قايناربۇلاق قاسيەتى

وتكەن جىلى استاناداعى جام­بىل جاباەۆ اتىنداعى №4 مەكتەپ گيمنازياعا وسىدان 50 جىل بۇرىن وقىعان تۇلەكتەرى جينالعان بولا­تىن. «تويدىڭ بولعانىنان بولا­دى­سى قىزىق» دەمەكشى, بۇل كەزدەسۋ جايلى حابار قۇلاققا تيگەن­نەن-اق گيمنازيا شاكىرتتەرىنەن مازا كەتكەن. ويتەتىن دە ءجونى بار, ەڭ الدىمەن مەكتەپتى وسىدان 50 جىل بۇرىن بىتىرگەن تۇلەكتەر كۇندە جينالىپ جاتقان جوق. سون­دىقتان دا وقۋ ورنىنىڭ ىشكى-سىرت­قى تازالىعىمەن قوسا, مەكتەپتىڭ ءبۇ­گىنگى ەستافەتاسىنىڭ تاماشا جەتىستىكتەرگە جەتكەن جاستاردىڭ قو­لىن­دا ەكەنىن اڭعارتۋعا تىرىس­قان وقۋشىلار بۇل كۇندى لايىقتى قار­سى الۋعا جان-جاقتى دايىن­دىق­پەن كەلدى. مىنە, بۇل كەزدەسۋ بالالاردىڭ ويلاعانىنان دا اسىپ ءتۇستى. باس­تاپقىدا ءبىر-بىرىمەن قۇشاق ايقاس­تىرا قاۋىشىپ, مارە-سارە بولعان ەرەسەك ادامدارعا بۇلار تاڭدانا قاراعان. ايتسە دە قىزىقتىڭ كوكەسى الدا ەكەن, سول كىسىلەردىڭ اراسىنان بالالار حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى دامەش ومىربەكقىزىن كورگەندە, ءتىپتى اۋىزدارى اڭقي­دى دا قالدى. دامەش اپايدىڭ وسى مەكتەپتە وقىعانى ءوز الدىنا, ول كىسىنىڭ ءومىر بويى ءبىر جەردە, وسى مەكتەپتە تابان اۋدارماستان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن بالالار ءتىپتى بىلمەيدى ەكەن. ارينە, دامەش اپايلارىنىڭ ويىندا تۇك جوق, قاسىنداعى «ءوز سىنىپتاس­تارى­مەن» بۇلاردى تانىستىرا باستادى. – مىنە, مىنا بالالار مەنىڭ شاكىرتتەرىم, – دەدى ول – شەتىنەن جاقسى وقيتىن وقۋشىلار. جۋىر­دا ءبىز «مەكتەپ جۇلدىز­دارى» فەستيۆالىن وتكىزگەنبىز. سوندا 72 وقۋ­شى سپورت ساڭلاعى, 55 وقۋشى ءبىلىم ساڭلاعى, 67 وقۋشى ونەر ساڭ­لاعى اتالعان بولاتىن. مىنا تۇر­عان بالالاردىڭ ءبىرازى سول ساڭ­لاقتار. بۇل جارىس تەك وقۋشىلار­دىڭ عانا ەمەس, وسىنداعى جاس ۇستازداردىڭ دا ەڭبەگىن ساراپقا سالۋعا مۇمكىندىك بەردى. ايتالىق, وسى فەستيۆالدە «مەكتەپ جانا­شىرى» نوميناتسياسى بويىنشا 20 ۇستاز, ال «وليمپ شىڭدارىنا جەتەلەۋ» نوميناتسياسى بويىنشا 3 مۇعالىم جەڭىمپاز اتاندى. ال مۇنداي فەستيۆالدى وتكىزۋدەگى ماق­سات, «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, بالالار دا, جاس ۇستازدار دا ءبىر-بىرىنە قاراپ تارتىلادى. وي تۇزەيدى, بوي ءتۇ­زەي­دى. بۇل شارا سونىسىمەن قۇن­دى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ۇجىم سوڭعى جىلدارى وسىنداي شارا ءوت­كىزۋدى داستۇرگە اينالدىرا باستا­دى. وسى ءسوزدى ايتقاندا دامەش اپايدىڭ جۇزىنەن ماقتانىش لەبى ەسكەن. ارينە, ونى بالالار دا اي­قىن سەزىندى. اپايدىڭ ءوز ەڭبەگىڭ­نىڭ جەمىسىن تاتۋ – ەڭ ۇلكەن باقىت دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانىن ولار ەندى تۇسىنگەندەي بولدى. بالالاردىڭ ءوزىن ىقىلاسپەن تىڭداپ تۇرعانىن دامەش اپاي دا بايقاعان ءتارىزدى. بۇلارىڭ ەندى دۇرىس دەگەندەي, شاكىرتتەرىنە مەيىرلەنە قاراپ قويادى. كەزدەسۋگە كەلگەن اتالار مەن اجەلەردىڭ اڭگىمەسى دە تارتىمدى بولدى. بۇگىنگى شاكىرتتەر ولاردىڭ سوزدەرىنەن مول ماعلۇمات الدى. ارينە, 100 جىلعا تاياۋ تاريحى بار مەكتەپتە وقيمىز دەپ وزدەرى ماقتان ەتەتىن ءبىلىم ورداسىنىڭ كەزىندە اقمولا قالاسىندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى بولعانىن بۇلار بۇرىننان-اق بىلەتىن. الايدا بىلمەيتىندەرى دە از ەمەس ەكەن. جالپى, بالالار عانا ەمەس, ءبۇ­گىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ استانا­سىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جۇرتشى­لىق­تىڭ دا بۇل جايلاردى بىلە بەرمەيتىنى اقيقات. سوندىقتان دا وسىناۋ بايىرعى مەكتەپ تاريحىنا از-كەم توقتالا كەتۋدىڭ ەش ارتىق­تىعى جوق سياقتى دەسەك, 1907 جىلى بۇل مەكتەپ مەشىت جانىنان مەدىرەسە رەتىندە اشىلىپ, وندا شاكىرتتەرگە مولدالار ساباق بەرگەن ەكەن. الايدا ەكى جىلدان كەيىن عالىمجان قۇرماشەۆ دەيتىن ازاماتتىڭ كەلۋىنە وراي بۇل مەكتەپ بالالاردىڭ ناعىز ءبىلىم الا­تىن وشاعىنا اينالعان كورىنەدى. وقۋ باعدارلاماسىنا اريفمەتيكا, جاراتىلىستانۋ, انا ءتىلى ساباقتارىن ەنگىزگەن ع.قۇرماشەۆ ءسويتىپ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اقىن ساكەن سەيفۋللينمەن بىرگە ايماقتاعى حالىق اعارتۋ ءىسىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپتى. ول ءبىلىم ورداسىن 1939 جىلعا دەيىن باسقارعان كورىنەدى. ءبىر كەزدەگى مەدرەسەدەن مەكتەپكە اينالعان ءبىلىم وشاعىن ون جەتى جىل بويى باسقارعان رابيعا عۇماروۆا جايلى دا ىلتيپاتپەن ەسكە الۋعا بولادى. ودان كەيىنگى جىلدارى اقمولاداعى جالعىز قازاق مەكتەبىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋدا, ونىڭ بەدەلىن كوتەرۋدە وتكەن عا­سىر­دىڭ 80-90-جىلدار ارالى­عىندا ديرەكتور بولعان جۇمابيكە ارپەنوۆا دا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن. ول سول قيىن جىلداردىڭ وزىندە بار مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, جاڭادان 700 ورىندى ءۇش قاباتتى مەكتەپ عيماراتىن سالۋعا قول جەتكىزىپتى. ال تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە مەك­تەپ­تىڭ جاڭا تىنىسى اشىلدى دەۋگە بولادى. قازىر بۇل وردا گيمنازيا دارەجەسىن يەلەنگەن, ءبىلىم ساپاسى بويىنشا «ەڭ ۇزدىك مەكتەپ» اتاعىن العان ءبىلىم ۇياسى. وندا بۇگىندە 130 ۇستاز 1700-دەن استام بالاعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ءوز تاريحى بار قاسيەتتى قاراشاڭى­راققا 1999 جىلى ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ ادەيىلەپ ات با­سىن بۇرىپ, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپتى. وقۋ ورنىندا مەكتەپ تاريحى مۇراجايى, ابايتانۋ زەرتحاناسى سياقتى بىرقاتار يگىلىكتى ىستەر بۇرىنعى مەكتەپ ديرەكتورى گاميل شايمەردەنوۆتىڭ كەزىندە ءجۇ­زە­گە اسقان بولسا, وقۋ ورنىنىڭ بۇگىنگى ديرەكتورى بازاركۇل سىز­دىقوۆا ونى لايىقتى جالعاس­تى­رىپ جاتقان كورىنەدى. بازاركۇل سىزدىقوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىن­دە ءبىلىم ۇياسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, اعىلشىن ءتىلى مەن ماتەماتيكا پاندەرى تەرەڭدەتىلىپ وقى­تى­لادى. سوندىقتان دا مەكتەپ جوسپارىنا «ابايتانۋ», «ولكە­تانۋ», «استاناتانۋ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى سايا­ساتى» سياقتى اۆتورلىق باعدار­لا­مالار دا ەنگىزىلگەن. سوڭعى ءۇش جىلدا وسى وردانىڭ 15 تۇلەگى «التىن بەلگى» يەگەرى اتانسا, 7 تۇلەگى «ۇزدىك ۇلگىدەگى» اتتەستاتقا يە بولىپتى. سونداي-اق, مەكتەپ شاكىرتتەرىنىڭ حالىق­ارالىق, رەسپۋبليكالىق, قالالىق جارىستاردا جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ جۇرگەنىن, ۇستازدارىنىڭ سول شاكىرتتەرگە ءبىلىم بەرۋدە بار كۇش-جىگەرىن سارقا ەڭبەكتەنەتىنىن دە ايتۋىمىز كەرەك. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, بيىلعى ۇبت-دا مەكتەپ تاعى دا جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپتى. ياعني, ورتاشا كورسەتكىش 92,3 بالل بولسا, 26 وقۋشى 100-دەن جوعارى بالل جيناپتى. مەكتەپتەگى تاڭداۋلى ۇستازدار­دىڭ ءبىرى ايگۇل وڭداعانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلى ءوڭتۇس­تىك كورەياداعى ۆۋسونگ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سولبريدج حالىقارالىق بيزنەس مەكتەبىندە وتكەن جاس عالىمدار كونفەرەن­تسياسىنا قاتىسقان ءبىر توپ شاكىرت­تەر تابىستى ورالىپتى. عىلىمي سايىستىڭ شارتى بويىنشا وقۋ­شىلار عىلىمي جوبا جازىپ, ونى اعىلشىن تىلىندە قورعاۋى كەرەك ەكەن. ويتكەنى, جوعارى مەكتەپتەگى وقۋ وسى تىلدە جۇرەتىن كورىنەدى. – مىنە, بۇل ەلدە دە مەكتەپ-گيمنازيانىڭ وقۋشىلارى تىلگە دە, باسقا عىلىم تۇرلەرىنە دە جەتىكتىگىن كورسەتتى. گەوگرافيا ءپانى بويىنشا 10 «ا» سىنىپ وقۋ­شىسى الما قوجان جانە 11 «ۆ» سىنىپ وقۋشىسى مۇحتار اق­تورە, ەكونو­ميكا ءپانى بويىنشا 11 سى­نىپ وقۋ­شىلارى ايگەرىم ساندى­باەۆا مەن گۇلدانا مۇحامەد­جان­وۆا­ ەلگە 1-ورىن الىپ ورالدى. حالىق­ارالىق عىلىمي جوبا بو­يىنشا بۇل مەك­تەپتىڭ وقۋشىلارى ۆەنگريا, چەحيا, گرەتسيا, فرانتسيا, رەسەي مەملەكەتتەرىندە وتكەن سايىس­تارعا دا قاتىسىپ, ۇزدىك ناتيجە كورسەتكەن بولاتىن, – دەيدى ول. ءبىز 10 «ا» سىنىپتىڭ جەتەكشىسى, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايگۇل قاشاەۆادان ءوزى جايلى دا اڭگى­مەلەۋىن وتىنگەنبىز. الايدا ول ءوزى تۋرالى ايتۋعا تىم ساراڭ بولىپ شىقتى. بار ايتقانى, بۇل مەكتەپتە جۇمىس ىستەگەنىنە ون جىلدان اسقاندىعى, ءوزىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەكەندىگى عانا. الايدا ايگۇل وڭداعانقىزى ارىپتەستەرىنە كەلگەندە جازىلىپ سالا بەردى. – ءبىزدىڭ مەكتەپتە ون-ون بەس جاس مۇعالىم بار. ولارعا ءتاجى­ريبەلى ۇستازدار تالىمگەر بولىپ ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى. سو­نىڭ ارقاسىندا جاس مۇعالىمدەر تەز شيرايدى. جالپى, تاجىريبەلى ۇستازداردىڭ جاستارعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ىسىنە قوسىپ جاتقان ۇلەسى از ەمەس. بۇل ورايدا گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى روزا بە­كەەۆا­نىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي جوبالار بويىنشا قالالىق, رەس­پۋبليكالىق بايقاۋلاردا جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ كەلە جات­قانىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق دامەش ومىربەكقىزىنىڭ ءبىر وقۋ­شىسى بيىل حيميا ءپانى بويىنشا لوندون قالاسىنداعى وقۋ ورنى­نىڭ گرانتىن ۇتىپ السا, باسقا شاكىرتتەرى دە جۇلدە الۋدان كەندە ەمەس. ءبىزدىڭ مەكتەپتە جاس جەتكىن­شەك­تەردىڭ رۋحاني جان الەمىن با­يىتۋعا دا باسا كوڭىل بولىنەدى دەسەم, قۋانىش سۇلتانوۆ, امانگەلدى ايتالى, بەكبولات تىلەۋحان سياق­تى ازاماتتارمەن وتكەن كەز­دەسۋلەردىڭ تەككە كەتپەگەنى انىق. سونىمەن قاتار, مۇحتار شاحانوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك جانە ت.ب. اعالارىمىز ايتقان اڭگىمەلەر دە وقۋشىلارىمىزعا ۇلكەن وي سالدى دەپ بىلەمىن, – دەگەن ايگۇل وڭ­داعانقىزى ودان ءارى مەكتەپتەگى سەيىتقالي جاقيا ۇلى دەگەن ءتاجى­ريبەلى ۇستازدىڭ ەر بالالار ءتار­بيە­سىن قولعا الىپ, «بوزبالا» ات­تى كلۋب ۇيىمداستىرعانىن, سوعان وراي «نۇر وتان» حدپ-نىڭ جاس وتان جاستار قاناتىمەن ۇدايى بايلانىس جاساپ وتىراتىنىن ءاڭ­گى­مەلەپ كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى جاستار اراسىندا ءجيى ورىن الىپ وتىرعان سۋيتسيدكە باي­لانىستى دا مەكتەپكە مەشىت قىز­مەتكەرلەرى كەلىپ, جاستار اراسىن­دا ۋاعىز ايتىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزسە, دامەش ومىربەك­قىزى جۇرگىزەتىن «قىزعالداق» كلۋبى قىز بالالارعا جەكە باس تازالىعىنان باستاپ, ۇسىناقتى كيىنۋ, اس ءازىر­لەۋگە دەيىنگى ءجايت­تەردى اڭگىمە ار­قاۋىنا اينال­دى­رادى ەكەن. – بۇگىندە مەكتەپ ماقتانى­شىنا اينالعان تۇلەكتەر جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – دەدىك ءبىز وعان. ول بۇل سۇراققا دا ءمۇدىرىپ تۇرمادى. – ونداي جاستارىمىز از ەمەس. دەگەنمەن, ولاردىڭ بىرقاتارىن اتاي كەتسەم, ارتىق بولماس. بۇل ورايدا سىرت جۇرتتا وقىپ قايت­قان تالانتتى تۇلەكتەرىمىز اسەم­گۇل جۇماعۇلوۆا (تۇركيا), اسەل ابدراحمانوۆا (گەرمانيا), ءداۋ­رەن وماروۆ, اينۇر قۇر­مەتبەك, ا­ي­نۇر يسمايلوۆا (قى­تاي), نۇر­لان ابدراسيلوۆ (چەحيا) سىندى جاس­تاردىڭ بۇگىندە ءار سالادا ەڭ­بەك ەتىپ, قوعام دامۋىنا ءوزىن­دىك ۇلەس­تەرىن قوسىپ ءجۇر­گە­نىن ءبىز ورىندى ماقتان ەتەمىز, – دەدى ول تاعى دا. ارينە, ۇجىمنىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءبىراز جاعدايدا ونىڭ باسشى­سىنا بايلانىستى دەسەك, مەكتەپ­تىڭ بۇگىنگى باسشىسى بازاركۇل ساعىندىققىزىنىڭ دا مەكتەپتەگى ءبىلىم مەن تاربيە ساپاسىنىڭ مەيلىنشە ارتا تۇسۋىنە زور ۇلەس قو­سىپ جاتقانىنا ءبىلىم ورداسىنىڭ جوعارىدا ايتقان جەتىستىكتەرى تو­لىق دالەل بولسا كەرەك. ءيا, بۇگىن­دە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ەلوردا­سىندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ قاتارى از ەمەس. ايتسە دە اقمولا قالا­سىن­داعى قازاقتار ون پايىزدان ءسال-ءپال اساتىن كەزەڭدە, تاۋەل­سىزدىك الماي تۇرعان تۇستا قازاق بالالارىنا ءوز تىلىندە ءبىلىم بەرگەن, ءوز قاينار بۇلاعىنىڭ قاسيە­تىن سەزدىرگەن قاراشاڭىراقتىڭ ءجونى ارقاشان دا بولەك بوپ قالا بەرمەك. جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى.