وسى قۇجاتتار ءتاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا دا العىشارتتار جاسادى.
قازىر دۇنيە جۇزىندە 190-نان استام ءتاۋەلسىز ەل بار. ارقيلى جاعدايدا تاۋەلدىلىككە تۇسكەن ولاردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋلارى دا تاريحي جانە ساياسي جاعدايلارعا قاراي ءارتۇرلى جولمەن شەشىلدى. ولاردىڭ كەيبىرى بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان قيان-كەسكى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزسە, كەيبىرى تاريحي قالىپتاسقان سەبەپتەرگە بايلانىستى ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن الدى. XX عاسىر الەم تاريحىندا تاۋەلسىزدىك شەرۋى ناۋقانىمەن دە ايگىلى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە وتارلى ءىرى ەلدەر مەن تاۋەلدى ەلدەردە بولىپ وتكەن تەرەڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەر بودان حالىقتاردىڭ كۇرەسىنە قولايلى جاعداي جاسادى. سونىڭ ءناتيجەسىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن-اق ازيانىڭ جانە افريكانىڭ ونداعان مەملەكەتى ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جەڭىپ الدى. تەك 1960 جىلى عانا افريكانىڭ 17 مەملەكەتى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. 90-جىلداردىڭ باسىندا سوتسياليستىك جۇيە مەن كسرو-نىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە 20-عا جۋىق ەل (يۋگوسلاۆيانىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردى قوسا ەسەپتەگەندە) ءتاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالادى.
كەيبىر ەلدەر ءۇشىن تاۋەلسىزدىك الۋ قانتوگىسپەن كەلىپ, ونى ورنىقتىرۋ وڭايىراق سوقسا, قازاقستان جانە باسقا دا كسرو قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالارعا تاۋەلسىزدىك الۋ وڭاي بولعانىمەن, ونى ورنىقتىرۋ, ۇستاپ تۇرۋ, تۇعىرىن بەكەمدەۋ, الەمدىك قوعامداستىقتان ورنىقتى ورىن الۋ وڭايعا سوقپادى.
مۇرات مۇحامەدوۆ, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.
