ءبىز ءبىر ۋاقىتتاردا مۇسىلمان دۇنيەسىنەن ىرگەمىز ءبولىنىپ, تەرەڭنەن تامىر تارتقان بايلانىستىڭ ءۇزىلىپ قالعانىن قالاي جاسىرامىز. شىنىنى سىندىرۋ وڭاي, ال ونىڭ سىناسىن بىلدىرمەي جيناۋعا عىلىم مەن ونەردىڭ, شەبەرلىكتىڭ كۇشى كەرەك ەكەنىن اركىم تۇسىنەر. كەڭەستىك يدەولوگيا ءدىندى باس اينالدىراتىن اپيىن, كەرتارتپا ەتىپ كورسەتتى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ ءدىني سەنىمىن سىندىرىپ, ولاردى ەشكىمگە, ەشنارسەگە سەنبەيتىن اتەيست ەتىپ شىعاردى. سول تاربيەنىڭ اياق جاعى ءبىزدىڭ ۇرپاققا دا بۇيىردى...
تاۋەلسىزدىككە دەيىن مۇسىلمان ەلدەرى تۋرالى تۇسىنىگىمىز دە شامالى بولدى. ال جالپى ءدىن اتاۋلى قۇبىجىقتاي كورىنگەن سوڭ, وعان سەنەتىندەردىڭ, يسلامنىڭ باستاۋلارىندا عىلىم مەن مادەنيەتىمىزدىڭ تەگى جاتقاندىعىن ايتقىسى كەلگەن اقجان ماشاني سياقتى عالىمداردى اۋىزعا ۇرىپ, ۇندەتپەي قويعانى دا جالپىعا ايان. جازۋ-سىزۋدىڭ, ساۋاتتىلىقتىڭ قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنى ارقىلى كەلگەنىن بىلەمىز. وسىدان 10-12 عاسىر بۇرىن قىپشاق دالاسىنىڭ پەرزەنتى, ءابۋناسىر ءال-فارابي بابامىز عىلىمعا مۇسىلمان الەمىنەن سۋسىنداعان جوق پا ەدى؟ ونىڭ اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز اتانۋى دا مۇسىلمان الەمى رۋحاني كۇشىنىڭ تەرەڭدىگى مەن نەگىزدىلىگىندە جاتسا كەرەك.
تاريحتا ادامزات قوعامى ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىردى. قانداي مىقتى, اۋزىن ايعا بىلەگەن يمپەريالاردىڭ, دەرجاۆالاردىڭ ەشقايسىسى دا ماڭگى جاساعان جوق. سول سياقتى مۇسىلمان الەمى دە ۋاقىتتىڭ ءتۇرلى اعىسىن, تولقىنىن باستان كەشتى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋ باعىتى شىعىستان باتىسقا قاراي كوشىن تۇزەدى. ادامزاتقا يسلامنىڭ دانالارىن بەرگەن رۋحاني الەمنىڭ توقىراۋ دەمەسەك تە, شابان قيمىلدى قاناعات ەتكەن داۋىرلەردى باستان كەشىرۋى دە سوندىقتان بولار. بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋشىلار الدىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەر جۇزىندەگى حالىقتىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىن مۇسىلمان الەمى دامۋىنىڭ بۇگىنگى دەڭگەيىنىڭ شىندىعىن ورىندى اتاپ ءوتتى. عاسىرلار توعىسىنداعى جىلداردا تەحنيكا جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنان نوبەل سىيلىعىنىڭ بىردە-ءبىر لاۋرەاتى شىقپاعان. يسلام الەمىندەگى جاھاندىق تەحنولوگيالىق جاڭالىق جونىندە دە ەشكىم ەشتەڭە ايتا المايدى.
ال وتكەنگە كوز سالساق, يسلام الەمىنىڭ عىلىمداعى عاجايىپتارى مەن رۋحاني جاۋھارلارىنىڭ بۇگىنگى وركەنيەتكە جەتكىزگەن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءتۇپ قازىعى, ءتۇبىر باستاۋىندا تۇرعانىن بايقايمىز. مىسالى, ورتا عاسىرلارداعى مۇسىلمان دانالارى كوپتەگەن عىلىمنىڭ نەگىزىن قالادى. مەديتسينادا يبن سينا, الگەبرادا ءال-جابير يبن حايان, حيميادا ءال حورەزمي, استرونوميادا بيرۋني, وپتيكادا يبن حەيسام, اكۋستيكا مەن مۋزىكادا ءابۋناسىر ءال-فارابي, تريگونومەتريادا بەتتاني, سوتسيولوگيادا يبن حالدۋن, كيبەرنەتيكادا ءال-ءجازاريدىڭ ەسىمى الدىمەن اتالادى. ال پوەزيا مەن ادەبيەتتە, ونەردە, فيلوسوفيادا يسلام دانالارىنىڭ ەسىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاڭعىرا ەستىلەدى. العاشقى قاعاز فابريكاسىن, العاشقى توكار ستانوگىن, العاشقى زەڭبىرەكتى, تاعى باسقا ادامزات وركەنيەتىندە ورنى بار زاتتاردى ويلاپ تاپقان مۇسىلماندار بولاتىن.
