1809-1865 جىلدار اراسىندا قازاقستاننىڭ باتىسىندا ارال, شىعىسىندا جەتىسۋ وڭىرلەرىنە دەيىنگى ارالىقتى قوقان حاندىعى بيلەگەن ەدى. العاشىندا, قوقاندىق لاشكەر بەكلەربەگى 1817-1818 جج. سىر بويىندا اقمەشىت, قوس, شىم جانە كۇمىس قورعانداردى تۇرعىزىپ, سول وڭىردەگى حالىقتى ۇزاق ۋاقىت (1816-1840) باسقارعاندا, سالىقتى شاريعاتقا سايكەس جىلىنا ءبىر رەت قانا جيناپ كەلگەن ەدى. كەيىننەن, ياعني 1848-1852 جج. قوقاننىڭ حۋدويار حانى مەن تاشكەنتتىك نۋرمۋحاممەد كۋشبەگى بەكىتكەن بۇرىنعى زەكەتتىڭ (كوپ مال باسىنىڭ نەمەسە از مال قۇنىنىڭ قىرىقتان ءبىر بولىگىنىڭ) ورنىنا جىلىنا ءار وتباسىنان 6 قوي, 24 قاپ اعاش كومىرىن, 4 تەڭ سەكسەۋىل جانە 1000 باۋ پىشەن جيناۋ باستالدى. ونىڭ ۇستىنە ءار ۇيدەن ءبىر ادام ءار اي سايىن ءبىر اپتاعا قوقاندىقتاردىڭ (قورعان سالۋ, جەر وڭدەۋ, مال باعۋ, قورا تازارتۋ سياقتى) جۇمىستارىن تەگىن ىستەۋگە مىندەتتەلدى. سالىق تولەي الماعانداردىڭ مال-مۇلكىن, قىزدارىن تارتىپ الۋ, وتباسى مۇشەلەرىن قوقانعا قۇلدىققا ايداپ اكەتۋ باستالدى. قوقاندىقتاردان بۇرىن سىردىڭ تومەنگى جاعىنداعى ەلدەن حيۋا حاندىعى سالىق الاتىن. قوقاندىقتار كەلگەننەن كەيىن بۇل ەكى حاندىقتىڭ ارقايسىسى قازاقتاردان جەكە-جەكە سالىق الىپ, كونبەگەن اۋىلداردىڭ مال-مۇلكىن شاۋىپ, تونايتىن بولدى.
مۇنداي زورلىققا شىداماعان جانقوجا, بۇقارباي, توعاناس سياقتى باتىرلار باستاعان قازاقتار بىرنەشە رەت كوتەرىلىسكە شىقتى. الايدا حيۋا جانە قوقان حاندىقتارىنىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلۋ 1740 جىلى ورتا ءجۇز حانى ابىلمامبەت پەن سۇلتان ابىلايدىڭ ورىس پاتشالىعىنا بەرگەن انتىنان باستالعان ەدى. سونى بەتكە ۇستاپ قازاقتار ولاردىڭ شاپقىنشىلىعىنان كەيىن ورىس اكىمشىلىگىنە شاعىمدانا باستايدى. مىسالى, 1850 جىلى قازالى ماڭىنداعى شەكتى رۋىنىڭ 22 428 باس مالىن, 400 مىڭنان اسا كۇمىس رۋبل تۇراتىن مۇلكىن تارتىپ الىپ كەتكەن اقمەشىتتىڭ ياكۋپبەگى باسقارعان قوقاندىقتاردى ارال (رايىم) بەكىنىسىنەن شىققان ورىس اسكەرى قوسقورعانعا دەيىن قۋىپ كەلىپ, توناعاندارىن قايىرۋدى تالاپ ەتتى. تالاپ ورىندالماعاسىن ورىس اسكەرى قورعاندى شاۋىپ, ونىڭ باسشىسى مىرزا رايىم اليموۆتى تۇتقىنعا الادى. 1852 جىلعى ناۋرىزدا دا ياكۋپبەك باسقارعان قوقان جانە حيۋا حاندىقتارىنىڭ بىرىككەن 1700 نوكەرى سىر ەتەگىنىڭ وڭ جاعىنداعى جۇزگە تارتا اۋىلدىڭ 53 مىڭداي مالىن ايداپ اكەتكەن بولسا, بۇل جولى دا قازاقتاردان شاعىم تۇسكەسىن, ورىس اسكەرى كۇش قولدانىپ, مالدى قايتارىپ, يەلەرىنە تابىس ەتەدى. سول جىلدىڭ شىلدە-تامىز ايلارىندا ورىس پولكوۆنيگى بلارامبەرگ 400 اسكەرمەن شىمقورعاندى الىپ, قامالىن بۇزىپ, ال قوقاندىقتار تاستاپ قاشقان قوس جانە كۇمىس قورعاندارىن ءورتەيدى. بىراق اقمەشىتتىڭ ءوزىن الا الماي, كەرى قايتادى. ورىستاردىڭ ارەكەتىنە شامدانعان قوقان حانى نۋرمۋحاممەد كۋشبەگى ۆ.ا. پەروۆسكيگە: ء“بىزدىڭ قازاقتارمەن قارىم-قاتىناستارىمىزعا ارالاسپاڭدار, ايتپەسە ءبىز سەندەردى بارلىق مۇسىلمان ەلدەرىنەن قۋىپ شىعامىز” دەپ سەس كورسەتەدى. ال 1853 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا گەنەرال-اديۋتانت ۆ.ا. پەروۆسكي باسقارعان 2850 اسكەر (ونىڭ ىشىندە 500 قازاق بار) اقمەشىتتى الۋعا بارا جاتقاندا, قوس جانە شىم قورعانداردىڭ وتكەن جىلعى كۇيرەگەن قالپىندا بوس تۇرعاندارىن كورەدى. قوقان جانە حيۋا حاندىقتارىنىڭ سىر قازاقتارىنا شاپقىنشىلىقتارى ورىس اسكەرىنىڭ اقمەشىتتى الۋىمەن اياقتالدى.
