كوپ سىر بۇككەن كونە قورىم

ءتورتۇي اۋىلىنا قاراستى قا­را­جار ەلدى مەكەنىندەگى قورىمدا ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزۋ اياقتالدى. وقىرمان قاۋىمنىڭ ەسىندە بولار, وتكەن جىلى ارحەولوگتار قازبا جۇمىستارى كەزىندە جاس ايەلدىڭ سۇيەگى مەن التىن جىپپەن شىلتەرلەپ تىگىلگەن جاستىقشا تاپقان بولاتىن. ەڭ الدىمەن, ءبىز ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن پمپي-دىڭ ستۋدەنتتەرى جانە ەكىباس­تۇز­داعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇرا­جايى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن تۇ­را­تىن ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى تيمۋر نۇرلان ۇلىنا جولىق­قان­بىز. ول ءبىزدى قورىمعا باستاپ كەل­دى. ءبىزدىڭ كوزىمىز بىردەن  كو­لەمى 25 سم. بولاتىن كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەرگە ءتۇستى. ءوزىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن كىرپىشتەرگە مۇلدە ۇقسامايدى. – بۇل كىرپىشتەردىڭ قۇيىل­عانىنا 500 جىلدان استام ۋاقىت بولدى. بايقادىڭىزدار ما, ءالى سول قالپى. ءبىر جەرى كەرتىلمەگەن. ال مىنا جەردە كىرپىشتى دايىن­دايتىن تسەح جۇمىس ىستەگەن, – دەدى تيمۋر نۇرلان ۇلى ەداۋىر جەردى الىپ جاتقان شۇڭقىردى كورسەتىپ. شۇڭقىردان ءارى اسقاندا كوك, كۇلگىن ءتۇستى كۇمبەزدىڭ سىنىق­تارىن كەزدەستىردىك. – ءبىز تۇرعان جەر ءحىV-حV عا­سىرلاردا سارىارقانىڭ ورتا­لى­عى بولعان. سول ۋاقىتتا بۇل جەردى التىن وردانىڭ حاندارى مەكەن ەتتى دەگەن بولجام بار, – دەدى ول, مىنا كۇمبەزدىڭ سى­نىقتارى كونە داۋىردە حاندارعا مازار تۇرعىزىلعانىن ايعاقتاي­دى. مونعول-تاتار شاپقىنشى­لى­عى كەزىندە حانداردىڭ ورداسى مەن مازارلارى تالان-تاراجعا تۇسكەن. ماشينا جازىق دالاداعى جولسىز جەرمەن باياۋ قوزعالىپ كەلەدى. مۇلگىگەن تىنىشتىق. ءۇپ ەتكەن جەل جوق. – جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان كوك شوپكە نازار اۋدارىڭىزدارشى, – دەدى ول تاعى دا, – سارى جولاقتى بايقادىڭىزدار ما؟ سول ساتتە ءبىز تومەن قاراپ, جاسىل ءشوپتىڭ بو­يىنداعى كوزگە كورىنەر-كورىن­بەس سارى جولاقتى كوردىك. – بۇل سارى جولاق جامان­كولدەن باستاۋ الادى. بۇعان قاراپ كونە داۋىردە ادامداردىڭ كولدەن ارىق قازعانىن دالەلدەۋ قيىن ەمەس. كانالدىڭ ۇزىندىعى 3 كم. بولسا, تەرەڭدىگى جارتى مەترگە, كەي جەرى  2 مەترگە دەيىن جەتەدى. سونداي-اق, جامانكولدىڭ تۇسىنان تەمىر دوڭگەلەكتىڭ سىنىعى تابىل­دى. تەمىر سىنىعىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عالىمدار ءحىV-حV عاسىرلاردا ادامدار ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان دەگەن ۇيعارىمعا كەلىپ وتىر. دەمەك, ادامدار درە­ناج­دىق كانال ارقىلى ەگىسكە سۋ جىبەرۋدى بىلگەن, – دەدى تيمۋر سماعۇلوۆ دالەلدى دايەكتەردى العا تارتىپ. ءبىز مىنگەن ماشينا كەرى بۇرى­لىپ, مازارعا جاقىن ماڭداعى قازىلعان قابىردىڭ تۇسىنا توقتا­دى. قابىر مۇقيات ءارى ساتىلاپ قازىلىپتى. جارتى مەتر تەرەڭ­دىك­تە جەرلەنگەن ادامنىڭ قاڭقاسى جاتىر. ءمايىتتىڭ جوعارى جاعىنا جىلقىنىڭ باسى قويىلىپتى. – بۇل قيماق-قىپشاق ءداۋىرىن­دەگى حاننىڭ كۇتۋشىسىنىڭ ءمايىتى, – دەپ تۇسىنىك بەردى بىزگە ەكىباس­تۇزداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇرا­جايى­نىڭ قىزمەتكەرى تالعات دەگەن ازامات. – جىلقىنىڭ باسىن قو­سا جەرلەۋ قىپشاق داستۇرىنە جاقىن. جالپى, قازاق جىلقىنى كيە تۇتقان. جىلقىنىڭ باسىنا قاراپ, ءبىز مىنا سۇيەكتى ەر ادام با دەپ توپشىلاپ وتىرمىز. – تىستەرىنىڭ ءبارى ورنىندا. سوعان قاراعاندا, 30-35 جاستاعى ەر ادام بولۋى مۇمكىن. ءبىر انىق ءجايت, جەرلەنگەن ادام حان مەن تورەنىڭ ۇرپاعى ەمەس. ويتكەنى, حان مەن تورەلەر كەسەنەنىڭ ىشىندە جەرلەنگەن.   ارينە, بۇل ازىرگە بولجام عانا. قازىر كەسىمدى ءسوز ايتۋ قيىن,– دەدى ارحەولوگتار. – بۇل جەردە ەكى كەسەنە ورنا­لاسقان. ءبىز ءبىرىنشى كەسەنەنى زەرتتەپ, قابىرلەردى جاۋىپ تاستا­دىق. قازىرگى تاڭدا ەكىنشى كەسەنەگە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءبىز­دىڭ بىلەتىنىمىز, مۇندا ءۇش-ءتورت ادام جەرلەنگەن. ازىرگە حاندار مەن تورەلەر جەرلەندى دەگەن تۇ­جى­رىمعا كەلىپ وتىرمىز. بۇعان دەيىن عالىمدار ۇلىتاۋ وڭىرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلدى. ال ەرتىس وزەنىنىڭ جاعا­لاۋىن  زەرتتەۋگە ەشكىم اسىعا قوي­ما­دى. ءحىV عاسىردىڭ ورتا شەنىندە بۇل جەردە ەگىنشىلىك, مال, با­لىق شارۋاشىلىعى جاقسى دا­مىعان. ءبىز سول داۋىردە تابىل­عان مالدىڭ, بالىقتاردىڭ سۇيەگىن نەگىزگە الىپ وتىرمىز. قازىر عالىم­دار تاسمولا قورىمىن, ولەڭتى جازبالارىن زەرتتەۋمەن اينالى­سۋدا. ايتپاقشى, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن تابىلعان ايەل ادام­نىڭ باسىنداعى جاستىعىن قال­پى­نا كەلتىرگەنبىز. جاستىقتا اراب ارپىمەن جازىلعان جازۋ بار. بىراق وندا نە جازىلعانى بىزگە بەيمالىم. عالىمدار اراب ءارپى­مەن جازىلعان ايەلدىڭ ەسىمى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ايتىپ وتىر. ال مىنا كەسەنەلەرگە كەلسەك, بيىكتىگى 20-25 مەترگە, ەنى 10 مەترگە دەيىن جەتكەن. مۇنارا­نىڭ سىرتى كوكشىل ءتۇستى دەكوراتيۆتى پليتامەن قاپتالعان. قۇ­را­مى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ پليتاسى­نا  كەلەدى. مۇنارانىڭ پليتا­سى­نىڭ قۇرامىندا باعالى مە­تالدار – مىس, مىرىش, قورعاسىن بار. مەتالدار ساپالى قورىتىل­عاندىق­تان, ۇزاق ساقتالعان. شەبەرحانادا كۇنىنە 1000 كىرپىش قۇيعان. كىرپىش قۇيا­تىن قالىپ تا وزگەشە. مۇنارانىڭ قاسبەتى, ويۋلارى ءۇل­كەن تالعام­پازدىقپەن جاسال­عان, – دەدى تيمۋر نۇر­لان ۇلى. – مىنا قىزىقتى قاراڭىز­دار, – دەدى ءبىر كەزدە تيمۋر نۇر­لان ۇلى قولىنداعى كۇمىستى كور­سەتىپ. – بۇل كۇمىس تەڭگە. ورتا عاسىرلاردا ساۋدادا جۇرگەن تەڭ­گە تازا كۇمىستەن سوعىلعان ەكەن.   كۇمىس تەڭگەنىڭ كولەمى, ءتۇسى ءوزى­مىزدىڭ 20 تەڭگەلىككە كەلەدى. تيمۋر سماعۇلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, عاسىرلار قويناۋىن­داعى سىر­دى بۇگىپ جاتقان قورىم­دار­دى زەرتتەۋ ءالى ۇزاققا سوزىلماق. ءبىز قورىمدا كۇنىمەن ءجۇرىپ, ارحەولوگتاردىڭ جانكەشتى ەڭبە­گىنە كۋا بولدىق. جالپى, تاسمولا قورىمىن, ولەڭتى جازباسىن, قاراجارداعى كەسەنەلەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. نەگىزىندە, بۇل جەردى ارنايى قورشاۋمەن قور­شاپ, بەلگى ورناتىپ, تاريحي قۇن­دىلىعىن تانىتاتىن ۋاقىت جەتتى. كەلەشەكتە جەرگىلىكتى اكىمدىك تاريحي ورىندارعا باراتىن جولدىڭ جوندەۋدەن وتكىزىلۋىنە  اتسالىسسا ءجون بولار ەدى. داريا ەرتايقىزى. پاۆلودار وبلىسى.