مەرەكە
جەتىسۋدىڭ «جانارتاۋى» اتانعان اقىننىڭ مەرەيتويى شالكودە جايلاۋىندا دۇركىرەپ ءوتتى
اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ كىندىك قانى تامعان قاراساز اۋىلىن بەتكە ۇستاپ جوڭكىگەن كولىك اتاۋلى كوز ۇشىنان مەنمۇندالاپ كورىنەتىن رايىمبەك باتىردىڭ ەسكەرتكىش-پانتەونىنا باس سۇعۋدى وزدەرىنە پارىز سانايتىنداي. راس, رايىمبەك سىندى باتىر بولماسا, بۇگىنگى بەيبىت زامان دا, ءوز-وزىنە باس يە ەل دە بولماس ەدى. اقيىق اقىننىڭ تويى ارۋاقتى باتىردىڭ ەسكەرتكىش بەلگىسىنە باس ءيىپ تاعزىم ەتۋدەن باستالدى.
ازىرلىك بۇدان ءبىر جىل بۇرىن باستالعاندىقتان, دارا دارىن يەسىنىڭ مۇراجايى كەرەمەت كەسكىن-كەلبەتكە يە بولىپ, مۇراعاتتارمەن تولىققان ەكەن. الىس-جاقىننان اعىلعان قوناقتار اقىن مۇراجايىن تاماشالاپ, رەت-رەتىمەن ورنالاستىرىلعان سۋرەتتەر مەن قۇجاتتارعا, قولدانعان زاتتارى مەن تۇتىنعان م ۇلىكتەرىنە اسقان قىزىعۋشىلىق تانىتتى. ءار زاتتىڭ كيەسى, ءوز سىرى, تاريحى بار. مەرەيتويدىڭ ءبىرىنشى كۇنى مۇزبالاق اقىنعا قويىلعان ەسكەرتكىش ءمۇسىن مەن مەموريالدى مۋزەي سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. مۇراجاي الدىنداعى تاس تۇعىرداعى اقىن بەينەسىن قالىڭ جۇرتشىلىق گۇل دەستەلەرىمەن كومكەردى. جوندەۋدەن وتكەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ كوركى دە جاراسىم تاپقان. قاراسازدا مەرەيتوي باعدارلاماسىمەن اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەردەن رەسپۋبليكالىق «جىرلايدى جۇرەك» بايقاۋى جانە اقىن ولەڭدەرىن مانەرلەپ وقۋدان بالالاردىڭ كونتسەرتتىك باعدارلامالارى اشىق اسپان استىندا تاماشالاندى. مادەنيەت ۇيىندە مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «ماقاتاەۆ پوەزياسى – ۇلتتىق رۋحاني قازىناعا قوسىلعان ۇلەس» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا جالعاسىن تاپتى. رەسمي جينالىستىڭ سوڭىندا جازبا اقىنداردىڭ «كەڭ دۇنيە, ءتوسىڭدى اش, مەن كەلەمىن!...» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسىنا قاتىسقان 14 اقىننىڭ تۋىندىلارى نازارعا ۇسىنىلىپ, ەڭ ۇزدىك شىعارمالار قورىتىندىلاندى.
مەرەيلى تويدىڭ ەكىنشى كۇنى, ياعني 30 شىلدەدە قوناقتار شالكودە جايلاۋىنداعى اشىق اسپان استىندا توي سالتاناتىن جالعاستىردى. ەكى ءجۇزدىڭ ۇستىندە تىگىلگەن ۇلتتىق ناقىشتاعى اقشاڭقان ۇيلەر تولاسسىز قوناق كۇتىپ, حالقىمىزدىڭ كەڭپەيىل نيەتىن تاعى ءبىر قىرىنان تانىتتى.
مەرەيتوي قۇرمەتىنە جيىلعان كوپشىلىك الدىندا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن سەرىك ۇمبەتوۆ وقىپ بەردى. سونداي-اق وزگە دە مينيسترلىكتەر مەن وبلىس باسشىلارى بۇل كۇنى مۇزبالاق اقىنعا قۇرمەت كورسەتىپ, اتالمىش شاراعا ءوز قۇتتىقتاۋلارىن جولداپ جاتتى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن كەلگەن دەلەگاتسيا وكىلدەرى مۇقاعالي ەلىنە ىستىق ىقىلاس پەن اقجارما تىلەكتەرىن الا كەلدى. وبلىس اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ اقىننىڭ شىعارماشىلىعى جايلى تارتىمدى بايانداما جاسادى.
– ەلىن جىر جاۋھارىمەن سۋسىنداتقان اقىن تويىنا قوش كەلدىڭىزدەر, دەپ باستادى ءسوزىن وبلىس باسشىسى. – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بيىلعى جىلدى «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» دەپ اتاعانى بەلگىلى. تاريح ولشەمىمەن قاراعاندا, قاس-قاعىم ءسات سانالاتىن وسىناۋ جىلدارى ەلىمىز بارلىق سالادا ۇلان-اسىر تابىستارعا قول جەتكىزدى. باسقا ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭەسىپ, كوك بايراعىمىز كوگىمىزدە جەلبىرەدى. اتا-بابا عاسىرلار بويى ارمانداعان قاسيەتتى تاۋەلسىزدىككە جەتۋ ارقىلى ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماي كەلەدى, دەگەن بايانداماشى اقىندارىن ارداقتاپ, ءباھادۇر باتىرلارىن ۇلىقتاعان حالقىمىز وسى داستۇرىنەن جاڭىلمايتىنىن جەتكىزدى. – ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرعان ءبىرتۋار تالانت يەسى, قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ ءحانتاڭىرى مۇقاعالي ماقاتاەۆ:
و, جەتىسۋ!
ساندىق تاۋ, ساندال بەلىم,
شوقتىعى ءوسىپ, جال ءبىتىپ, جانداندى ەلىڭ.
كۇنىم تۋدى كوگىڭدە سامعار مەنىڭ,
الاتاۋدان بيىكپىن دەمەۋشى ەدىم,
اتتەڭ شىركىن, عارىشپەن جالعار ما ەدىم! – دەپ شابىتتانا جىرلاعان جەتىسۋ جەرىنىڭ جاراتىلىسى تىم وزگەشە. ءار سايىنا ءان قوناقتاپ, ءار بۇتاعىنان جىر ساۋلاعان كيەلى ولكەدە كوگەن ەمەس, ولەڭ تاڭداعان ارقالى اقىن-جىراۋلار از بولماعانى دا ەرەكشە قۇبىلىس. جەتىسۋ اقىندارىنىڭ التىن دىڭگەگى ءسۇيىنباي مەن جىر الىبى جامبىل, الاتاۋدىڭ بۇلب ۇلى كەنەن ازىرباەۆ پەن ولەڭنىڭ «قارا جورعاسى» ۇمبەتالى كارىباەۆ, قۇلانايان قۇلمانبەت, قابىليسا جىراۋ, جەتىسۋدىڭ كومەيىنەن جىر توگىلگەن اقىن قىزى سارا تاستانبەكقىزى, جىر قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆ جانە باسقا دا ساڭلاقتار بۇل ءسوزىمىزدىڭ ناقتى دالەلى.
ەلدىڭ شەتىندە, شەكارانىڭ شەبىندەگى رايىمبەك اۋدانى دا دارىندى تۇلعالارىمەن دارالانعان كيەلى مەكەندەردىڭ ءبىرى. بۇل «مەنىڭ اتىم قوجا» ءفيلمى ارقىلى بالالىق بال كۇنىمىزگە ەستەن كەتپەستەي ەسكەرتكىش تۇرعىزعان بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ, ادەبيەتتى اردىڭ ءىسى دەپ باعالاعان پاراساتتى تۇلعا باققوجا مۇقايدىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى. الداسپانداي جارقىراپ وتكەن قارىمدى قالامگەر ساعات اشىمباەۆتىڭ اتاقونىسى. مۇقاعاليدىڭ قاناتتاس ءىنىسى, ەلىنە ەركەلىگى جاراسقان ەركىن ءىبىتانوۆتاي اقىننىڭ قيماس مەكەنى. مۇقاعاليداي اقيىق اقىن, الاتاۋداي اسقار تالانتتىڭ وسىناۋ قاسيەتتى ولكەدە دۇنيەگە كەلىپ, ولەڭ-جىردىڭ تايقازانىن تاسىتۋى ءومىر زاڭدىلىعى, ۇلىلىق جالعاستىعى دەسەك, ەشبىر ارتىق ايتقاندىق بولا قويمايدى, – دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن وبلىس باسشىسى.
قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋى قاي كەزەڭدە بولماسىن رۋحاني دامۋىمەن ايقىندالادى. مادەنيەتكە, ونەرگە كوڭىل ءبولۋ ارقىلى بولاشاققا جول سالىنادى. جىل بويى وبلىس كولەمىندە اقيىق اقىننىڭ شىعارمالارىنا ارنالعان كىتاپ كورمەلەرى, اپتالىقتار, ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەردىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋى, ءمۇشايرالار ءوتتى. ىلياس پەن مۇقاعاليدىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىلدى. مەرەيتويدا وقىرمانعا تابارىك رەتىندە وسى كىتاپتار تارتۋ-تارالعى رەتىندە ۇسىنىلدى.
ءسوز ورايىندا اقىننىڭ «بىلگىڭ كەلسە, الدىمەن زەرتتە مەنى», «ەسىڭە مەنى العايسىڭ», «مەن ءسىرا, ولمەيتىن شىعارمىن» دەگەن ەستەلىك كىتاپتارىن شىعارۋدى, اقىننىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس شارالارىن قولعا الىپ, تىكەلەي باس-كوز بولعان ۇلتتىق ادەبيەت پەن ونەردىڭ جاناشىرى, مەملەكەت قايراتكەرى سەرىك ابىكەن ۇلى ۇمبەتوۆتىڭ ەڭبەگىن ايتا كەتۋ كەرەك.
رايىمبەك اۋدانى قاراساز اۋىلىندا اقىننىڭ ادەبي-مەموريالدى مۋزەيىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 177 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, قوسىمشا كونفەرەنتس زال سالىنعان. مۋزەي كەڭسەلىك جيھازدار مەن جاڭا تەحنولوگيالىق اۋديو-بەينە, دىبىس-جارىق قۇرال-جابدىقتارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسىلايشا ارتىنا ءوشپەس ءىز, ولمەس مۇرا قالدىرعان, پوەزيانىڭ ءپىرى مۇقاعالي جىرلارى ۋاقىت وتكەن سايىن جارقىرايتىنىنا ەش كۇمان جوق.
بيىك بولسا بولعانى بولاشاعىم,
مەن الاسامىن.
ءومىر ساحناسىنا العان زاڭدى بيلەتىم بار,
زاڭدى ورنىما تالاسامىن, دەپ اقىن ايتارىن ايتىپ كەتكەن.
تىرشىلىككە ەنىپ, ءومىر كوشىنە ىلەسكەن سوڭ ءوز ورتاسىنان ورىن الۋعا, ءبىلىمنىڭ شىڭىنا شىعۋعا, ونەر-عىلىم قۋعا, ەلىنىڭ نامىسىن, تۇعىرىن بيىكتەتۋگە ۇلەس قوسۋعا كىمنىڭ دە تالاسى بار ەمەس پە؟ وسى ورايدا ومىردەن ويىپ تۇرىپ ورىن الۋعا, قاشاپ تۇرىپ جىر جازۋعا قۇلشىنۋى, ءوزىنە ەسەپ بەرىپ, الدى-ارتىن بولجاۋى, ولشەۋلى ءومىردى قيقىمداپ, بوس وتكىزبەۋگە تىرىسۋى قاي كەزدە دە سانالى جانعا وي سالاتىنى ءسوزسىز. ۇلى اباي ايتقان “سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان” دەگەن قاعيدامەن يدەيالاس. بۇل ونەر, ولەڭ مۇراتىنداعى ءداستۇرلى جالعاستىق دەۋگە كەلەدى.
اقىننىڭ ماڭگىلىك عۇمىرعا اينالعانىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى, جىل سايىن تۋعان كۇنى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا مۇقاعاليعا ارنالعان ادەبي-سازدى كەشتەردىڭ تولاسسىز وتكىزىلۋى. ءبىر عاجابى, بۇل ءۇردىس ەشكىمنىڭ تاپسىرىپ-مىندەتتەۋىنسىز, جۇرەك قالاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى. اقىنعا ارنالعان جىر ءمۇشايرالارى مەن ءان كەشتەرى كەرۋەنىنىڭ جىلدان جىلعا جالعاساتىنى دا ءسوزسىز.
اقىن ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە «مەن ءححى عاسىر ۇرپاقتارىنىڭ قۇرداسىمىن. ودان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دا تۋىسىمىن» دەگەن ەكەن. بولاشاقتى تاپ باسىپ ايتقان اقىن كورەگەندىگىنە ەرىكسىز تاڭداناسىڭ. شىنىمەن دە ءححى عاسىردىڭ ۇرپاقتارى اقىننىڭ قۇرداسىنا, ءھام سىرلاسىنا اينالعان. وعان جىل سايىن وسى قاراساز اۋىلىندا ءوتىپ ءجۇرگەن ءداستۇرلى «مۇقاعالي وقۋلارى» اتتى جىر جيىنى ءدالەل دەۋگە بولادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىنەن كەلگەن جاس ورەندەرىمىز ساعىندىرعان جىل قۇسىنداي ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىلدا باس قوسادى. العاشىندا اۋىل مەكتەبىنەن باستالعان «مۇقاعالي وقۋلارى» ۋاقىت وتە كەلە قاناتىن كەڭگە جايسا, بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتتى. جەرلەستەرىنىڭ اقىنعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ەرەكشەلىگى بەس جاستاعى بالادان باستاپ, الدىڭعى بۋىنعا دەيىن اقىن ولەڭىن جاتقا وقىپ, باسقا ايماقتان كەلگەن قوناقتارعا تاڭداي قاقتىراتىنى.
جۇلدە الماعان بالدىرعانداردىڭ ءوزدەرى دە اقىن اتالارىنىڭ «ۇيرەك ۇشىپ, قاز قونعان, قاسيەتتى قاراسازىن» كورىپ قايتۋدى زور ماقتانىش تۇتادى. اقىن ولەڭدەرى سازگەرلەردىڭ كۇيساندىعىنا سىرلى اۋەز بولىپ قۇيىلىپ, قازاقتىڭ سايىن دالاسىن, اسقار تاۋى مەن ساي-سالاسىن تۇگەلدەي ارالاپ بارادى...
بۇل ورايدا ويىمىزعا ەڭ الدىمەن مۇقاعالي مەن نۇرەكەڭنىڭ – نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ شىعارماشىلىق بىرلەستىگىنەن تۋىنداعان اۋەزدى اندەر ورالادى. ءبىر عانا «سارىجايلاۋ» ءانى ارقىلى اقىن سايىن دالانىڭ سيقىرى مەن سۋرەتىن شەبەرلىكپەن جەتكىزسە, ونى نۇرەكەڭنىڭ ءانى تىپتەن اجارلاندىرىپ, ەرەكشە سەزىممەن رۋحتاندىرىپ جىبەرگەن. وسى ءبىر ۇلىلار ۇندەستىگى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا باعالى بايلىق, مول مۇرا قالدىرۋىمەن دە ءبىرىن ءبىرى اسقاقتاتىپ تۇر ەمەس پە!