قۇجاتتاردى سالىستىرىپ قاراعاندا, ءبىز ءسوز ەتپەك بولىپ وتىرعان تۇلكىباي جاڭاتاەۆ ەرلىگى سول جىلدىڭ ءساۋىرىنىڭ ورتاسىندا بولعان سياقتى. ول تۋرالى دەرەكتى گەنەرال-مايور لادىجەنسكيدىڭ ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جازعان راپورتىنان كورەمىز. بىراق ول دەرەككوزدە قوقاندىقتاردىڭ تۇلكىبايدى ولتىرگەنى جازىلسا دا, ونى نە ءۇشىن جانە قالاي ولتىرگەنى جازىلماعان.
تۇلكىباي باتىر ۋاقيعاسى ورىن العان كەزدە, قوقاندىقتاردىڭ اقمەشىتتىڭ باتىس جاعىنداعى اتالمىش ەكى قورعانى بوس قالىپ, تەك نيازبەك باسقارعان كۇمىسقورعان عانا جوندەلگەن ەدى. ال وسى نيازبەك بولسا, سول كەزدەگى سىردىڭ 172 اۋىلىنداعى 32 رۋلى ەلدىڭ 251 300 وتباسىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن بۇرىنعىشا اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاماق بولدى. تۇلكىباي وسى 32 رۋلى ەلدىڭ ىشىندەگى, جاز جايلاۋى قاراقۇمنىڭ باتىس وڭىرىندەگى ۇشقىزىل ايماعى, قىستاۋى كۇمىسقورعان مەن كەڭتۇبەك ماڭى بولعان, 1200-دەي وتباسىنان تۇراتىن 2 اۋىل الاشا (ونىڭ ىشىندەگى التىباستىڭ داۋقاراسى دەپ اتالعان) رۋىنان ەدى. تۇلكىباي اقىل-پاراساتىنىڭ ارقاسىندا ءوز رۋىنىڭ ءبيى بولدى. ول كولباي بالاسى جاڭاتايدىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ورتانشىسى – ساسىقبالىقتىڭ ءىنىسى, قارابايدىڭ اعاسى ەدى. بىزدىڭشە, ول سول كەزدە وتىزدىڭ ماڭىنداعى جىگىت بولسا كەرەك. ويتكەنى, ول ەرلىك جاساپ قازا بولعاندا ايەلىنىڭ ىشىندە بالاسى بايمەن قالىپتى.
