16 شىلدە، 2011

ءابدىسالان

308 رەت كورسەتىلدى
قازاق بوكسىنىڭ قۇدىرەتى ءا.نۇرماحانوۆتىڭ ەسىمىن ۇلت سپورتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ساي دارەجەدە قاستەرلەي الىپ ءجۇرمىز بە؟ شىن مانىندە دە، وتكەن عاسىردا قاز تۇرىپ، قانات قاققان قازاق بوكسىن وسىناۋ باتىر تۇلعالى ءباھادۇرسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. بالكىم، قازىر ايتۋعا عانا وڭاي. اۋىلدان الماتىعا ارمان قۋىپ كەلگەن قاراپايىم جىگىت از جىلداردا باعىن­دىر­عان بيىكتەر تۇتاس ۇلتتىڭ ابىروي-نا­مى­سىمەن استاسقان كەرەمەت دەڭگەيگە كو­تە­رىلدى. سول جەتىستىكتەردى ءبىر ءسات جىپكە ءتىزىپ كورەيىكشى. ءوز قازاقستانىنىڭ 11 دۇركىن چەمپيونى، كسرو چەمپيوناتىنىڭ 2 مارتە كۇمىس جۇلدەگەرى، كسرو حالىقتارى سپار­تاكياداسىنىڭ 2 مارتە قولا جۇلدەگەرى، ءبىرىنشى ازيا-افريكا ويىندارىنىڭ (گانەفو) جەڭىمپازى. «بۋرەۆەستنيك» ورتالىق كەڭەسىنىڭ 7 دۇركىن، «ەڭبەك رەزەرۆتەرى» ور­تا­لىق كەڭەسىنىڭ 6 دۇركىن چەمپيونى. قا­زاق­تان شىققان العاشقى ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى. رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك ءسىڭىر­گەن جاتتىقتىرۋشىسى. سپورتتى عىلىم­مەن ۇشتاستىرىپ بيولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتانعان، بولاشاق سپورتشى­لار­عا ۇلاعاتتى ۇستازدىق ەتىپ، ءدارىس وقىپ پروفەسسور بولعان العاشقى قازاعىڭىز وسى كىسى. بۇل دەگەنىڭىز تولايىم ەڭبەك، تىنىم­سىز ىزدەنىسكە تولى جانكەشتى ءومىر عوي. ودان قالا بەردى، تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بوكس­شىلارىن اتلانتاداعى وليمپياداعا باستاپ بارىپ، الەمنىڭ 197 ەلىنىڭ ىشىنەن مەرەيلى 3-ءشى ورىندى بوكتەرىپ قايتقان، ءسويتىپ، ايدى اس­پانعا شىعارعان ۇلتتىق قۇرامانىڭ العاش­قى قاھارمان باس باپكەرى دە وسى اعامىز. بۇل ءجايت تە وليمپيا تاريحىندا كوك باي­راقتى تۇڭعىش كوتەرگەن قازاق بوكسى ءۇشىن زور تابىس، بولاشاققا اق جول سالعان قى­دىر نىشاندى ەرەسەن ەرلىكپەن بارابار-تىن. ول كىسى ءتىرى بولعاندا بيىل 75-كە تولا­دى ەكەن. ءساۋىر ايىندا الماتىداعى سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىندا داڭقتى بوكس­شى­نى ەسكە الۋ جيىنى وتكەنى ەسىمىزدە.  سوندا كوك بايراعىمىزدىڭ الەمدىك دودالاردا بيىك جەلبىرەۋىنە جول اشقان ءبىر­تۋاردىڭ ەسىمى بۇعان دەيىن دە ەسكەرۋسىز قالماعانىنا كوز جەتكىزدىك. تۋعان جەرى تۇركى­­ستاندا كوشە بەرىلگەن، ءابدىسالان اتىن­­­­داعى بوكس مەكتەبى مەن بوكس كلۋبى جۇ­مىس ىستەيدى. بىلتىرعا دەيىن ءا.نۇر­ماحانوۆ ءتۋرنيرى وتكىزىلىپ كەلدى. ەلەۋسىزدەۋ دەمەسەك، بوكس سايىپقىرانى اتىنداعى كوشە الماتىدا دا بار. تۇرعان ۇيىندە جانە ءوزى وقىپ، جۇمىس ىستەگەن ينستيتۋت ور­دا­سىندا ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلعان. سو­نى­مەن بىرگە بىلىكتى ۇستاز-عالىمنىڭ ەسىمى وسى قازاق سپورت جانە تۋريزم اكا­دە­ميا­سىنىڭ بوكس جانە اۋىر اتلەتيكا كافەد­را­سى مەن ەڭ جاقسى جاتتىعۋ زالىنا بەرىلىپتى. جىل سايىن ۇزدىك ستۋدەنتكە داڭقتى بوكس­شى اتىنداعى ارنايى ستيپەنديا تاعايىندالىپ تۇرادى ەكەن. ازىرگە ىستەلگەن ىستەردىڭ ۇزىن­ىرعاسى وسى. بىلاي قاراعاندا، ءبىر ادام ءۇشىن از دا قۇرمەت ەمەس. ال، بىراق بوكس سپور­تىنداعى بىرەگەيىمىز ءۇشىن شە؟ ويلا­نىپ قالامىز. ءابدىسالان اعا حالقىمىزدىڭ باتىرلىق ەپوستارىنىڭ ىشىندە، اسىرەسە «قوبىلاندى باتىر» جىرىن جاقسى كورەدى ەكەن. «شىركىن اي، قوبىلاندى باتىر جايىندا فيلم ءتۇسىرىلىپ، باتىردىڭ ءرولىن ويناۋعا مەنى شا­قىرسا، ويلانباي بارار ەدىم» – دەپ ار­مان­داعان ساتتەرى دە از بولماپتى. بۇنىڭ ءمانى­سى دە بار سياقتى. ويتكەنى، ونىڭ اتا-بابا­لارى قوستاناي – تورعاي ءوڭىرىن مەكەندەگەن قىپشاقتار. ءسوزدى جۇيەلەپ تۇبىنەن تارتقاندا، باسقا قىپشاقتى بىلمەيمىن، ءدال ءابدىسالان اعانى قوبىلاندى باتىردىڭ ۇرپاعى دەمەۋدىڭ قيسىنى كەلمەيدى. سەگىز قيىر شارتاراپقا تۋعان حالقىنىڭ اتىن شىعارىپ، مەرەيىن ۇستەم ەتكەن، جەڭىس بايراعىن سان مارتە كوتەرتكەن ابەكەڭ ەرتەدەگى جاۋجۇرەك باتىرلارىمىزدان كەم بە ەكەن؟ ال، بەرىگە كەلسەك، «ارعى اتاسى قاجى ەدى» دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي، گۇرزى جۇدىرىق الىبىمىزدىڭ ءبىر ەمەس، ەكى بىردەي اتاسى – ءوز اتاسى ءامىر دە، ناعاشى اتاسى سىزدىق تا مەككەگە بارىپ، مۇسىل­مان­دىقتىڭ ەڭ ۇلكەن يماندىلىق پارىزىن وتەپ، عيبادات ەتىپ قايتقان جاندار. وسى­لار­عا قاراعاندا، قازاق بوكسىنىڭ قارا نارى سانالاتىن ءابدىسالان نۇرما­حان ۇلى­نىڭ بويىنداعى تەكتىلىك، تاباندىلىق، نا­مى­سكەرلىك، قايراتتىلىق قاينارلارىنىڭ دا تەگىن جەردەن شىعىپ جاتپاعاندىعىن اڭ­عارىپ پايىمداساق كەرەك-ءتى. ءوز اكەسى نۇرماحان 32-ءنىڭ اپاتىندا اتامەكەنى تورعايدان ءۇرىم-بۇتاق، ءزاۋزاتىن اشارشىلىق ارانىنان الا قاشىپ، وزبەك­ستان­عا كەلىپ جانساۋعالاپتى. سوندا ءامۋ­دا­ريا­نىڭ بويىندا بالىقشىلىقتى كاسىپ قى­لىپ، ناۋبەت قۇرىعىنان بالا-شاعاسىن امان ساقتاپ قالعان كورىنەدى. نۇرماحان الىپ دەنەلى، بويى ەكى مەتردەن اساتىن، زور كۇش يەسى ەكەن. كەزىندە اتاقتى بالۋان قا­جىمۇقانعا سەرىك بولىپ بىرگە جۇرگەن. كوپ سويلەمەيدى. ماڭعاز. ۇرى-قارىلار اۋىل­دىڭ مالىن بارىمتالاپ ۇرلاعاندا، جاس كەزىندە وزەننىڭ وتكەلىندە جالعىز ءوزى تۇرىپ، الگىلەردى تۇگەل اتتان ءتۇسىرىپ، جىلقىنى امان الىپ قالاتىن بولعان. ءوزى ومىرباقي مال­شى بولىپ، جىل­قى، سيىر، قوي باعىپ، ادال ەڭبەكپەن كۇنەلت­كەن. سونداي-اق، ءاب­دى­سالاننىڭ اعا­سى ابۋلاقاپ تا قارا كۇش­تىڭ كەنى بولعان، ەشكىمنەن قورقىپ يمەنۋدى بىلمەگەن. «الىپ – انادان» دەيدى عوي. اناسىنىڭ ەسىمى شولپان. وتە سۇلۋ، اقجارقىن، كوپشىل، مىنەزگە باي، قايىرىمى مول ادام بولىپتى. سودان دا شىعار، تۇرمىستىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان، ءوزىنىڭ توعىز بالاسىنا قوسا، اعايىن-جۇراعاتتاردىڭ جەتىمەكتەرىن دە اسىراپ، باعىپ جەتكىزىپتى. كەيىن سولاردىڭ ىشىندە ارزىقۇل نۇر­مىشەۆ دارىگەرلىك ينستيتۋتىن، وسەرباي پو­­لي­تەحنيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، ايتۋ­لى ازاماتتار قاتارىنا قوسىلعان. اشار­شى­لىق كەزىندە پاناسىز قالعان انار دەگەن قىز بالانى دا قولىنا الىپ اسىراعان. قاي­ران، قازاق ايەلىنىڭ، انا جۇرەگىنىڭ كەڭ­دىگى ەمەس پە! كىم-كىمگە قاراسقانداي، كىم-كىمگە اۋزىنان جىرىپ تاماعىن ءبولىس­كەن­دەي زامان ەدى ول. مۇنداي جاندارعا «قۇداي بەرەدى» دەپ قازاق تەگىن ايتپاعان عوي. «انار تۋعان اپكەمىز سياقتى بولدى، ۇلكەن جارىستاردان كەلگەندە ءتاتتى-ءدامدىسىن ما­عان ساقتاپ وتىرۋشى ەدى، اتتەڭ...» دەپ ءاب­دى­سالان اعا ءوزى الپىسقا تولار قارساڭدا بىزدەي جۋرناليست ىنىسىنە سىر اشقانى بار ەدى. ءابدىسالان نۇرماحاننىڭ كىندىگىنەن تاراعان توعىز پەرزەنتتىڭ، ەرنازاردىڭ ەر­توس­تىگى سىقىلدى كەنجەسى بولماعانىمەن، سەگىزىنشىسى ەكەن. بىراق ونى ەرتوستىككە ۇق­سا­­تىپ تۇراتىن ءبىر جاعداي، باسقا باۋىر­لارىنىڭ ءبارىنىڭ فاميليالارى ۇلى اتا­لارىنىڭ اتىمەن ءامىروۆ بولىپ جازىلسا، جالعىز بۇل عانا نۇرماحانوۆ اتالىپ، ەل نامىسىن قورعاعان بىلعارى قولعاپ دودا­لارىندا اكە اتىن الەمنىڭ تالاي جەرىنە ايگىلەدى، «نۇرماحانوۆ» دەسە قازاق بوكسى­نىڭ بالاماسى ايتىلاتىنداي دارە­جەگە جەتكىزدى. سۇڭعىلا اكە بويشاڭ، كەسەك تە شى­مىر، وتتى دا ءورشىل بوپ ءوسىپ كەلە جاتقان سەگىزىنشى پەرزەنتىنەن سول كەزدە-اق سونداي ۇلكەن ءۇمىت كۇتتى مە ەكەن، قازاق سپورتىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن بالاسىنىڭ باقىتتى بولاشا­عىن جۇرەك، شىركىن، سەزىپ، بولجاپ ءبىلدى مە ەكەن؟ بالا سالان ەركەتوتاي بولعان جوق، شولجاڭداپ وسكەن جوق. سوعىس ۋاقىتى، تۇرمىس تاۋقىمەتى وندايدى كوتەرمەيتىن ەدى. ون جاسىنا دەيىن اكەسىمەن بىرگە قوي باقتى. بىردە قاۋعامەن بىرگە كۇمپ ەتىپ تەرەڭدىگى 20 مەتر قۇدىققا ءتۇسىپ كەتكەنى دە بار قوي سۋعارىپ جۇرگەندە. الدا كورەتىن جا­رىعى بار ەكەن. ءبورىباس دەگەن ءيتىن قۇ­شاق­تاپ جۇرەدى، دەيدى. سوندا جالعىز قال­عانىندا وتارعا قاسقىر دا شاۋىپتى. ءبىر عاجابى، قويدىڭ شىجعىرعان مايىن كەسەنى تولتىرا ءسىمىرىپ ءىشىپ قويادى ەكەن. بۇل دا الىپتارعا ءتان، باتىرلارعا ءتان دارالىق بەلگى بولار. سودان 1946 جىلى ۇلكەن اعاسى ابدىجالەل مايداننان ورالىپ، كىشكەنتاي سالاندى مەكتەپكە بەرگىزەدى. ءسويتىپ، بولا­شاق داڭقتى بوكسشى مەكتەپ تابال­دى­رى­عىن ون جاسىندا اتتاپ، ءبىرىنشى-ەكىنشى كلاس­تاردى تاجىكشە، ءۇشىنشى-ءتورتىنشى كلاس­تاردى وزبەكشە وقيدى. 1950 جىلى نۇر­ما­حان اقساقال بۇكىل قارا ورمانىمەن ەلگە قا­راي جاقىنداپ، تۇركىستانعا كوشىپ كەلەدى. جالپى، سپورتقا، بوكسقا دەگەن سانالى قۇشتارلىق تا وسى قاسيەتتى تۇركىستان قا­لاسىندا ويانا باستايدى. العاشىندا كو­شە-كوشە بولىپ ءبولىنىپ توبەلەس جاساي­تىن بالالار كەلە-كەلە ونداي بالالىق «پەندەشىلىكتى» قويىپ، نەعۇرلىم ماندىرەك، مازمۇن­دى­راق قارەكەتتەرگە بەت بۇرادى. شىندىعى كەرەك. تۇركىستان قالاسىنداعى ساتتار ەرۋباەۆ اتىنداعى مەكتەپتە سول كەزدە دەنە­شى­نىقتىرۋ ءپانى بىرسىدىرعى ءتاۋىر ءجۇر­گىزى­لەتىن، باسكەتبول، ۆولەيبولدى بۇل مەك­تەپ­تىڭ وقۋشىلارى جاقسى مەڭگەرىپ شىعا­تىن. ال بوكس... بوكسقا ءابدىسالان وزىنەن بىرەر جاس ۇلكەن كوشە تەنتەگى، ياعني «اتا­ما­نى» مولدابەك قۇرالباەۆتىڭ ىقپالىمەن ىنتا قويدى. «ەر شەكىسپەي، بەكىسپەيدى»، دە­گەن راس. ەكەۋى تانىسقان بەتتە جەكپە-جەككە شىعىپ، كەيىن دوستاسىپتى. مولدابەكتە بىلعارى قولعاپ تا، قۇم تول­تىرىلعان قاپ­شىق تا بار ەكەن. كەيىنىرەك كوپتەگەن بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىنە ۇس­تاز­دىق ەتكەن كونستانتين گرا­دو­پولوۆتىڭ «بوكس» دەپ اتالاتىن وقۋلىعىن دا قولعا تۇسىرەدى. وسى ارا­دا الدىن الا اي­تا­يىق، بەرتىندە قازاقتىڭ بوكسقۇمار ءجاسوسپىرىم­دە­رى­نە ارناپ «بوكسشى بول­عىڭ كەلە مە؟» اتتى وقۋ­لىق كىتاپتى ابەكەڭ ءوزى دە جازىپ، باستىرىپ شى­عار­دى. كوپتەن بەرگى ءىش­تەي شيرىقتىرىپ ءجۇر­گەن ارما­نىنىڭ ءساتىن كەلتىرىپ ورىنداعان. ال، سوناۋ 1950-1951 جىلدارى، 14-15 جاسار ار­مانشىل، ال­بىرت شاقتارىندا ك.گرا­دو­پولوۆتىڭ «بوكسى» كوپ كومەگىن تيگىزگەن-ءدى. بۇ­لار وسى كىتاپ بويىنشا بىرلەسىپ العاشقى جاتتى­عۋ­لارىن جاساپ، بوكس الەمى­نىڭ شىم-شىتىرىق، ەلىكتىرگىش قۇپيالارىن مەڭ­گە­رۋگە كىرىسكەنىن كا­دىم­گىدەي كوز الدىما ەلەس­تەتەمىن. ۇلكەن بوكس، ناعىز بوكس الدا، الماتى­دا كۇ­تىپ تۇرعان-دى. ءابدىسالان جەتىجىل­دىقتى بىتىرگەن سوڭ استاناعا كەلىپ، تەمىر جول تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستى. وسىندا باسكەتبولدان تەحنيكۋم قۇ­را­ماسىنىڭ ساپىن­دا وينادى، جەڭىل اتلەتيكامەن شۇعىل­دان­دى. بويىنداعى بۇلا كۇش بۇلقىندىرىپ، اڭسارلى شولمەن كەلگەن بالعىن جاس سپورتتىڭ بارشا ءتۇرىن ىستىق­تاي قابا بەرگىسى كەلدى. ءتىپتى، يادرو سەرپۋدەن الماتى قالاسىنىڭ چەمپيونى دا بولدى. اتاقتى ۆولەيبولشى وكتيابر جا­رىل­عاپوۆ ونى ۆولەيبولعا تارتتى. «الا­قا­ن­ىڭ جال­پاق، قول­دارىڭ ۇزىن، بويىڭ بيىك، قايراتىڭ مىعىم، شاپشاڭسىڭ، سەنەن مى­ناۋ دەگەن ۆولەيبولشى شىعادى!» شى­نىن­دا دا ءابدىسالاننىڭ سول كەزدە قاي سپورت تۇرىمەن اينالىسسا دا جوعارى ناتيجەلەرگە جەتەتىن مۇمكىندىكتەرى بار-تىن. بويى 1 مەتر 90 سانتيمەتر، سالماعى 80 كيلوعا تاياۋ. كۇش-قايراتى، قوبىلاندى باباسىنا تارتقان، تاسقىن. بىراق قازاق سپورتىنىڭ باعىنا قاراي ءابدىسالاننىڭ ءوزى بوكستى قالادى. وسى بوكس ءۇشىن ءۇش جىل وقىعان تەمىرجول تەحنيكۋمىن تاستاپ، دەنە تاربيەسى تەح­نيكۋمىنىڭ ەكىنشى كۋرسىنا اۋىستى. ونى 1957 جىلى ءتامامداپ، ىلە فيزكۋلتۋرا ينس­تيتۋتىنا ءتۇستى. بۇل كەزدە نۇر­ما­حانوۆ رەسپۋبليكاعا ايگىلى، وداقتا توپ جا­رىپ كورىنە باستاعان، بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن تانىمال بوكسشى بولاتىن. ەندى وسى دارەجەگە قالاي جەتكەنىن بايانداۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. جاڭا ءابدىسالان ءوزى ءار كەمەنىڭ قۇي­رى­عىن ءبىر ۇستاماي، تۇپكىلىكتى بوكسپەن شۇ­عىل­دانۋعا بەكىندى دەدىك. وعان اعا جول­داسى، اتاقتى ۆولەيبولشى، «بۋرەۆەستنيك» كومانداسىنىڭ نەگىزىن قالاپ، تالاي تا­ماشا جەڭىستەرگە جەتكىزگەن اياۋلى وكتيابر جارىلعاپوۆ تا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، بوكس­تان بىلىكتى جاتتىقتىرۋشى داۋلەتكەرەي مۋللاەۆكا ءوزى ەرتىپ اكەلىپ تابىس ەتكەن-ءدى. ءبىر عاجابى، ءابدىسالاننىڭ بوكسپەن ش­ۇ­عىل­دانۋىنا ءۇي-ءىشى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولادى. ولاردىڭ ۇعىمىنشا، بوكس دەگەن – توبەلەس. «ميى شايقالادى، كوزى كوگەرەدى، بەت-اۋزى بۇزىلادى، دەنساۋلىقتان ايرىلا­دى. اللا-اۋ، بۇل توبەلەسكەن قورازدار سياقتى جۇدىرىقتاسقاننان باسقا كاسىپ، باسقا ويىن قۇرىپ قالىپ پا؟!». سودان 1955 جىلى بابىنداعى ءابدىسالان كسرو-نىڭ جاستار اراسىنداعى بىرىنشىلىگىنە قا­تى­سىپ جاتقاندا سوڭىنان: «بالانى الىپ كەل، بوكس-سوكسىنا تۇسپەسىن»، دەپ ۇلكەن اپكە­سى ءبيبىشتى جىبەرەدى. كىشى ءىنىسىن جانىنداي جاقسى كورەتىن، ءوزى ادۋىندى، ءىرى دەنەلى بي-اپاڭ لەنينگرادتىڭ «استوريا» مەيمان­حا­نا­سىندا جاتقان ابدىسالانعا جەتىپ بارىپ، جان­دار­مەن دەگەندە تاۋىپ الادى عوي. ۇيقى­داعى جىگىتتى «سولاي دا سولاي» دەپ كەزەكشى كەلىپ وياتادى. شىقسا، ءوزىنىڭ بي-اپاسى، بوزداپ جىلاپ تۇر. اپكە­سىن ساباسىنا ءتۇسىرىپ، كو­ڭىلىن ورنىقتىرىپ، ەرتەڭىنە اقتىق اي­قاس­قا ەرتىپ اپارادى. ارينە، بوكس بيكەشتەردىڭ ەرمەك ءۇشىن الا­قان سوعاتىن ويىنى ەمەس. سارت تا سۇرت. ءبىرىنشى رەت كورگەن اۋىل ادا­مىنىڭ ۇعى­مىن­شا، تىپتەن قيان-كەسكى، ناعىز «حوليگان­دار­دىڭ» توبەلەسى. سوندا ءبيبىش اپكەسى شىداي الماي شىرقىراپ، رينگكە قاراي ۇمتىلىپ، تورەشىگە «توقتات، توقتات، مىنا بەزوبرا­زيا­نى!» دەپ ايقايلاپ جىبەرىپتى. سول جولى وداقتىق جارىستا العاش رەت التىننان القا تاعىپ، جاستار اراسىندا كسرو چەم­پيونى اتانىپ، ەلگە ۇلكەن ابىرويمەن، قۋا­نىشپەن ورالعان ابەكەڭ وسى ءبىر وقيعانى جىميا ك ۇلىپ، ومىردەن ەرتەرەك وتكەن سۇيىكتى اپكەسىن ساعىنا وتىرىپ ەسكە الۋشى ەدى. سويتكەن ابەكەڭنىڭ ءوزى دە باقيلىق بولعانىنا نە دەرسىز. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەرلىك جاعداي، جالپى نۇرماحان اقساقالدىڭ اۋلەتىندە يماندىلىق، سىيلاستىق، باۋىرمالدىلىق، ۇلكەننىڭ بەتىنە كەلمەۋ سياقتى قاسيەتتەر ەجەلدەن اتا تاربيەسىمەن، انا سۇتىمەن بەرىك ءداستۇر بولىپ قالىپتاسىپتى. مىسالى، ابەكەڭنىڭ ۇلكەن سپورتشى، حالقىنىڭ قا­دىر­مەندى ازاماتى بولىپ وسۋىندە جاڭاعى ايتقان اپكەسى ءبيبىشتىڭ، ۇلكەن اعاسى ءابدى­جالەلدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز. نۇرماحاننان تاراعان توعىز اعايىندى اعالى-قارىنداستىلار جاقسى-جامان ۋا­قىت­تاردا ارقاشان ءبىرىن-ءبىرى دەمەپ، ۇلكەنى كىشىسىنە قامقورشى بولىپ، كىشىسى ۇلكەنى­نىڭ ايتقانىن ەكى ەتكىزبەي تىڭداپ ورىن­داي­تىن ىزەتتىلىك، پاراساتتىلىق رۋحىندا عۇمىر كەشكەن. اپكە-قارىنداستارى دەگەندە ابەكەڭنىڭ ءوزى دە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىنى سونداي كىشىك، سوڭداي قامقورشى بولىپ وتكەنىن جان جارى كۇلپاش اپاي ەلجىرەي ايتادى. سونىمەن... ءابدىسالاندى وكتيابر جا­رىل­عاپوۆ كانىگى جاتتىقتىرۋشى داۋلەت­كەرەي مۋللاەۆقا ەرتىپ كەلدى دەدىك. ناعىز جاتتىعۋ، بوكس ونەرىنىڭ قىر-سىرلارىن شىن­داپ يگەرۋ، ونىڭ ءاربىر تارماعىن جىلىنشىكتەپ ۇيرەنۋ، ناعىز تەر توگۋ سول كەزدەن باستالعان-دى. وسىندا رەسپۋبليكانىڭ ەڭ تاڭداۋلى، ەڭ مىقتى بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرى، اۋىر سالماقتا ونەر كورسەتەتىن لەونيد گيلدينمەن، سەمەن ليبەرمانمەن جانە باسقالارمەن جۇزدەستى. دودالى تارتىستاردا باسەكەلەس­تى، ءوزىنىڭ مويىماس جىگەرىن، قايسارلىعىن تانىتا ءبىلدى، بوكستى تەك باسقا-كوزگە توپە­لەپ جۇدىرىقتاسۋ دەپ ۇقپاي، ويلاپ ويناۋ­عا ۇمتىلدى، الدامشى قيمىلدار ارقىلى قارسىلاسىن قاپى سوق­تىراتىن بولدى. مىنە، سونىڭ ارقاسىندا 19 جاسار ءابدىسالان، اسىرەسە رەسپۋبلي­كا­نىڭ قازاق قاۋىمىن ەرەكشە قۋانتىپ، 1955 جىلى قازاقستان چەمپيوناتىندا وزىپ شىعىپ، مەرەيى بيىك بولدى، تۇڭعىش رەت كەڭەس وداعىنىڭ بىرىنشىلىگىنە قاتىساتىن رەسپۋبليكا قۇراما كومانداسىنىڭ قۇرامى­نا كىرگىزىلدى. سپورتتا دا بارماق باستى، كوز قىستى بۇرا تارتۋلار، وزىمدىكى دەگەنگە بۇيرەك بۇرۋلار، كورىنە كوزگە قياناتتار بولىپ تۇرادى ەكەن. بوكس ونەرىنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن، ونىڭ قيىن اسۋلى، تايعاق كەشۋلى بۇرالاڭ جولدارىنىڭ بارىنەن وتكەن، ال ءوزى كەيىن ادىلەتتى تورەشى، جاناشىر جاتتىقتىرۋشى، تاۋەلسىز قازاقستان قۇرا­ما­سىنىڭ باس باپكەرى بولعان ءابدىسا­لان نۇرماحان ۇلى سپورتتىق تاعدىر-تالايىندا ونداي ادىلەتسىزدىكتەردىڭ نەشە سانىن كور­گەن بولاتىن. قايسىبىر سپورت توڭىرەگىندەگى بيشىگەشتەر 1956 جىلى ماسكەۋدە وتەتىن كسرو حالىقتارىنىڭ ءبىرىنشى سپارتاكيا­دا­سىنا س.ليبەرماندى تىقپالاپ وتكىزىپ ءجى­بەر­مەكشى بولىپ، ۇتىلىپ تۇرسا دا، جە­ڭىستى سوعان الىپ بەرگەن عوي. اقىرى بۇل ىسكە كەڭەس وداعىنىڭ ون دۇركىن چەمپيونى بولعان سەرگەي ششەرباكوۆ ارالاسىپ، ليبەرمان مەن ءابدىسالان اق شارشىلى الاڭ­دا قايتادان توقايلاسىپ، تايتالاسادى. سول جولى ابەكەڭ نامىسقا شاۋىپ، قوبىلاندى باباسىنىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ، اككى قار­سى­لاسىن ەكى مارتە سۇلاتىپ سالادى. وسى جەڭىس قازاقستان اۋقىمىندا كىمنىڭ كىم ەكەندىگىن دالەلدەپ قانا قويماي، وداقتا بو­لىپ جاتاتىن ءدۇبىرلى جورىقتارعا داڭ­عىل جول اشىپ ەدى. كەلەسى، ياعني 1957 جىلى ول تۇڭعىش رەت كسرو بىرىنشىلىگىنە قاتىستى. اقتىق ايقاسقا دەيىن جەتىپ، سوڭعى سىندا بوكس الەمىڭدە «ورىس تانكىسى» اتانعان ايگىلى اندرەي ابراموۆپەن قولعاپ ءتۇيىستىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇعان دەيىن اسا مىقتى شەبەرلەر گەننادي پوپوۆ پەن سەرگەي ياكوۆەنكونى قاقىراتقان جويقىن شابۋىل يەسى جاس قازاق جىگىتى، شىندىعى كەرەك، ماسكەۋ جان­كۇيەر­لەرىنە دە ۇناي باستاعان. بوكسشىلىق قىسقا جولىندا ءابدىسالان ءبىرتالاي كۇر­دە­لى، شيەلەنىسكەن تۇيىندەردى شەشىپ ءۇل­گەر­گەن بولاتىن. بىراق ءدال مىناداي توسىن جاع­داي وعان ءبىرىنشى رەت ۇشىراسىپ تۇر ەدى: قارسىلاسى بۇدان 25 كيلوگرامم اۋىر. ارينە، ءدال مۇنداي الشاق سالماق ايىر­ماشىلىعىمەن مايتالمان بوكسشىنى ءالى تاجىريبەسى از جاس جىگىتتىڭ ۇتۋى نەعايبىل-تىن. سوندا دا بولسا، 21 جاسار ءابدى­سا­لان­نىڭ ەلدىڭ ەڭ بەدەلدى وسىناۋ جارىسىنان الماتىعا كۇمىس مەدالمەن ورالۋى اسا ءۇل­كەن جەتىستىك بولدى. ول تابىس بۇكىل­حالىق­تىق قۋانىشقا اينالدى، رۋحاني تەپەرىش كو­رىپ جاتقان قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن كوتەردى. 1962 جىلى كيەۆتە سوڭعى سىندا، ياعني فينالدا تاعى دا ابراموۆ پەن ءابدىسالان ەكەۋى كەزدەستى. قازاق بوكسشىسى ءۇشىنشى راۋندتىڭ اياعىنا تامان شالت قيمىلدار جاساپ، اندرەيدى اۋىر سوققىلاردىڭ استىنا الدى. ءبىر كەزدە ول قۇلاپ ءتۇستى. تورەشى توعىزعا دەيىن سانا­عان­دا دا تۇرا المادى. سول كەزدە گونگ سو­عى­لىپ، جەڭىس تاعى دا ابراموۆقا بەرىلدى. ءابدىسالان تاعى دا كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس مەدالىن قانا­عات تۇتتى. ايتكەنمەن، ونىڭ التىنعا بەرگىسىز ەكەنىن ەلدىڭ ءبارى ءتۇسىندى. كەيىن كەزدەسكەندە ابراموۆ: «ءاب­دى­سالان، سول جولى جەكپە-جەگىمىز تاعى ءبىر مينۋتقا سوزىل­عان­دا، سەن ۇرماي-اق ءوزىم-اق قۇلايتىن ەدىم»، دەپ قالجىنداپ ءجۇردى. ال «سوۆەتسكي سپورت» گازەتى وسى چەمپيونات جايلى ەسەبىندە: «اقىرى ابراموۆقا ءىزباسار تا­بىل­دى...» دەپ جازدى. شىندىعىندا، ءىزباسار ەمەس، تەرەزەسى تەڭ بوكسشى، كەي رەتتەردە ودان گورى مىقتىراق بوكسشى شىعىپ ەدى. قالاي بولعاندا دا، وسىدان كەيىن ءابدى­سالان اۋىر سالماقتا ابراموۆتان كەيىنگى بىردەن-ءبىر بوكسشى سانالدى. ءسويتىپ، حا­لىق­ارالىق جارىستارعا، ەكىنشى كەزەكتەگى مارتەبەلى جيىندارعا جىبەرىلىپ ءجۇردى. ءابدىسالان دا وسى كەزدەردە ءوزىنىڭ ءدۇ­نيە­جۇزىلىك دەڭگەيدەگى ءىرى بىلعارى قولعاپ شەبەرى ەكەنىن دالەلدەي ءبىلدى. مىسالى، 1963 جىلى يندونەزيانىڭ استاناسى دجاكارتادا وتكەن ازيا، افريكا، لاتىن امە­ري­كاسى، ەۋروپا ەلدەرىنىڭ سپورت ويىن­دارى­نا (گانەفو) قاتىستى. سول جولى گۆينەيادان كەلگەن 120 كيلوگرامدىق نەگر بوكسشىسى ءماميدى 40 سەكۋندتا نوكاۋتقا ءتۇسىرىپ، سوناۋ قيانداعى ەلدەن قازاقستانعا باس جۇلدەمەن ورالدى. سول جەكپە-جەكتى ءدال جانىندا تۇرىپ تاماشالاعان ەرمەك سەركەباەۆتىڭ جانە سول كەزدەگى رەسپۋبليكا سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى كاركەن اح­مەتوۆ­تىڭ قۋانىشتارىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن ەدى. اراعا ەكى جىل سالىپ سالا كاسىپوداقتارى سپارتاكياداسىندا ەلىمىزدىڭ چەمپيونى ي.