قازاق پوەزياسىنا مۇقاعالي ەسىمى وزگەشە سەرپىلىس اكەلگەنى بارشاعا ءمالىم. الداسپان تاۋلاردىڭ بوكتەرىندەگى ۇياداي عانا اۋىلدان شىققان بالا مۇقاعالي پوەزيا كەڭىستىگىنە قياداعىنى قالت جىبەرمەيتىن تاستۇلەك قىرانداي ەركىن قانات جايدى. ءومىردى ولەڭمەن ورگەن ۇلدىڭ ءومىرى دە ولەڭمەن ءورىلىپ كەلەدى. «ولسە ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ, الايدا ولتىرە الماس ولەڭدى ەشكىم» دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتقانىنداي, مۇقاعالي ومىردەن وتكەنىمەن ارتىندا ولمەس ولەڭى قالدى. اقىن ولەڭىنىڭ ومىرشەڭدىگى جۇرەكتەن شىققان جاۋھار جىرلارىنىڭ كوڭىل پەرنەسىن ءدوپ باسىپ, بىردە سىرلاسىڭا, بىردە مۇڭداسىڭا اينالىپ جاتۋىندا بولسا كەرەك. تولقىندى قارا شاشىن كەيىن قاراي سىلكىپ تاستاعان تاۋ تۇلعالى اقىن بۇگىنگى كۇنى ورتامىزدا الشاڭ باسىپ, تۋعان جەرىنىڭ كاۋسارىنا ءوز جىرىن قوسىپ جۇرگەندەي. ءيا, ول – قازاق پوەزياسىنا ەسىمىن ماڭگى قالدىرعان, قازاقتىڭ ءدال وزىندەي قاراپايىم قارا ولەڭىنە شەكپەن جاپقان اقىننىڭ كيەلى رۋحى دەپ بىلەمىز.
ولەڭ بار جەردە ءومىر بار. ال ءومىر باردا مۇقاعالي ەسىمىنىڭ, مۇقاعالي جىرلارىنىڭ ماڭگىلىك سالتانات قۇرارى ايداي انىق.
ساحنادا اقىننىڭ مەرەيىنە وراي تەاترلاندىرىلعان قويىلىم جينالعاندار نازارىنا ۇسىنىلدى. «كەڭ دۇنيە, ءتوسىڭدى اش, مەن كەلەمىن!...» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسىنىڭ جۇلدەگەرلەرى ماراپاتتالىپ, ءمۇشايرانىڭ باس بايگەسى «دجيپ» كولىگى بەلگىلى اقىن ءجۇرسىن ەرمانعا تيسە, «تويوتا» جەڭىل ماشينەسىنىڭ كىلتى اقىننىڭ ۇلى جۇلدىز ماقاتاەۆقا تابىس ەتىلدى. سوڭىنان گالا-كونتسەرت بولىپ, وعان قازاق ەستراداسىنىڭ ونەر شەبەرلەرى قاتىسىپ, م. ماقاتاەۆتىڭ سوزدەرىنە جازىلعان اسەم اندەر جايلاۋ ءتوسىن اسقاق اۋەنگە بولەدى.
اقىننىڭ قۇرمەتىنە جايىلعان كەڭ داستارحاننان سوڭ ۇلتتىق ات سپورتىنان وتكەن تاي, قۇنان, جورعا جانە الامان بايگە جارىستارى جالعاسىن تاپتى...
مۇزارت شىڭنىڭ مۇزبالاعى, اسپانتاۋدىڭ اقيىعى اتانعان سىرشىل اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ەسىمى قاشاندا الاش جۇرتى باردا اسقاقتاي بەرەتىن بولادى. ەكى كۇنگە ۇلاسقان مەرەيتويعا جينالعان جۇرتشىلىق «پوەزيا ءپىرى مۇقاعاليداي شالقار شابىت يەسىنىڭ سوڭىنداعى شوق جۇلدىز ءاماندا كوبەيە بەرسىن!» دەگەن تىلەكپەن تارقاستى.
كۇمىسجان بايجان, قانات ەسكەندىر,
الماتى وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