مازمۇنىنا ناقتىلى توقتالايىق دەپ وتىرعان ۋاقيعا بولعان كەزدە, قازاقتار ورىس اسكەرىنىڭ اقمەشىتكە جاساماق جورىعى تۋرالى بىلگەن جوق ەدى. سەبەبى, جورىق وتە قۇپيا دايارلاندى. ءتىپتى اسكەر وتەتىن جولدىڭ ماڭىنان قازاق كوشتەرىنىڭ وتۋىنە الدىن الا تىيىم سالىندى. سول كەزەڭدە ەلدىڭ بوستاندىعىن مۇرات ەتە باستاعان جاس بي تۇلكىباي ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن تابىننىڭ باتىرى بۇقاربايدى, شومەكەيدىڭ باتىرى توعاناستى ءوزى سايات قۇرىپ, دەم الاتىن تۇبەككە كەڭەسۋگە شاقىرادى. شاماسى, ءسوز ارقاۋى قوقاندىقتارعا قالاي تىزە قوسىپ قارسى تۇرۋعا بولادى دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە بولسا كەرەك. سونىڭ سىبىسىن ەستىگەن نيازبەك ءىزىن الا تۇلكىبايدىڭ اۋىلىنا كەلەدى. تۇلكىباي ونى قوناقجايلىلىقپەن قارسى الادى. تۇبەكتەن قايتار جولدا, ءتىل تابىسىپ, كوڭىلدەنگەندەي بوپ كەلە جاتقاندا, نيازبەك پەن تۇلكىباي ات ۇستىندە اۋدارىسپاق ويناپ قالادى. تابيعاتىنان شىمىر, ىشتەي ىزالى تۇلكىباي نيازبەكتى اتتان اۋدارىپ تۇسىرەدى. نيازبەك بۇعان قاتتى شامدانادى. سونى وزا شاپقان شابارماننان ەستىگەن تۇلكىبايدىڭ تۋىستارى داۋقارا-التىباس الاشالار نيازبەكتىڭ الدىنان شىعىپ, قول قۋسىرىپ كەشىرىم سۇراپ, مال سويىپ سىيلاپ, ءتىپتى ءبىر كوكشەنى مىنگىزەدى. وسىعان ماسايراعان نيازبەك, سىيلاعاندى تابىندىعا بالاپ, ەلدى ابدەن تاپتاپ, تۇقىرتپاق بولدى. ءسويتىپ, ماعان قازاقتار ءار تۇنگە ءبىر قىزىن اكەلسىن دەپ جارلىق ەتەدى.
بۇل جارلىق بۇرىننان قانشا مالى مەن مۇلكىن, قاراجاتىن بەرىپ, جۇمىسىن تەگىن ىستەۋگە كونىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ نامىسىنا تيەدى. كۇندىز قاسىندا قارۋلى جيىرما نوكەرىمەن جۇرەتىن, ءتۇن بولسا سىرتى ءۇش قاتار ورمەن قورشالعان, ءۇش-ءتورت جىگىت جابىلىپ اشىپ-جاباتىن ءۇش قابات ەسىگى بار, قابىرعاسى ءۇش مەتردەي قالىڭ, بيىكتىگى ون مەترگە تارتا قامالدىڭ ىشىندە جاتاتىن نيازبەككە قاستاندىق جاساۋ, قارۋى جوق قازاقتارعا مۇمكىن ەمەس ەدى. ال جارلىق ورىندالماسا, ماسەلە بۇرىنعىدان دا ۋشىعىپ, مال تونالعانى بىلاي تۇرسىن ادامداردىڭ باسى كەتۋى دە مۇمكىن بولدى. بۇل نيازبەكتىڭ قازاقتار ەڭسەسىن كوتەرمەۋى ءۇشىن نامىستارىنا ءتيىپ, ادەيى نارازىلىققا, ءتىپتى تىكەلەي قاقتىعىسقا يتەرمەلەپ, سونى سىلتاۋ ەتىپ, ەلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارىن قىرعىنعا ۇشىراتپاق بولعان امالى دا ەدى.
وسى جاعدايدا تۇلكىباي ءوز جىگىتتەرىمەن, اناسىمەن, اعاسى ساسىقبالىقپەن اقىلداسىپ, ادام ويىنا كەلە بەرمەيتىن امال ويلاپ تابادى. ءسويتىپ, ءوزى قىز بولىپ كيىنىپ, كيىم ىشىنەن جالاڭ قىلىش بايلاپ بارىپ, نيازبەكتىڭ قاسىنا وڭاشا جەتىپ, ونىڭ باسىن الماق بولادى. سونىمەن, بەك جارلىعىنا سايكەس, ەل جاتا, قىز بولىپ كيىنگەن تۇلكىباي ەكى قولتىعىنان سۇيەگەن جەڭگەلەرىمەن قامالعا ەنەدى. بەككە اكەلگەن قىزدىڭ بويىن ءتىنتىپ تەكسەرمەك تۇرسىن, بەتىن بۇركەمەلەگەن ورامالدىڭ استىنداعى جۇزىنە دە قاراماعان قىزمەتشىلەرى تۇلكىبايدى نيازبەكتىڭ بولمەسىنە كىرگىزەدى. ەكەۋى بولمەدە وڭاشا قالعاندا تۇلكىباي شەشىنۋگە قىمسىنعان ءتۇر بايقاتىپ, تەرىس اينالا بەرىپ جالاڭ قىلىشىن شەشىپ الادى. ەرلىكتىڭ سول ءبىر نۇرلى ءساتىن قازىر «اقجارما» دەپ اتالاتىن, تۇلكىباي دۇنيەگە كەلگەن ەلدى مەكەندە 1939 جىلى تۋعان, اتاسىنىڭ ەرلىگىن اۋىل اقساقالدارىنان تالاي ەستىپ, جاسىنان تەبىرەنىپ وسكەن اقىن زاماددين يبادۋللاەۆ ءوزىنىڭ «تۇلكىباي باتىر تۋرالى داستانىندا»:
تۇلكىباي اشۋلاندى قانى قايناپ,
قىلىشىن ج ۇلىپ الدى قويعان بايلاپ.
قوقاندى قاق بولگەنىن سەزبەي قالدى,
قورلىقتان, ىزا كەكتەن كوزى جايناپ.
از ۋاقىت ايالدادى ەسىن جيىپ,
ۇيقىعا قورعان ءىشى كەتكەن ۇيىپ.
بىرتىندەپ كۇزەتشىنى شاقىرادى,
كيىمىن قوقان بەكتىڭ العان كيىپ, – دەپ جىرلايدى.
كۇزەتشىلەردى دە بولمە ىشىندە شاۋىپ تاستاعاننان كەيىن, تۇلكىباي سىرتقا شىعىپ, جولداستارىمەن قايتا كەلىپ, ۇيقىداعى جەندەتتەردىڭ قارۋىن الىپ, وزدەرىن قامال ىشىندەگى بولمەلەرگە قاماپ تاستايدى. بۇل جاعداي تۋرالى حابار ەرتەلى-كەش اقمەشىتتەگى كوپ اسكەرگە جەتەتىنىن ءبىلىپ, تۇلكىباي اۋىلى باتىسقا قاراي كوشەدى. كۇمىسقورعاندى كەزەكپەن كۇزەتكەن جەرگىلىكتى جىگىتتەردىڭ ءبىرى قوقاندىق قازىناشىنىڭ بەرەم دەگەن اقشاسىنا قىزىعىپ, ونى كۇندىز قاماۋلى بولمەدەن شىعارىپ الىپ, اۋلاداعى قازان استىنا جاسىرىپ قويادى دا, تۇندە قورعاننان شىعارىپ جىبەرەدى. ول اقمەشىتكە جەتىپ, حابار بەرەدى. اقمەشىتتىڭ جاڭا بەگى بەك-مۋحاممەد-ءۋاليدىڭ وڭ قولى داتقا لەپەس 300 نوكەرىن باستاپ كۇمىس- قورعانعا كەلەدى. كوشكەن ەلدىڭ ىزىمەن, قارماقشىعا جاقىنداعان تۇلكىباي اۋىلىن قۋىپ جەتەدى. ىزدەرىنەن ەرگەندەردىڭ ونىڭ قوقاندىقتار ەكەندىگىن اڭعارعان تۇلكىباي مەن ونىڭ جىگىتتەرى, ەل سىردىڭ وڭ جاعىنا ءوتىپ ۇلگىرسىن دەپ, اسكەرگە قارسى سوعىسقا دايارلانادى. تۇلكىباي جاۋدىڭ سانىن بايقاعان سوڭ, وزگە جىگىتتەرگە سەندەر قۇتىلىڭدار, ولار مەنى الماي توقتامايدى دەپ جاۋمەن جالعىز قالىپ اتىسادى. وعى تاۋسىلعان سوڭ, جاقىنداپ كەلگەن جەندەرتتەرگە جالاڭ قىلىشىمەن ات قويادى. قامالاعان 300 نوكەر ونى اقىرى اتتان تۇسىرەدى. جەندەتتەر ونىڭ باسىن الادى.
وسى كەزدە ىلگەرى كەتكەن اناسى كەلىنىنە: تۇيەنى شوگەرەيىك, جاۋ ق ۇلىنىمدى ولتىرگەنىن جۇرەگىم سەزىپ تۇر. ونى جەرلەپ كەتپەسەك بولماس دەيدى. ءۇي تىگىلىپ بولماي جاتىپ, جاۋلاردىڭ قاراسى كورىنەدى. ەسىك الدىنا كەلگەن جەندەتتەردىڭ باسشىسى لەپەس نايزاسىنا قاداعان تۇلكىبايدىڭ باسىن اناسىنىڭ الدىنا تاستايدى. وسى ءسات اسىپ-ساسپاعان انا باستى قولىنا الىپ, «ق ۇلىنىم! اق ءسۇتىمدى كەشتىم!» دەيدى. اۋەلى ەسى كەتكەن, سوسىن كوڭىلى بوساعان كەلىنى جوقتاپ جىلاي باستاعاندا: «توقتات, جىلاپ, جاۋدىڭ الدىندا بالامنىڭ رۋحىن تۇسىرمە!» دەپ ونى تىيىپ تاستاعان انا ودان ءارى لەپەسكە جاقىنداي تۇسەدى دە تايسالماستان: «مەنىڭ بالامنىڭ باسىن نايزاعا تۇيرەگەننىڭ باسى دا نايزاعا ءىلىنۋى ءمۇمكىن!» دەپ قولىنداعى باقانعا بايلانعان قىرىقتىقتى وعان قاراي سىلتەپ قالادى. اككى لەپەس باسىن تارتىپ قالعانىمەن, انا قارۋى ونىڭ بەتىن ءتىلىپ تۇسەدى. ىزا بولعان لەپەس انانى دا نايزامەن شانشىپ تاستاماق بولادى. سوندا توپتان شىققان ءبىر اقساقال: «سەنىڭ دە اناڭ جوق پا! تۇلپار مەن باتىر انادان دەگەن. باتىردى تۋعان قارۋسىز اناعا نەگە ۇمتىلاسىڭ», دەپ ونى توقتاتادى. ءسويتىپ, بۇل جولى قوقاندىقتار تۇلكىباي اۋىلىن شاپپاي قايتتى دەپ اياقتالادى جىر جولدارى.
الايدا ءبىز زەرتتەگەن مۇراعات ماتەريالدارى بويىنشا, ۋاقيعا سوڭى وزگەشە داميدى. شىنىندا دا, جوعارىدا كەلتىرىلگەندەي, «300 نوكەرمەن اقمەشىتتەن شىققان لەپەس التىباس الاشالاردىڭ ءبيى تۇلكىبايدى ءولتىردى» دەگەن دەرەك قىزىلورداداعى وبلىستىق, الماتىداعى مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا بار. بىزدىڭشە, تۇلكىباي باتىردىڭ قازا تاپقان كەزى شامامەن 1853 جىلعى ءساۋىردىڭ ورتاسى سياقتى. بۇل كەزدە ۆ.ا. پەروۆسكيدىڭ ورالدان ارال بەكىنىسىنە قاراي شىعۋىنا ءالى ءبىر جارىم ايداي بار ەدى. ول ارال بەكىنىسىنە 9 ماۋسىمدا جەتىپ, ونان اقمەشىتكە قاراي 15 ماۋسىمدا قوزعالادى. ورىس اسكەرى سىردىڭ وڭ جاعىمەن ءجۇرىپ وتىرادى. ياعني, سىردىڭ سول جاق بەتىندەگى كۇمىسقورعانعا ولار سوققان جوق. جانە تۇلكىباي ەرلىگىنەن كەيىن ەكى اي كولەمىندە ولار ءالى ول تۇسقا جەتكەن جوق ەدى.
سونىمەن ءساۋىر ايىندا كۇمىسقورعاندا بولعان تۇلكىباي ەرلىگىنەن زارەزاپ بولعان قوقاندىقتار, اقمەشىتتىڭ شىعىسىنداعى قوقاندىقتاردىڭ جۇلەك جانە باسقا قورعاندارىنا «بىردە-ءبىر جەرگىلىكتى قازاق قورعانعا جىبەرىلمەسىن» دەپ جارلىق ەتەدى. ورىس اسكەرى شتابىنىڭ اقمەشىتكە ءجىبەرگەن تىڭشىسى وتكەل مايسوۆتىڭ حابارى بويىنشا, 1853 جىلدىڭ 25 مامىرىندا (ياعني, تۇلكىبايدى ولتىرگەننەن كەيىن شامامەن ءبىر جارىم اي وتكەننەن كەيىن) قوقاندىقتاردىڭ 300 اسكەرىنىڭ 50-ءى جالدانىپ قىزمەت ەتكەن جەرگىلىكتى قازاقتار ەكەنى جانە ولاردىڭ اقساقالى ء(جۇزباسى) قاڭلىباي, ال اسكەر باسشىسى بيك-باۋ بولعاندىعى ايتىلعان. شاماسى, جوعارىداعى لەپەسكە توقتاۋ ايتقان سول قاڭلىباي اقساقال بولسا كەرەك.
تۇلكىبايدى ولتىرگەننەن كەيىن قوقاندىقتار ونىڭ اۋىلىن قۋىپ جەتىپ, بالا-شاعاسىن تۇتقىنداپ, ولاردىڭ دۇنيەسىن تارتىپ الىپ, مالىن اقمەشىتكە ايداپ كەتكەن. ال اۋىلدىڭ قوقاندىقتارمەن سوعىسپاق بولعان جىگىتتەرى, تۇلكىبايدىڭ ايتۋىمەن ۋاقىتشا جاسىرىنادى. ولار ماڭايداعى قازاق جىگىتتەرىن جيناپ, اقمەشىتكە ورىستاردان بۇرىن كەلىپ, تۇتقىننان ايەل-بالالارىن قۇتقارۋ ارەكەتىنە كىرىسەدى. اقمەشىت قوقاندىقتارى ولاردان سەسكەنىپ, ورىس اسكەرلەرىنىڭ الدىڭعى لەگى جەتكەن 4 شىلدەدەن جەتى كۇن بۇرىن, ياعني 27 ماۋسىمدا قامالدارىن جاۋىپ العان. بۇل تۋرالى اقمەشىتتى 28 شىلدەدە العان ورىستارعا بەرگەن تۇتقىننىڭ جاۋابىندا: ءبىز جابىق قامالدىڭ ىشىندە وتىز ءبىر كۇن وتىردىق دەگەن سوزىنەن بىلۋگە بولادى. ورىس اسكەرىنىڭ كەلە جاتقانىن ولارعا حابارلايتىنداي, سىردىڭ وڭ جاعىنداعى قوس جانە شىم قورعاندارىندا, جوعارىدا ايتىلعانداي, ەشكىم بولماعان. ال ول كەزدە كۇمىسقورعانداعى قوقاندىقتاردى جەرگىلىكتى ەگىنشى كەدەيلەر ەش جاققا شىعارماي تۇتقىندا ۇستاعان (ول تۋرالى تومەندە ايتىلادى). سول تۇتقىنداۋدان بۇرىن قوقاندىقتارعا قىزمەت ەتكەن التى قازاق ساربازى كۇمىسقورعاننان اقمەشىتكە قاراي ەمەس, ورىس اسكەرىندەگى ىلەكەي سۇلتانعا «ءبىزدى قاراماعىڭىزعا الىڭىز» دەپ بارادى. ولاردى ورىستار تۇتقىنعا الادى. سونىمەن, اقمەشىتتەگى قوقاندىقتارعا ورىس اسكەرى كەلە جاتىر دەپ ايتاتىنداي ادام بولماعان كەزدە, ولاردىڭ قاقپالارىن ورىستاردان جەتى كۇن بۇرىن جاۋىپ الۋى, بىزدىڭشە, ساسىقبالىق باستاعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ, قورعان ىشىندەگى بالا-شاعاسىن بوساتىپ الۋعا, قام جاساپ جۇرگەندىكتەرىنەن سەسكەنگەندىكتەن بولسا كەرەك.
ورىس اسكەرى اقمەشىتكە 4-5 شىلدەدە كەلىپ جەتەدى. 15 شىلدەدە اسكەري شتاب ءىس قاعازدارىندا: «باي ۇلى الاشا رۋىنان ساسىقبالىق جاناتاەۆ, قاسىنا بىرنەشە جىگىت پەن ەرمۇحاممەد قاسىموۆ سۇلتاندى ەرتىپ پەروۆسكي اتىنا ارىز ايتۋعا كەلدى», دەلىنگەن. ول: ماي ايىنىڭ سوڭىندا, ىشتەرىندە قاڭلىباي مەن بەكباەۆ (جوعارىداعى دەرەكتە ول بيك-باۋ دەپ اتالعان) بار, لەپەس باستاعان 300 قوقاندىقتار كەڭتۇبەكتە بىزگە تاپ بەردى. ايەل-بالالارىمىزدى تۇتقىنداپ, مۇلكىمىزدى تاركىلەدى. ءبىز 18 جىگىت زورعا قاشىپ شىعىپ, شىڭعىس شىنتاەۆ سۇلتانعا قوسىلدىق. ەندى اقمەشىت الىنعان كۇندە ءبىزدىڭ بالا-شاعامىز بەن مال-مۇلكىمىزدى قايتىپ الۋعا كومەكتەسسەڭىزدەر ەكەن, دەپ ساسىقبالىق ءوتىنىش ەتەدى. سول ارىزداعى ۋاقيعانى راس دەپ, سول ءوتىنىشتىڭ سوڭىنا ي. قاسىموۆ سۇلتان ءوز ءمورىن باسقان.
2850 ادامنان (ونىڭ ىشىندە ىلەكەي سۇلتان باسقارعان 500 قازاقتان) تۇراتىن اسكەر 28 شىلدە كۇنى اقمەشىتتىڭ قابىرعاسىنىڭ استىنان ىندەتە قازىپ كەلىپ, 40 پۇت كۇكىرتتى مينا ەتىپ جارىپ, سول جەردەن لاپ قويىپ ىشكە كىرەدى. ءسويتىپ, جارتى ساعاتتىق شابۋىلدان كەيىن قوقاندىقتاردىڭ سىر بويىنداعى باستى تىرەگىن وزدەرىنە قاراتادى. پەروۆسكيدىڭ رەسەي يمپەرياسى سوعىس مينيسترىنە 31 شىلدەدە جازعان راپورتىندا: اقمەشىتتى العانىمىزدا ىشىنەن 80 ايەل, 25 ۇل مەن قىز بالالار شىقتى. جەرگىلىكتى قازاقتار بۇلار ءبىزدىڭ تۋىستارىمىز دەپ كەلگەسىن ءبىز ولاردى سولارعا تابىس ەتتىك دەپ كورسەتىلگەن. ولاردىڭ كوپشىلىگى ساسىقبالىقتىڭ ارىزىندا كورسەتىلگەن الاشا التىباس-داۋقارالاردىڭ انالارى, ايەلدەرى مەن بالالارى ەكەن. سول قامالدان بالاسى بايمەندى كوتەرگەن تۇلكىبايدىڭ ايەلى دە شىعادى. كەيىننەن تۇلكىبايدىڭ بالاسى شاڭىراعىنا يە بولىپ قالعان سول بايمەننەن قىدىر, ومار, وسپان, دۇيسەن دەگەن ءتورت ۇل دۇنيەگە كەلدى. قازىرگى كەزدە ولاردىڭ سىر بويىندا جۇزگە تارتا ۇرپاعى تۇرىپ جاتىر.
قوقاندىقتار سول 1853 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 12 000 قول جيناپ, قايتىپ تارتىپ الماق بولىپ اقمەشىتكە جەتتى. ونداعى ورىس اسكەرىنە كومەكتەسۋ ءۇشىن جانە قوقاندىقتارعا دەگەن ىزا مەن كەك قىسقان 1000 قازاق جىگىتى اتقا قوندى. ولار 18 جەلتوقساندا اقمەشىتتىڭ شىعىس جاعىندا بولعان شايقاستا ورىس اسكەرىمەن تىزە قوسا سوعىسىپ, ۇلكەن ەرلىك كورسەتتى. ءسويتىپ ولار وزدەرىنىڭ بىرىككەن كۇشتەرىنەن ءتورت ەسە كوپ قوقاندىقتاردى قاشۋعا ءماجبۇر ەتتى. سول ءۇشىن سوعىس كەزىندەگى ىنتاسى, ەرلىگى, باتىرلىعى ءۇشىن پاتشا اعزامنىڭ اتىنان ماراپاتتالعان 32 قازاق جىگىتتەرىنىڭ ىشىندە الاشا التىباستاردىڭ وزىنەن عانا ساسىقبالىقپەن بىرگە جانتورە مەن سيكەنباي دەگەن ءۇش جىگىتكە جىبەك شاپان جابىلادى.
تۇلكىبايدىڭ ۇلگىسى سول كەزدىڭ وزىندە كۇمىسقورعان ماڭىنداعى قازاقتارعا دا قۋات بەرگەن ەدى. ونى مىنادان كورۋگە بولادى. جوعارىدا ءبىز ورىس اسكەرى اقمەشىتكە قاراي كوش-كوش بولىپ بارا جاتقان كەزدە, كۇمىسقورعاندا قالعان 19 قوقاندىقتىڭ ىشىندەگى التى قازاقتىڭ ىلەكەيگە قوسىلامىز دەپ بارعاندا ورىستاردىڭ قاماۋىنا تۇسكەنىن ايتقانبىز. ال قالعان 13-ءنىڭ جاعدايى قيىنداي باستايدى. مالى بار ەلدى لەپەس اسكەرى ول ماڭنان قۋىپ, تۇلكىبايدىڭ اۋىلىن قاماۋعا العاسىن, جاقىن ماڭدا مالى بار وزگە اۋىل قالمايدى. وزگەلەرى قىرعا كوشىپ كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە قامالدى تاستاپ, قاشىققا بارىپ مال جيىپ كەلۋگە باتىلدارى بارمايدى. سوندىقتان, ولار جاقىن جەردەگى جاتاق اۋىلدارىنا ءبىر جىلقى, بەس قويدان بەرەسىڭدەر دەپ تالاپ ەتەدى. ولار بىزدە مال اتىمەن جوق, قولىمىزدا باردىڭ ءبارىن الىڭدار دەيدى. بىراق قوقاندىقتار قوقاڭداۋىن قويمايدى. سونان امالى تاۋسىلعان شارۋالار تۇلكىباي ەرلىگىن ەستەرىنە الىپ, امالىن تاۋىپ قوقاندىقتاردى بايلاپ تاستايدى. مىنە, سول جاتاق-شارۋالاردىڭ اتىنان (جوعارىدا ايتىلعانداي), 5 شىلدە كۇنى, جاقىن ماڭداعى جاپپاس جانە قىپشاق رۋلارىنىڭ بيلەرى سىردىڭ وڭ جاعىمەن اقمەشىتكە قاراي ءوتىپ جاتقان ورىس اسكەرلەرىنىڭ لاگەرىنە كەلىپ, بولعان ءجايت تۋرالى حابار بەرەدى. بىراق ءوز ىستەرىمەن باسى قاتىپ جاتقان ورىس اسكەرلەرى ولارعا جاۋاپ بەرمەيدى. ولار قايتىپ كەتەدى. بەس كۇن وتكەسىن ولار قايتا كەلىپ كۇمىسقورعانداعى بايلاۋلى قوقاندىقتاردى بوساتىپ جىبەرسەك, وزىمىزگە قايتا باس سالار دەپ قورقىپ, 13-ءنىڭ ىشىندەگى 7 قوقاندىقتى ءولتىرىپ, قالعان ءبىر قاراقالپاق پەن بەس قازاقتى بوساتىپ جىبەردىك دەپ حابارلايدى.
ۆ.ا.پەروۆسكي اقمەشىتتى العاننان كەيىن, 2 تامىزدا كۇمىسقورعانعا كەلگەنىندە وزىنە جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قورعانداعى قوقاندىقتاردى جازالادىق دەگەنىن, ولاردان قالعان ءبىر فالكونەت [كاليبرى 45-100 مم بولاتىن زەڭبىرەك] پەن بىرنەشە قورعان مىلتىقتارىن وزىنە تابىس ەتكەندىگىن جازعان. وسى ۋاقيعاداعى جاتاق قازاقتاردىڭ ورىس اسكەرىنە بارىپ شاعىم جاساماس بۇرىن, وزدەرى قوقاندىقتاردى قولعا ءتۇسىرۋىنە, بىزدىڭشە, تۇلكىبايدىڭ ەرلىگى ۇلكەن رۋح بەرگەن. سول ىسكە بارعان جىگىتتەر ءمۇلت كەتسە, وزدەرىنىڭ ءسوزسىز ولەتىندىكتەرىن ءبىلدى. بىراق العان بەتتەرىنەن قايتپادى. تۇلكىبايدىڭ ەرلىگى ءسويتىپ, سىر وڭىرىندەگى كەدەيلەرگە دە قۋات پەن سەنىم بەردى.
قورىتا ايتساق, قازاق ەلىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىن قوقان حاندىعىنىڭ باسىپ الۋى سول كەزدەگى قازاقتاردىڭ بىتىراڭقىلىعىن, ءتىپتى ءوزارا الاۋىزدى بولعانىن كورسەتەدى. «بىرلىگى جوق جەردە باقىت پەن بەرەكەت تۇراقتامايدى», توزعان ەلدى ۇيىمشىلدىعى بار ەل بيلەيدى. سوسىن ول ەلدىڭ مالىن عانا المايدى, ار-نامىسىن دا تاپتايدى.
تۇلكىبايدىڭ اناسىنىڭ ەرلىگى ءوز الدىنا ءسوز ەتۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ءتۇيىنىن جوعارىدا ايتىلعانداي, «تۇلپار مەن باتىر انادان» دەگەن حالىقتىڭ دانالىق سوزىنەن كورەمىز. ەگەر تۇلكىبايدىڭ اناسى وعان جاس كۇنىنەن قانداي جاعدايدا دا جانىڭدى باق دەپ تاربيەلەگەن بولسا, وندا تۇلكىباي دا بەكتىڭ جارلىعىنا قارسى تۇرىپ ولەتىن ءجايىم جوق دەپ جەرگە قاراپ وتىرا بەرگەن بولار ەدى. بىراق تۇلكىبايدىڭ اناسى ونى مالدان جاندى, جاننان اردى ارتىق ساناۋعا تاربيەلەگەن.
جالپى, قازاق حالقى بالالارىن قاشاندا نامىستى بولۋعا باۋلىعان. قاندا بار قاسيەتتى مولىنان بويعا ءسىڭىرۋدىڭ بۇگىندە ماڭىزى زور دەسەك, تۇلكىباي باتىر مەن ونىڭ اناسى سياقتى تاريحي تۇلعالاردى وتان تاريحىنداعى ورنىنا قوندىرۋ, ولاردى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ – «مادەني مۇرانىڭ» اسا قۇندى ءبىر ماقساتى دەپ بىلەمىز. وسى ورايدا تۇلكىباي باتىر دۇنيەگە كەلگەن كۇمىسقورعاننان ەكى شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «اقجارما» اۋىلىن «تۇلكىباي باتىر اۋىلى» دەپ اتاۋ جانە قىزىلوردا قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە باتىردىڭ اتىن بەرۋ وتە ورىندى بولماق.
ساپار وسپانوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.
سۋرەتتى سالعان نيكولاي اشتەما.