ورتا عاسىرلاردا يسلام الەمىنە ينتەللەكتۋالدىق ەركىندىكتىڭ ۇرىعىن سەپكەن ەۋروپا ەمەس, قايتا ءىلىم-ءبىلىم-عىلىم مۇسىلمان شىعىسىنان كارى قۇرلىققا باردى. قازىر كوپشىلىك مۇسىلماندار ەۋروپا مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنا قالاي كىدى قاراسا, ءبىر كەزدە ەۋروپالىقتار مۇسىلمان جۇرتىنا ءدال سولاي ۇركە قارادى. ونىڭ بارلىعى دا قىزعانىشى اتويلاپ تۇراتىن قىزىعۋشىلىق بولعانىمەن, ولار ىشتەي مۇسىلمان الەمىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن, باسىمدىعىن مويىندايتىن.
يسلامدا ءدىن مەن عىلىمنىڭ اراسىندا قاراما-قايشىلىق بولعان جوق, بولماق تا ەمەس. قۇراندا : «ءبىز ءوزارا بايلانىسىپ, ءتۇرلى نارسە جاراتتىق, سىزگە وسىعان وي جۇگىرتۋ كەرەك بولار» (51:49) دەگەن سوزدەر بار. مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى كىتابى ماتەريالدىق الەمنىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە, تۇششىنۋعا شاقىرادى. بۇل تانىمنىڭ قازىرگى زامانعى عىلىمي ادىستەمەسىنە سايكەس كەلەر ەدى. ونى قازاقى تۇسىنىككە سالساق, قاسيەتتى كىتاپ عىلىمنىڭ تەرەڭىنە بويلاۋ كەرەكتىگىن, عىلىمسىز ىلگەرىلەۋ جوقتىعىن مەڭزەيدى. عىلىمنىڭ اسا ماڭىزدىلىعى تۋرالى قۇران كارىمدە: «اللادان ونىڭ قۇلدارى (شىنايى ءدىندارلار) اراسىندا تەك عالىمدار عانا قورقادى» (35:28) «اللا تاعالا سەندەردىڭ ارالارىڭنان سەنگەندەردى جانە كىمگە ءبىلىم قونسا سولاردى بيىكتەتەدى» (58:11) دەگەن سوزدەر كەزدەسەدى. بۇل ءسوز جوق, ءدىن مەن عىلىمدا قايشىلىقتىڭ جوقتىعىن تاعى دا دالەلدەي تۇسەدى.
ءابۋ ءداۋدتىڭ ايتۋىنشا, مۇحاممەد پايعامبار «كىمدە كىم اللا ءۇشىن ءبىلىمدى ىزدەۋ جولىنا تۇسسە جانە تاپسا, اللا وعان جۇماققا باراتىن جولدى جەڭىلدەتەدى» دەيدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ءدىننىڭ عىلىمدى دامىتۋ جولىنا قارسى تۇرمايتىندىعىن كورسەتەدى. ال حV-ءحVى عاسىرلاردا عىلىم نەگە مۇسىلمان الەمىندە قۇلدىراپ, الدىڭعى ورىنعا ەۋروپا شىقتى؟ ۋممانىڭ زاماناۋي عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دامۋدان ارتتا قالىپ قويۋ سەبەبى – مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ قورشاعان ورتانى زەرتتەۋگە شىعارماشىلىقپەن قاراۋدان باس تارتۋى, فاناتيزمنىڭ داۋرەندەۋى جانە سحولاستيكا مەن يدەولوگيالىق توزىمسىزدىگى دەر ەدىك. سەبەپ-سالدارسىز بولمايدى. سوناۋ الىستا قالعان ءحى عاسىردا يسلام الەمى يجديحادتان, ياعني ادامنىڭ اقيقاتتى سۋبەكتيۆتى تانىپ-ءبىلۋ قۇقىنان باس تارتتى, ال اقيقاتسىز عىلىم دامۋىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن.
يجديحادقا تىيىم سالۋ مۇسىلمان ورتاسىندا وي بەلسەندىلىگىن, ينتەللەكتۋالدىق ىزدەنىستەر مەن سىني تۇرعىدان تالداۋ جاساۋدى شەكتەۋگە الىپ كەلدى. ءدىن ماماندارى مۇسىلماندىق عىلىم مۇددەسىنەن شىعاتىن جاراتىلىستانۋدى تالاق ەتىپ, يجديحادتى تەك ءدىني سەنىم جانە شاريات نورمالارىمەن شەكتەدى. مۇنان شىعاتىن قورىتىندى, مۇسىلمانداردىڭ يجديحادقا, يسلام مۇددەسى تۇرعىسىنان ماتەريالدىق الەمدى تانىپ-بىلۋگە قايتىپ ورالۋى كەرەك. مۇسىلماندار قوعامىندا كوزسىز سەنىمگە تابىنۋ ەمەس, ناعىز ءبىلىم, عىلىم عۇرپىن قالىپتاستىرماي, مۇمكىن الداعى عاسىرلاردا بۇگىنگى ارتتا قالۋشىلىق مەشەۋلىككە ۇلاسپاسىنا كىم كەپىل؟ ال بۇگىنگى الەمنىڭ عىلىمي كورىنىسى مۇسىلماندىق ءدىن وقۋىنىڭ نەگىزىنە, قۇران مەن سۇننەگە قايشى كەلمەيتىندىگىن ايتتىق. الايدا, مۇسىلمان الەمىنىڭ بارلىعى بىردەي قۇراندى تۇپنۇسقادان وقيتىن ارابتار ەمەس, وسى قاسيەتتى كىتاپتىڭ ناشار اۋدارماسىنان ونداعى ايتىلعاندردى ناقتى تۇسىنە الماۋى دا عالامدىق تالپىنىسقا كەدەرگى ەكەنىنە تاعى كۇمان جوق.
راسىندا, عىلىم دامىماسا مۇسىلمان ەلدەرىندەگى رەسۋرستار كوزىنىڭ يگەرىلۋى دە شاباندايدى, ونسىز دا ەكونوميكالىق جاعىنان مەشەۋ ەلدەردەگى ادامداردى اشقۇرساق حالدەن قۇتقارۋعا قاۋقارسىزدىق ورىن الادى. فورۋمدا ايتىلعانداي, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىرەتىن 57 مۇسىلمان مەملەكەتىنىڭ 22-ءسى دۇنيەجۇزىندەگى ارتتا قالعان 49 ەلدىڭ ساناتىنا كىرىپ وتىر. بۇل اشتىق پەن جالاڭاشتىق اۋرۋ-سىرقاۋ, ءولىم-ءجىتىم دەگەن ءسوز. ءسوز جوق, ۋممادا جوعارى قارقىنمەن دامىپ, الەمدەگى باقۋاتتى ەلدەرمەن تاي وزدىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر دە بار. بىراق ولار ارتتا قالعان وسىنشا كوپ ەلدىڭ ساۋىنى بولا المايدى عوي. ال عىلىم دامىسا, ول افريكانىڭ شولىندەگى نەمەسە باسقا قۇرىلىقتاعى جۇدەۋ مۇسىلمان ەلدەرىندەگى ەكونوميكانىڭ سەرپىندىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, جالپى مۇسىلمان جۇرتىن قاي جاعىنان دا العا شىعارۋعا سەبەپكەر بولادى.
يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى وسى جولعى فورۋمىنىڭ «جاھاندىق ەكونوميكالىق دامۋ – ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىك» دەپ اتالۋى دا الەمدەگى بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنەن تۋعان. جاھاندىق ۇدەرىستەر تەك مۇسىلمان ەلدەرىندە عانا ەمەس, الەمدە تۇتاس كوپتەگەن قيىندىقتاردى العا تارتىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان دۇنيەنىڭ قاي شالعايىندا دا ەكونوميكالىق قيىندىقتار دا جەتىپ ارتىلادى. ودان مۇسىلمان جۇرتى دا شەت قالىپ وتىرعان جوق. وسىعان وراي فورۋمدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوتەرگەن بىرقاتار باستامالارى وسى القالى جيىنعا كەلگەن مۇسىلمان ليدەرلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىققانى شىندىق. ونىڭ ىشىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى يسلام الەمى ەلدەرىنىڭ جەتەكشى عىلىمي-تەحنولوگيالىق ۇردىستەردەن قالىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرىپ, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مۇددەلى ەلدەرى قاتىسۋىمەن حالىقارالىق يننوۆاتسيا ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىستىڭ عىلىمعا دا قاتىسى بار. وسى ۇسىنىستان باستاۋ الاتىن جۇمىستار اياسىندا عىلىمدى دامىتۋعا باعىشتالعان جۇمىستار دا جۇرگىزىلەدى دەگەن ءۇمىت بار. ونىڭ ىشىندە مۇسىلمان الەمىمەن قازاقستاندىق عالىمدار, عىلىمي مەكەمەلەر, جوعارى وقۋ ورىندارى دا ىنتىماقتاسا ىسكە كىرىسەدى دەپ ويلايمىن.
ەركىن ءابىل, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جۇمىس جانە شەتەلدەرمەن بايلانىس جونىندەگى پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
قوستاناي.
