ءسوزسويىل

بىردە… «بويىڭىز جەتپەسە, ويىڭىز جەتەدى» ابىلاي حان كوشەسىندەگى ءۇش قاباتتى ءۇيدىڭ ءبىر پاتە­رىندە ديمەكەڭ – ءدىنمۇحام­مەد قوناەۆ ۇزاق جىل تۇرىپ, الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىن­دا جاڭادان سالىنعان مەكەن-جايعا كوشەدى. بۇرىنعى پاتە­رىنە بەلگىلى جازۋشى ءالجاپ­پار ءابىشوۆ كىرەدى. ءبىرىنشى حاتشىنىڭ ۇيىنە كىرگەن جا­زۋشى باقىتتى ەدى. ديمەكەڭ كوشەردە توبە تىرەگەن كىتاپ سورەلەرىن «ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى», دەپ جازۋشىعا تاستاپ كەتەدى. ىرىمداپ كەلەتىن اقىن-جازۋشىلار ابە­كەڭ ۇيىنەن شىقپايتىن بولادى. ءبىر رەتى كەلگەندە ديمە­كەڭ ابەكەڭ­مەن كەزدەسىپ قالادى. ورتا بويلى ابەكەڭ ۇزىن بويلى ۇلكەن كىسىگە ءوزى كەلىپ سالەم بەرەدى. امان-ساۋلىقتان كەيىن ديمەكەڭ: «ابەكە, قالاي جاڭا قونىسىڭىز ۇنادى ما؟» دەپ سۇرايدى. «ۇناعاندا قان­داي, كۇندىز-ءتۇنى اقىن-جازۋ­شى­لار شىقپايتىن بولدى. وكىنىشتىسى, ءۇيدىڭ ءبىر كەمشىلىگى بار» دەيدى. «ءيا, اي­تىڭىز, كەمشىلىگى بولسا ءجون­دەۋ قيىن ەمەس» دەيدى ديمە­كەڭ. سوندا ابەكەڭ: «ءۇيدىڭ كەمشىلىگى سول – كىتاپحانا بول­عان بولمەڭدەگى كىتاپ ءسو­رە­لەرى وتە بيىك ەكەن. بويىم جەت­پەي قينالىپ ءجۇرمىن» دەي­دى. ديمەكەڭ ابەكەڭە قا­راپ: «ابەكە, بويىڭىز جەتپەسە, جازۋشىلىق وي-قيا­لىڭىز جەتەدى عوي» دەپ ازىلدەپتى. ءۇش جءۇزدىڭ بىرلىگى ءۇشىن ديمەكەڭ تاشكەنتكە كەلىپ, تولە ءبيدىڭ باسىنا زيارات ەتەدى. ىشىنەن ءوزى دۇعا وقي­دى. ديمەكەڭ جيىرما قا­سيەتى بار «ياسين» سۇرەسىن جاتقا بىلگەن ەكەن. كەتەرىندە شىراقشىعا ءۇش ءجۇز دوللار بەرەدى. مۇنى ازسىنعان شى­راقشى: «ايدىڭ جەتىسى كۇنى كەلدىڭىز, ءۇش ءجۇز ەمەس, جەتى ءجۇز دوللار بەرۋىڭىز كەرەك ەدى» دەپ ازىلدەيدى. ديمەكەڭ شىراقشىعا قاراپ: «قازاق ءۇش جۇزدەن تۇرادى. اللا تاعالا ءۇش ءجۇزدىڭ بىرلىگىن ماڭگى قىلسىن» دەپ حاديا ەمەس, ءۇش ءجۇز دوللاردى سادا­قا جاسادىم» دەيدى جىميىپ. «ولجانى ورىس دوسىڭا بەردىڭ بە؟» ديمەكەڭنىڭ بالا كەزىنەن بىرگە ءوسىپ, بىرگە جۇرگەن دوسى اتىمتاي حيسانوۆ وتە ءازىل­قوي ادام بولعان. ديمەكەڭ­مەن دە قالجىڭداسىپ, جۇرگەن جەرىندە ۇنەمى ءازىل ارالاس­تىرىپ سويلەۋ – ول كىسىنىڭ ادەتى ەكەن. ديمەكەڭ دە اتىم­تاي جايىن­دا ءازىل اڭگىمەلەر ايتاتىن كورىنەدى. اڭشىلىق­قا ءجيى شى­عىپ, ولجالى قاي­تاتىن دي-مەكەڭ ءبىر جولى قا­بان اتىپ, اتقان قابانىن كو­مەكشىسى ار­قىلى اتىمتاي­دىڭ ۇيىنە جىبەرەدى. دوڭىز ەتىن جەمەيتىن ول كىسى ديمە­كەڭنىڭ بۇل ىسىنە رەنجيدى. نە ىستەرىن بىلمەي قاپالانىپ تۇرعاندا كورشىسى, ۇلكەن قىز­مەتتەگى ورىس دوسى كىرىپ كەلەدى. ول بۇزىلماعان قابان ەتىن كورگەندە قاتتى قىزىعا­دى, بىراق سۇراۋعا ۇيالادى. مۇنى سەزگەن اتەكەڭ: «وي, كورشىم, سەنىڭ كەلگەنىڭ قان­داي جاقسى بولدى. مىنا قا­باننىڭ ەتىن تۇگەل الىپ كەت», دەپ ديمەكەڭ جىبەرگەن ولجا­نى كورشىسىنە سىيلايدى. وسى­لاي بولارىن بىلگەن دي­مە­كەڭ كەشكىسىن اتاكەڭە تەلەفون سو­عادى. «اتىمتاي, ورىس دوسىڭ ول­جانى الىپ كەتتى مە؟» دەيدى. «ءيا, ديمەكە, شوشقانى الىپ كەتتى» دەيدى اتاكەڭ ك ۇلىپ. ب.ساعىرباي. استانا. ____________________________ قىزىق… ورتالىقتان ۇلكە-ە-ە-ەن اكىم كەلدى. ۇلكە-ە-ە-ەن اكىم بولعاسىن – ويحو-وي, اقىلدى ەندى. نوسەرلەتىپ سويلەگەندە, گۇلدەندىرىپ جىبەرەر تاقىر جەردى. الىستان اقىلىن جۇمساپ جىبەرۋشى ەدى, بۇل جولى وتە جاقىن كەلدى. اكىمدى جاقىننان كورەمىز دەپ, ويىن تاستاپ بالا, قويىن تاستاپ شال, ۇرشىعىن تاستاپ كەمپىر, قۋىرشاعىن تاستاپ قىز, ازانىن تاستاپ مولدا, قازانىن تاستاپ قاتىن كەلدى. قازاقتان وتكەن جومارت بار ما, الگى اكىمنىڭ ءوزى سويلەپ تۇرعان كوشەگە سول جەردە-اق ايقايلاتىپ اتىن بەردى. بۇل اكىمنىڭ تامىرى تەرەڭدەپ كەتتى, قۇلاعى كەرەڭ بوپ كەتتى. كوزى كورمەيتىن بولدى, ءوزى ولمەيتىن بولدى. ءىشىپ جاتىر, جەپ جاتىر, اكىمنىڭ توسەگىندە كوپ جاتىر. تۋىستارىن جيىپ الدى, دۇنيەنى ءۇيىپ الدى. جاساعانى – ۇرلىق, اساعانى – سۇمدىق, بۇل وسىلاي جۇرە بەرسە, ءبىز تىندىق! – دەيتىن جاقتىرمايتىندار – قول كوتەرىپ ءسوز الدى. ونى كورىپ, وسى اۋىلداعى كىشى اكىمدەردىڭ ءوڭى بوزاردى, ەرنى سازاردى. قىزىق... سول جاقتىرمايتىندار – جاقتىراتىن ءسوز ايتتى, بورىكتى اسپانعا لاقتىراتىن ءسوز ايتتى. ۇلكە-ە-ە-ەن اكىم نە دەسە دە تاق تۇراتىنىن ايتتى. كەلەسى سايلاۋدا تاعى دا داۋىس بەرەتىندەرىن ايتتى. سوڭىنان «ۋرالاپ» ەرەتىندەرىن ايتتى, وعان قارسى وپپوزيتسيا شىقسا, تۋرا قولدارىندا «ولەتىندەرىن» ايتتى. ۇلكە-ە-ە-ەن اكىم بۇل جيىننان ءبىر سايگ ۇلىك ءمىنىپ قايتتى. جاقتىرىپ سويلەگەندەر يىقتارىنا شاپان ءىلىپ قايتتى. تولىمبەك الىمبەك ۇلى. الماتى. _______________________ ماعىناسى مايىسقان ماقالدار سىپايى ماحاببات اۋلانى جاعالايدى, سايقال «ماحاببات» ساۋنانى ساعالايدى... * * * قۋدىڭ دوستىعى – قىزمەتىڭ باردا. * * * شايپاۋ ايەل­دەن شايتان دا قاشادى. * * * قارجىسىز ەركەككە قاتىن جولامايدى. * * * زەردەسىز دوستان –   زەرەك دۇشپان ارتىق. * * * قارجىسى كوپتىڭ قالجىڭى دا ەرەكشە. * * * اقشالى ادامنىڭ «ار­­قا­سى» بولادى. قازىبەك اشىربەك ۇلى, قىزىلوردا. ____________________ داي, داي, داي مەكەمەسى تىم ءتاۋىر, جالتىراپ تۇر ساقاداي. جۇمىسشى «جالاقى از» دەپ, باقىلدايدى باقاداي. باستىعى بار جايىن اۋىز, جۇتا بەرەر لاقاداي. قازاقشاسى ونشا ەمەس, ورىسشاسى «داي, داي, داي!» دۇلەي بەرسەڭ الادى, جۇرسەڭ شالادى, ەكسەڭ ورادى, تەسسەڭ سورادى. ىشسە كەكىرەدى, تويسا سەكىرەدى, ماقتاساڭ وسىرەدى, جاقپاساڭ كوشىرەدى. بەرمەسەڭ تەبەدى, جينالىستا سوگەدى, رەنجىتسەڭ ىرەيدى, قابىرعاعا تىرەيدى. سوندىقتان سورلاپ قالماي, رەنجىتپە دۇلەيدى. وتىرىك ولەڭ   كوشەمىزدە كوك جايقالىپ, ارىقتا سۋ سىلدىرلاپ اعىپ جاتىر. اۋىلىمىز مالعا تولىپ, شوپاندار ءتورت ت ۇلىكتى باعىپ جاتىر. كەلىنشەكتەر كوپ بالا تاۋىپ, كەۋدەسىنە وردەن, مەدال تاعىپ جاتىر. تاقتايداي تەگىس جولدا جۇرگىزۋشىلەر, ارزان جانارمايدى راحاتتانىپ جاعىپ جاتىر. ۋايىم جوق, قايعى جوق, تۇرعىندار شەمىشكەسىن شاعىپ جاتىر. مىنا بىرەۋ كوشەدە ناعىپ جاتىر؟.. مارات كوپتىلەۋوۆ. قىزىلوردا وبلىسى. __________________ «باق» باستا ەكەن... تاماققا تويىم­­­سىزدىق پايدا بول­عالى ءبىراز بولعان. ەتجەڭدى دە ەمەسپىن, ىقشام عانا قوزى قارنىم بولسا دا, الدىم­داعىنى سيىر جا­لاعانداي ەتىپ ءبىر-اق توقتايتىن بو­لىپ ءجۇرمىن. سونىما قاراي شىر بىتسەشى. سىي­­ديعان سيراق, قال­قيعان قۇلاق, ەتىم سۇيەگىمە جا­بى­سىپ, ءىش كيىمنەن قا­بىرعالا­رىم­دى سا­ناۋعا بو­­لادى. باتاتىنى – ءبىر وتىرعاندا ءبىر ءوزىم ءۇش پەندەنىڭ اس-اۋقاتىن تىپ-تيپىل ەتەتىنىم... قايبىر جاقسىلىق دەيسىڭ, مۇنىما ءۇي-ءىشىم دە, جورا-جولداستارىم دا تاڭىرقاي قاراپ, ءمان بەرە باستاعان سوڭ ءجون-جوسىعىن انىقتاشى دەپ دارىگەر دوسىما بارىپ قارالعان بولدىم. ول بار ونەرىن سالا, اپپاراتىمەن دە اۋدارىپ-توڭكەرىپ كورىپ: «ەش كىنارات جوق. تەك «ىشىندە قۇرتى بار» دەگەن دياگنوز قويىپ بەرەيىن. بۇل قىلىعىڭنان «ىشىمدە قۇرتىم بار» دەپ قانا قۇتىلا الاسىڭ» دەدى. ەل قۇلاعى ەلۋ, «ىشىمدە قۇرتىم بار ەكەن» دەپ قينالا وتىرىپ ءبىر-ەكى رەت ايتىپ, دارىگەر دياگنوزىن ءبىر-ەكەۋگە كورسەتە قويىپ ەدىم... تاڭدانىس تىيىلدى, ءمان-بەرۋ دوعارىلدى. «قۇرتىما» ەتىم ۇيرەنىپ, جەتىسىنە كەمى ءبىر رەت سىراعا تويىپ كەلگەن كۇنى: «سىرا ىشتەگى قۇرتتى قۇرتۋدىڭ بىردەن-ءبىر ەمى ەكەن. ەمى بولعاندا, ونىڭ ءوسىپ-ونۋىنە تاپتىرماس توسقاۋىل» دەپ ايتاتىندى شىعارىپ الدىم... ەتىم ۇيرەنىپ, كەي-كەيدە ىشىڭكىرەپ جىبەرىپ ەسالاڭ بولىپ كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە: «قايبىر جەتىسكەننەن ءىشتى دەيسىڭ. دارىگەر دوسىمنىڭ «قۇرتىڭ قوزداماسىن دەسەڭ, اندا-ساندا سپيرت ۇرتتاپ تۇر. ول انا پالەكەتىڭنىڭ مىسىن باسادى, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ونىڭ تامىرىنا بالتا شابادى» دەگەن سوڭ سىلتەپ جىبەرىپپىن دەپ اقتالعان بولامىن. ەتىم تۇرماق بويىم دا ۇيرەنىپ, بىردە ايەلىمە قول جۇمساپ قويىپ, ەرتەسىندە ۇستەل شەتىنە دارىگەر دياگنوزىن قويىپ وتىرىپ: «جانىم, كەشىرشى! ءبارى-ءبارى انا ىشتەگى قۇرتتىڭ كەسىرى... پالەكەت تەك ىشكەن تاماقتى عانا تالعاجاۋ ەتپەي, كەي-كەيدە جۇيكەمدى دە جۇقارتاتىن بولىپ ءجۇر...» دەپ ءبىراز ايتىپ بارىپ سەندىرىپ, بەتىن بەرى قاراتقان بولدىم. بىردە باستىقپەن سالعىلاسىپ, ايتپاعانىم جوق, اۋزىمنان اق يت كىرىپ, كوك يت شى­عارىپپىن... ەرتەسىندە ەس جيىپ, جالماۋىزعا دا جان كەرەك, وڭاشادا دارىگەر دياگنوزىن باسەكەڭنىڭ الدىنا تاستاپ, ايدا كەپ نەشە ءتۇرلىنى قيىستىرا, بولماعاندى بولدىرا, ىشتەگى قۇرتتىڭ يت تەرىسىن باسىنا قاپتاپ, كەشەگىم سونىڭ قىرسىعى ەكەنىن اۋزىم اقكوبىكتەنگەنشە دالەلدەپ بارىپ جانىم قالدى... ءسويتىپ, «قۇرتىم» باسىما باق بولىپ قونىپ, نەبىر كەسىر-كەساپات الدىمنان شىعا قالسا, ويلانباستان «قۇرتىمدى» جالاۋلاتىپ شىعا كەلەتىن بولدىم. تاعى بىردە, سوراقىسى – ۇيگە قايىن اتام مەن قايىناعا كەلگەندە بولعانى... باياعى ىشىرتكىمدى ىشىڭكىرەپ جىبەرىپ, «قۇرتىمنىڭ» قۇدىرەتىنە سەنىپ, ايدا كەپ اقىلمان بوپ, اعىل-تەگىل اعىتىلا ىشتەگى قىجىل اتاۋلى سىرتقا لوقسىسىن كەپ... اتامدى دا اياماپپىن, قايىناعاعا ءتىل تيگىزە تىلەرسەگىنەن تەۋىپ تە جىبەرىپپىن... ە, ەرتەسىندە دارىگەردىڭ قولى قويىلعان, ءمور باسىلعان دياگنوزدىڭ ءتۇپ نۇسقاسىن تىزەرلەي وتىرىپ كورسەتىپ, «قۇرت اۋرۋىنىڭ» كەسىر-كەساپاتىن اۋدارىپ-توڭكەرىپپىن... نە كەرەك, «قۇرتىم» قۇتىرتىپ, بىردە ءبىر بەيباقتى ءاي-شاي جوق تىلدەيمىن دەپ, ول ەسەر ەكەن, مەنى باس-كوز دەمەي تومپەشتەپ, ەسىم اۋىپ ەمح­انادان ءبىر-اق شىعىپ­پىن. ەس جيىپ, تاياق تاڭبالارىن دارىگەرگە تيا­ناقتاتىپ بارىپ, الگى ەسەرسوقتى سوتقا بەرە قالماسىم بار ما... نە كەرەك, سوتتا الدىمەن ءسال-ءپال ءتىل تيگىزگەنىمدى مويىنداپ, وعان بارعىزعان «قۇرت» دياگنوزىمدى تىركەتىپ, «قۇرت اۋرۋىنىڭ» كەسىر-كەساپاتى جازىل­عان بەس بەت پاراعىمدى قوسا ۇسىنىپ قوقيلانا وتىردىم... كورسىن يت نەمە, كىمگە كيلىككەنىن! تارتسىن سازايىن, تولەسىن ايىپپ ۇلىن. نە كەرەك, تالابىم تاسقا شاعىلدى! «قۇرت اۋرۋىم» قۇردىمعا كەتتى... اناۋ ءدىن امان بوساپ, مەن ايىپپۇل تولەپ قۇتىلدىم. سويتسەك, الگى مەن سوقتىعىسقان ەسەرسوقتىڭ دا «قۇرتى» بار ەكەن... تەك ونىڭ «قۇرتى» ىشىندە ەمەس, باسىندا ەكەن... ەرسۇلتان ماعجان. الماتى وبلىسى. _________________ ستۋدەنتتىك «ءسۇر» ءسوز ستۋدەنتتەر دەكانعا اسحانا تاماقتى ناشار دايىندايدى دەپ وكپە بىلدىرگەن سوڭ دەكان اسحانا اسپازشىسىن شاقىرىپ, ستۋدەنتتەر وكپەسىن ايتىپ, ەگەر تۇزەل­مەسە جۇمىستان بوساتاتىنىن ايتادى. سوندا اسپازشى: – ولاردىڭ ايتقانىن­دا نەگىز جوق, بىل­جى­راق اڭگىمەلەرىنە كو­ڭىل ءبول­­مەڭىز, ءويت­كەنى ولار اس ءىشىپ وتىرىپ ءسىزدىڭ قىز­مەتىڭىز تۋ­رال­ى دا سون­داي ماعى­ناداعى اڭگى­مەلەردى گوي-گويتەدى, – دەگەن ەكەن. * * * دارىگەر-ستۋدەنتكە پروفەسسور: – اۋرۋدى تەرلەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ – دەپ سۇراق قويادى. – تەرلەتۋدىڭ قامىن جاسايمىن. – ماسەلەن؟ – قۇلپىناي, قاراقات قوسىپ ىستىق شاي بەرەمىن. – ول تەرلەتپەسە شە؟ – ءدارى بەرىپ مايمەن سىلايمىن. – ول دا اسەر ەتپەسە شە؟ – وندا ارنايى اپپاراتقا جات­قىزامىن. – ونىڭ دا كۇشى جەتپەسە شە؟ – وندا... ەكزامەن تاپ­سى­رۋعا سىزگە جىبەرەمىن... * * * مۇعالىم ستۋدەنتكە: – ەكزامەن دەگەن نە وسى؟ – دەپ توتەسىنەن تارتادى. – ءبىلىمدى ەكى ادامنىڭ اڭگىمەلەسۋى. – ەكەۋىنىڭ ءبىرى ناقۇرىس بولسا شە؟ – وندا ونىڭ بىرەۋى ستيپەنديادان قاعىلادى... * * * ستۋدەنتتەر اراسىنداعى سۇراق-جاۋاپ. – قالاي تاپسىردىڭ؟ – ۇشتىك الدىم. – نەعىپ؟ – باسىندا بەس العىم كەلگەن. ويلانا كەلىپ, كەلىپ-كەتەرى شامالى ەكەن, ۇشتىككە تاپسىردىم دا, قالعا­نىنا سىرا ءسىمىردىم... ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.