چەپۋليستى تىزە بۇكتىرىپ، جە­ڭىم­پاز اتاندى. ءابدىسالاننىڭ وسىنداي سان­داعان ءىرى-ءىرى جەڭىستەرىنە بۇكىل قازاق­ستان حال­قى مەرەيلەنىپ، شاتتانىپ وتىرۋ­شى ەدى. ايتقانداي، جاڭاعى گانەفو ويىن­دارى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى يندو­نە­زيانىڭ پرەزيدەنتى سۋكارنو بولسا، ءتور­اعانىڭ ورىنباسارى ءوزىمىزدىڭ كاركەن اح­مەتوۆ-ءتىن. بۇل دا قازاقستان سپورتىنا، قازاق حالقىنا كورسەتىلگەن وزىندىك قۇرمەت ەدى. بارلىعى 239 جەكپە-جەك وتكىزىپ، سونىڭ 222-سىندە جەڭىسكە جەتكەن ابەكەڭ بىلعارى قولعاپتى شەشكەننەن كەيىن دە سۇيىكتى بوكسى­مەن قوش ايتىسا العان جوق. ەندىگى ءومىرىن جاس جەتكىنشەكتەردى تاربيەلەپ جاتتىقتىرۋعا ارنا­دى، دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىندا بوكس كافەدراسىن مەڭگەردى، بۇعان قوسا عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ، 1972 جىلى «دەنەگە تۇسەتىن اۋىر كۇشتىڭ سالماق قۋ مەن ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە اسەرى» تاقىرىبى بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعاپ، بيولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى. كوپ جىلدار بويى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە دەنە تاربيەسى كا­فەد­را­­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. دوتسەنت. پروفەسسور. مىنە، وسى ۇلاعاتتى ءىس­تەر ءبىر ادام ءۇشىن از با، الدە، كوپ پە؟! بالكىم، ءباز بىرەۋلەر ءۇشىن توقمەيىلسۋگە وسىلاردىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولار ەدى. تەك ءابدىسالان اعا ءۇشىن ەمەس. ابەكەڭ ءوزىنىڭ تىنىمسىز­دى­عىن، قايسارلىعىن، تاباندى ەڭبەكقور­لى­عىن بوكستى قويعاننان كەيىن بىرنەشە ەسەلەپ تا­نىتتى. ۇستازدىق، جات­تىق­تىرۋ­شى­لىق جانە باسقا قوعامدىق قىز­مەتتەرىن اتقارا جۇرە، سان ءتۇرلى حالىق­ارا­لىق تۋرنيرلەردە جانە موسكۆا وليم­پيا­داسىندا تورەشىلىك ەتتى. ابەكەڭنىڭ ءادىل، ءارى بىلگىر تورەشىلىگىنە بوكس­شىلار قاۋىمى اسا ءتانتى بولاتىن. وسىلارعا قوسا ءوز ءومىر جولىنان «جەكپە-جەك» دەرەكتى حيكاياتىن ەكى رەت جا­ريالاپتى. سوڭعىسى تولىقتى­رى­لىپ جا­زىل­دى. 1988 جىلى «بوكس» اتتى وقۋلىق كى­تا­بىن شىعاردى. وندا بوكستىڭ دامۋى، تەحنيكاسى مەن تاك­تيكاسى، ولاردى ۇيرەنىپ، تولىق يگەرۋ جول­دارى، وقۋ-جات­تى­عۋ ۇدەرىس­تەرى مەن ونىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرى ءتوڭى­رە­گىندە كەڭىنەن اڭگىمە قوزعا­لادى. ابەكەڭ­سىز وتكەن توعىز جىل سول كىتاپتىڭ كەرەكتىلىگىنە، قۇندى­لى­عىنا كوزدى جەتكىزە ءتۇسىپ وتىر. ەل قۇراماسىنداعى باس باپكەرلىك، اتلانتا وليمپياداسى ءا.نۇرماحانوۆتىڭ ەكىن­شى تى­نى­سىن اشقان، تاعى دا ءبىر جۇل­دىزدى جىل­دارى بولعان ەدى. دوداعا قوسقان سايىپ­قى­راندارى ءبىر التىن، ءبىر كۇمىس، ەكى قولا مەدالدى ءىلىپ ءتۇستى. ءسويتىپ، جوعارىدا ايت­قانىمىزداي، الەمدىك بوكس كەرۋەنى شەرۋى­نىڭ قۇرمەتتى ءۇشىنشى ساتىسىنان ورىن الدى. ماق­ساتى بۇدان دا بيىك ەدى. اتتەڭ، سيدنەي وليم­پياداسىنا قوناق رەتىندە باردى. ءيا، تاعى دا ارمان-اي، دۇنيە جالعان-اي، اتتەڭ-اي دەيمىز. بىراق قازاق سپورتىنىڭ قاجىمۇقانى تەكتەس باتىر الىبى – ءابدىسالاننىڭ وسى­لاي­شا جاسىنداي جارقىراپ ءومىرى وتكەنى­مەن، داۋرەنى بىتكەن جوق. 75 جىل­دىعى دا اتاۋسىز قالاتىنداي ەمەس. ءوزى كەتسە دە، كوزى قالعان. ەل ورنىندا. الداعى قاراشا ايىنىڭ باسىندا ۇلى بوكسشىنىڭ رۋحىنا باعىشتالىپ اس بەرىلمەكشى. ءومىر جولى مەن سپورتتىق جەتىستىكتەرىنىڭ تاعىلىم­دارى كەڭىنەن ءسوز بولاتىن كەلەلى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتپەكشى. البەت­تە، بۇعان مۇرىندىق بولىپ وتىرعان ءوزىنىڭ مەشىتتى عالام ۇيىندەي ورداسى – قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسى. ودان سوڭ ىلە-شالا اكادەميانىڭ سپورت زالىندا نەگىزىنەن الماتى قالالىق بوكس فەدەراتسيا­سىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءابدىسالان نۇر­ماحانوۆقا ارنالعان حالىقارالىق تۋرنير دوداسى باستالىپ كەتپەك. 74، 81، 91 جانە 91 كيلودان جوعارى ءتورت سالماق سانا­تىن­دا. جۇلدە قورى دا قوماقتى. ءبىرىنشى ورىن­عا – 3 مىڭ دوللار، ەكىنشى ورىنعا – 2 مىڭ، ءۇشىن­شى ورىنعا – 1 مىڭ. ال، ەندى اۋىر، ابە­كەڭنىڭ ءوز سالماعىنداعى ابسوليۋتتىك جەڭىمپاز 10 مىڭ دوللار جۇلدەلى سىيلىق ولجالايدى. وسى­عان ۇيتقى ازامات امالبەك تشاننىڭ ويىن­شا، اۋىر سالماقتاعى اتپال بوكسقا جاس­تار­دى كوبىرەك تارتىپ، قازىرگى قازاق بوكسىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا سەپتىگى تيەتىن حا­لىق­ارالىق ءتۋرنيردى ءداستۇرلى ەتىپ، ءار وڭىردە جىلما-جىل وتكىزىپ تۇرعان لازىم. كادىمگى ومىردە قاراپايىم كىشىپەيىلدىلىكتەن جازباعان، ەشقاشان كەۋدە قاقپاعان ءابدىسالانداي نارقاسقانىڭ ەسىمىن قاستەر­لەۋ، قۇرمەتتەۋ جايى بۇل ايتقاندارمەن شەكتەلمەسە كەرەك. قايراتكەر ازاماتتار­دىڭ وي-پىكىرى وسى رەتتە ءبىر ارنادا توعىس­قان­داي. اۋەلى، بوكستاعى ءباھادۇر باتىرى­مىز­دىڭ نار تۇلعا­سىنا ساي ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلۋى كەرەك، دەيدى. ءوزى جانىن­داي سۇيگەن، 1500 جىل­دىعى­نا 1500 ءورىمتال ەككەن تۋعان شاھا­رى تۇركى­ستاندا. ودان سوڭ الماتىدا، استانادا، شىم­كەنتتە بوكس جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى، ءبىر سپورت مەكەمەسى، سپورت سارايى وسىناۋ ارداق­تى ەسىممەن اتالسا، كوشەلەرگە اتى بەرىلسە قۇبا-قۇپ. داڭقتى بوكسشى تۋرا­لى زامانداستار ەستەلىكتەرىنىڭ، ماقالالار، اڭگىمە، ولەڭ-جىرلاردىڭ، سيرەك فوتوسۋرەت­تەردىڭ باسىن قوسقان ءبىر ايتۋلى كىتاپ شىقسا. «ابەكەڭ كوزى تىرىسىندە شارۋا قوجا­لىعىن ۇستاعان الماتى ىرگەسىندەگى قاراساي اۋدا­نىندا ءا.نۇر­ما­حانوۆ اتىنداعى ساياباق نەمەسە اللەيا بولسا ەكەن» دەگەن تىلەكتى ءومىر­قو­ساعى كۇلپاش اپاي ايتادى... ۇلى بوكس­شىمىزدى ۇلىقتاۋدىڭ، قاس­تەرلەۋدىڭ، ەسىمىن ەلگە ناسيحاتتاپ، ەستە قال­دىرۋدىڭ تاعى باسقا قانداي ءادىس-امال­دارى، نۇسقا جولدارى بار؟ تاۋەلسىز ەلىنىڭ بوكسىن ۇش­پاق­قا شىعا­را ءجۇرىپ ءوز ۇكى­مەتىنەن ومى­راۋ­عا تاعار ءبىر سولكەباي دا الماي كەتكەن ساباز ەرگە تاعى قان­داي قۇرمەت، ماراپات لايىقتى بولار ەكەن؟ سپورت جانە تۋريزم مينيسترلىگىندەگى ازاماتتار بۇل ورايدا ويلانىپ، تولعانىپ، ورىندى ۇسىنىس­تا­رىن جوعارىعا جولدار دەپ ويلايمىز. قورعانبەك امانجول، سۋرەتتە: قازاق سپورتىنىڭ قوس الىبى ءا.ايحانوۆ پەن ءا.نۇر­ماحانوۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار