09 شىلدە، 2011

تيمۋر جانە تەڭبىل دوپ

357 رەت كورسەتىلدى
جۇمىر جەردەگى ەڭ جان­كۇيەرى كوپ سپورت ءتۇرى فۋتبول ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى. تەڭبىل دوپ جارىستارىن ءبىر مەزگىلدە ميلليونداعان ادامدار تاما­شا­لايدى. ءوز ەلىنىڭ نەمەسە ءتول كلۋبى­نىڭ نامىسى ءۇشىن وتقا تۇسۋدەن تايىنبايتىن جان­كۇ­يەر­لەر بار. فۋتبولدان الەم چەم­پيوناتتارى كەزىندە بەس قۇر­لىقتىڭ نازارى سول چەم­پيو­نات­قا اۋادى. الەمدىك دوپ دوداسىن كوزبەن كورۋ ءۇشىن استىنداعى كولىگىن ساتىپ، مۇحيتتىڭ ار جاعىنا ساپار شەگەتىن ادامدار تۋرالى دا ەستىپ ءجۇرمىز. مۇنداي جانكۇيەرلەر قازاقتا دا بار. الاش جۇرتىنىڭ تەڭبىل دوپقا دەگەن ماحابباتى وتكەن عاسىر­دىڭ 50-60-جىلدارىندا ويانا باستادى. ءالى ەسىمىزدە، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تان ەندى-ەندى ەسىن جيا باستاعان قازاق اۋىل­دارى كۇن ەڭكەيە بەرە دوپ قۋعان بالالاردىڭ دۇبىرىنە بولەنەتىن. سول دۋ مال ورىستەن قايتىپ، كوز بايلانعانشا ءبىر تو­لاستامايتىن. بالا­لار­دىڭ ويىنىنا قىز­دى-قىزدىمەن ەرەسەكتەر دە ارالاسىپ، قا­را­پايىم اۋىلدار شا­ڭى اسپانعا كوتەرىلىپ، ار­قا-جارقا بولىپ جا­تا­تىن. ءار اۋىلدىڭ ەن تاقق­ان ءوز پەلەسى، ءوز گار­رينچاسى، ءوز ەيسە­بيوسى بار. الپىسىنشى جىلداردىڭ با­سىندا بايتاق دالانىڭ جانكۇ­يەر­لەرى تيمۋر سەگىزباەۆتى كۋمير قىلا باستادى. ونىڭ ەسىمى قازاق بالاسى ءۇشىن پەلە مەن ياشيننەن كەم سوققان جوق. كەشكە الا دوپتىڭ بۋىمەن، الاڭعا قاراي قۇستاي ۇشاتىن مىڭداعان قارا بالا تيمۋر دەسە، ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن جاعدايعا جەت­تى. بوكسقۇمار بالالار شو­قى­ر اعا مەن ءابدىسالاندى، كۇرەس­­قۇمار بالالار ابىلسەيىت پەن امانگەلدىنى، ۆولەيبولشى بالالار وكتيابر مەن جانىبەكتى، جەل­مەن جارىسقان قارادوما­لاقتار ءامين مەن عۇسماندى جارىسا جىر­لاسا، سولاردىڭ ءبارىنىڭ با­سى كەش­قۇرىم الا دوپتا قو­سى­لىپ، تيمۋردىڭ قۇلا­عىن شۋلا­تا­تىن. «وڭ تىزەسىن قىزىل شۇبە­رەكپەن وراپ الادى ەكەن. ونىڭ سەبەبى، وڭ اياعىنىڭ سوققىسى جان شىداتپايدى دەسەدى. سون­دىق­تان تورەشىلەر وعان وڭ اياق­پەن تەبۋگە تىيىم سالىپ­تى»، «وڭ اياعىنىڭ سوققىسىنان قاق­پا­دا تۇرعان مايمىل سەسپەي قاتىپتى»، «تي­مۋر قاقپاعا تۋرا تارتقاندا قارسىلاستىڭ قاق­پا­شىسى قاقپا­نى تاستاي قاشادى ەكەن»، دەگەن اڭىزعا بەرگىسىز ءاڭ­گىمەلەر ەل ىشىندە جەلدەي ەسەتىن. مۇنداي سوزدەرگە بالا تۇگى­لى، ۇلكەن­دەر­دىڭ ءوزى ءشۇباسىز سەنىپ، تيمۋردىڭ داڭقى ەل ارا­سىندا اسپانداپ تۇردى. ول كەزدە اۋىل بالاسىندا ءجونى ءتۇزۋ دوپ جوق. قوزى-لاقتىڭ تەرىسىنەن دو­ما­لاقتاپ ءپىشىپ، ءىشىن سابانمەن، شۇبەرەكپەن نىعىزداپ تولتىر­عان دوپ ۇزاققا شىدامايدى. كيىز دوپتىڭ دا جاعدايى بەلگىلى. بىراق سول زاماننىڭ اۋزىن اشسا، جۇرەگى كورىنەتىن اڭقىلداق، اق­كوڭىل، ەڭبەكقور بالالارى جاق­سى دوپ ىزدەپ، جاسىعان ەمەس. قول­دا باردى قاناعات قىلىپ، تيمۋر اعالارىنداي بولامىز دەپ، قولدارى قالت ەتسە، جارىسا دوپ قۋدى. ال تيمۋر اۋىل جانكۇيەر­لەرى اڭىز قىلعانداي وڭ اياعى­نىڭ سوققىسى ادام ولتىرەتىن فۋتبولشى ەمەس ەدى. راس، وڭ ايا­عى­نىڭ سوققىسى اۋىر، قارسى قاق­پانىڭ ساڭىلاۋىن 30-40 مەتر­­دەن ءدال كوزدەيتىن مەرگەندىگى بار، وداقتىڭ سول كەزدەگى مايتالمان ماماندارى ءبىراۋىزدان مويىن­داعان اتاقتى فۋتبولشى. قازاق فۋتبولشىلارىنان شىق­قان تۇڭ­عىش كسرو سپورت شەبەرى. ول كەزدە سپورت ماستەرىنىڭ كۇمىس جەتونى اۋىلدى بىلاي قوي­عاندا، الماتىداعى تالاي مىق­تىنىڭ تۇسىنە كىرەتىن. تي­مۋر­دىڭ كوپشىلىككە كەڭىنەن تا­نىلۋىنا ونىڭ 1960 جىلى ما­مىر ايىندا مينسكىدە جەرگىلىكتى «بەلارۋس» كومانداسىنا قار­سى ويىنى سەبەپ بولدى. ون توعىزعا ەندى عانا تولعان سەگىزباەۆ كەڭەس وداعى چەمپيو­نا­تىن­دا كوش باسىنا شىققان كو­ماندانىڭ قاقپاسىنا بىرىنەن ءبىرى وتەتىن ەكى گول ەنگىزىپ، ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. بۇعان دەيىن «قايراتتىڭ» ساپىندا وي­ناعان قازاق جىگىتتەرى بولدى. ءبى­راق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى تي­مۋر­دىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلە ال­عان جوق. وسى ويىننان كەيىن سەگىزباەۆ «قايراتتىڭ» قۇرامىنا ءبىرجولا بەكىدى. سەگىزباەۆ جاسىل الاڭداعى ايشىقتى قيمىلىمەن ميلليونداعان جاستار ۇلگى تۇ­تا­تىن تۇلعاعا اينالدى. ول تەك جاستاردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر رەسپۋبليكانىڭ ماقتانىشى بول­­دى. تيمۋردىڭ جولىن قۋعان مىڭ­داعان بالالار فۋتبول ءۇيىر­مە­لەرى­نە جازىلدى. سەگىزباەۆ سول تۇس­تاعى «قازاقتان فۋتبولشى شىق­پاي­دى» دەگەن يمپەريالىق پيعىل­داعى تەرىس تۇسىنىكتى تاس-تالقان قىل­عان ءبىرىنشى قازاق فۋتبول­شىسى. تيمۋردىڭ تاماشا ويى­نىن­م­ەن قا­ناتتانعان قۇرال­بەك وردا­باەۆ، سەيىلدا بايشاقوۆ سىن­دى وداق مو­يىنداعان تەڭبىل دوپ شەبەرلەرى 70-جىلداردىڭ با­سىندا «قايرات­تىڭ» ساپىنان بەرىك ورىن تەپتى. ەندى تيمۋردىڭ ەسىمىن اسقار شىڭعا كوتەرگەن تاعى ءبىر ەرلىگى تۋرالى ءسوز قوزعاساق. 1964 جىلى 26 تامىزدا الماتىنىڭ «قاي­راتى» كسرو چەمپيوناتىنىڭ كەزەكتى تۋرىندا ماسكەۋدە جەرگىلىكتى «سپارتاكپەن» جاسىل الاڭعا شىقتى. «سپارتاكتىڭ» ارىنداپ تۇرعان شاعى. ماسكەۋدە عانا ەمەس، كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىندە «سپارتاكتىڭ» تىلەۋلەستەرى ميلليونداپ سانالادى. قالىڭ جان­كۇيەر ماسكەۋلىك فۋتبول­شى­لاردىڭ الماتىدان كەلگەن ورتاڭ­قول كوماندانى وڭاي ۇتاتىنىنا بەك سەنىمدى. بىراق سەگىزباەۆ باس­تاعان «قايرات» ويىننىڭ العاش­قى مينۋتتارىنان وداق استانا­سى­نا بەلدى بەكەم بۋىپ كەلگەندەرىن اڭعارتتى. وسى باسەكەدە تيمۋر سەگىزباەۆ «سپارتاكتىڭ» قاقپا­سى­نا ەكى دوپ سالدى. «قايرات» بولسا، ءوز قاقپاسىنا دوپ جىبەرگەن جوق. ءسويتىپ، تيمۋردىڭ كومانداسى ءماس­كەۋدىڭ تورىندە اتاقتى «سپارتاكتى» جەرگە قاراتتى. سول تاريحي ويىن اياقتالعان سوڭ «سپارتاكتىڭ» نەگىزىن ءوز قولىمەن قالاعان، سوۆەت فۋتبولىنىڭ مەترى نيكولاي ستاروستين «قايراتتىڭ» كيىم اۋىس­تى­راتىن بولمەسىنە ارنايى كەلىپ، تيمۋر سەگىزباەۆتىڭ قولىن قىسا­دى. مىقتىنى مىقتى عانا شىن كوڭىلدەن مويىندايدى دەگەن ءسوز وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ەرتەڭىنە كەڭەس وداعىنىڭ ءماس­كەۋدەن شىعاتىن ورتالىق گازەتتەرى تيمۋردىڭ «سپارتاكتى» سان سوقتىرعان ەكى گولى تۋرالى سۇيسىنە ءارى جارىسا جازدى. ميل­ليونداعان تارالىمى بار، بەدەلى زور «يزۆەستيا» گازەتى «تيمۋر ي ەگو كوماندا» دەگەن تاقى­رىپپەن كولەمدى رەپورتاج جاريالادى. جەر جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن مەملە­كەت­تىڭ ميلليونداعان جانكۇيەرلەرى مەن ماماندارى قازاق ساڭلاعىنىڭ شەبەرلىگىنە تاڭ-تاماشا قالىستى. سەبەبى، ماسكەۋدە «سپارتاكتىڭ» قاقپاسىنا جاۋاپسىز ەكى دوپ سوعۋ ول كەزدە مۇمكىن ەمەستەي كورىنە­تىن. ال بارىنەن قىمباتى: تيمۋر­دىڭ بۇل ەرلىگى سول تۇستاعى قازاق جۇر­تى­نىڭ رۋحىن كوتەرىپ، مارتە­بەسىن اسىرعانى داۋ تۋعىزبايتىن شىن­دىق. مىڭداعان باۋىرلارى­مىز سە­گىزباەۆتىڭ دۇمپۋىمەن سپورت شى­ڭىن كوزدەپ، نامىسىن قامشى­لاعانى انىق. وسى باسەكەدەن كەيىن وداق چەمپيوناتىندا الدىڭعى ساپتا جۇرگەن ماسكەۋدىڭ تسسكا-سى مەن «تورپەدوسىنىڭ» باسشىلارى سە­گىز­باەۆتى ءوز قاتارلارىنان كورگىسى كەلىپ، وعان قولقا سالدى. بىراق تيمۋر «قايراتتى» قيمادى. ءماس­كەۋدىڭ نامىسىن جىرتقاننان گورى قالىڭ قازاقتىڭ مۇددەسىن جوعارى قويدى. ايتسە دە، قازاق فۋتبول­شى­سىنا ماسكەۋدىڭ بەلدى كومان­دا­لارىنىڭ ءسوز سالىپ، وزدەرىنە شاقىرۋى ەندى-ەندى قانات جايىپ كەلە جاتقان قازاق فۋتبولى ءۇشىن زور ابىروي ەدى. وسى دەرەكتىڭ ءوزى سەگىزباەۆتىڭ سول تۇستا كەڭەس فۋت­بولىنداعى جارىق جۇلدىز­داردىڭ ءبىرى بولعانىن دالەل­دەيدى. ال سول كە­زەڭ­دەگى كەڭەس فۋت­بو­لى­­­نىڭ دەڭ­­گەيى جو­­عارى بول­دى دەسەك، قا­تە­­لەس­پەي­مىز. كەڭەس قۇرا­ما­سى 1960 جى­لى ەۋروپا چەم­پيو­نى اتانسا، 1966 جىلعى ءVىىى الەم چەمپيو­نا­تىن­دا ءتورتىنشى ورىن­دى جە­ڭىپ الدى. «سپارتاكتى» جەڭگەن ويىننان سوڭ تيمۋر سەگىزباەۆ «قايرات» كو­مانداسىنىڭ كاپيتانى بولىپ سايلاندى. ال ال­ماتىلىق كو­مان­دانىڭ تىلەۋلەس­تە­رىنىڭ قاتارى كۇن ساناپ وسە ءتۇس­تى. «قاي­رات­تىڭ» الماتى­دا­عى ويىندارى­نا رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى­نەن كەلەتىن كو­رەر­مەن­دەردىڭ كوبەيگەنى سون­شا­لىق، ويىن بيلەتتەرى بىرنەشە كۇن بۇرىن ساتىلىپ كەتەتىن. باسەكە بولاتىن كۇنى ال­ماتىداعى ورتالىق ستا­ديون­نىڭ الدى قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قاي­ناپ جاتاتىن. ويىنعا بيلەت ىزدەگەن ادامدا ەسەپ بولماي­تىن. ماتچ باعدارلاماسى دا تەز ساتىلىپ كەتۋشى ەدى. مىنە، تيمۋر باستاعان الماتىنىڭ «قايراتى­نىڭ» ەل ال­دىن­داعى بەدەلى وسىن­داي بولاتىن. سپورت جانكۇيەر­لەرىنىڭ اراسىندا «قايراتتىڭ» سول جىلدارداعى ءنا­تيجەلەرىن، سە­گىزباەۆتىڭ نەشە جىل دوپ وينا­عانىن، قارسى قاق­پا­ع­ا قانشا دوپ سوققانىن جاڭىلماي ايتاتىن ستاتيستەر ءالى دە بار. سەبەبى، تيمۋر مەن ونىڭ كومانداسى ناعىز حا­لىق­تىق كوماندا دارە­جە­سىنە كوتە­رىلە ءبىلدى. مىڭداعان جان­كۇيەر «قايرات» وينايتىن كۇن­دى ءدال ءبىر ايتۋلى مەرەكە ءتا­رىز­دى اسىعا كۇتۋشى ەدى. ەگەر قازاق­ستان­نىڭ قازىرگى ۇلتتىق قۇرا­ما­سىندا تي­مۋر سەگىزباەۆتىڭ دەڭ­گەيىن­دە ەكى-ءۇش ويىنشى بولسا، ستاديونعا جي­نالاتىن تىلەۋلەستەر قاتارى ءبۇ­گىنگىدەن الدەقايدا كوپ بولار ەدى. قادىرلى اعايىن، ەندى تيمۋر سانجار ۇلىنىڭ اتا-اناسى، اتاق­تى فۋتبولشىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى از-كەم اڭگىمە قوزعاساق. اكەسى سانجار زاڭ سالاسى بويىن­شا ماسكەۋدە ۇزاق جىل جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ، ودان كەيىن قىرعىز كسر-ءى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى بولدى. كەيىن الماتىعا اۋىسىپ، قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىندە قىزمەت ىستەدى. تيمۋر­دىڭ اناسى جىبەك ون ءتورت قۇرساق كوتەرگەن ەكەن. تيمۋر بالالارى­نىڭ ۇلكەنى. فۋتبولشى اعامىز سەمەي قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. بۋىنى قاتپاعان قارا بالا شاڭعى تەبەدى، جۇزەدى، باسكەتبول، حوككەي ويناپ كورەدى. بىراق ەشقايسىسىنا تۇراقتاماي، اقىرى تەڭبىل دوپتىڭ سوڭىنا تۇسەدى. تيمۋر سانجار ۇلى بالا كەزىندە الماتىداعى 28 پانفيلوۆ­شى­لار پاركىندەگى الاڭدا ار­مانسىز دوپ قۋعان ەكەن. ودان سوڭ گوركي پاركىندەگى «سپارتاك» ستا­ديو­نىندا ورنالاسقان سپورت مەك­تەبىندە بىلىكتى باپكەر گەورگي كوزەلكودان ءدارىس الادى. اكەسى سانجار ۇلىنىڭ سپورتتى تاڭداعانىن جاقتىرا قويمايدى. ايتسە دە، ەڭبەكقور بوزبالا «قاي­راتتىڭ» ساپىندا ويناي باستاعاندا، اكە كوڭىلى ءجىبىپ، باتاسىن بەرەدى. تيمۋر سەگىزباەۆ «قايراتتا» ون جىل ويناپ، 1970 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەسكى جا­راقات­تا­رى مازا بەرمەگەن سوڭ ويىن­شى­لىق كاسىبىن دوعاردى. بىرنەشە جىل «قايراتتىڭ» كاپي­تانى بولعان سەگىزباەۆ ءتول كو­مان­داسىنىڭ سا­پىن­دا 168 رەت الاڭعا شىققان ەكەن. سول جىلى ول كسرو چەمپيوناتىنىڭ «ب» كلا­سىنداعى قىزىلوردانىڭ «اۆتوموبيليست» كومان­دا­سى­نىڭ تىزگىنىن ۇستاي­دى. ءبىرىنشى اينالىمنان سوڭ 21 كوماندانىڭ ىشىندە 14-15 ورىندا كەلە جاتقان سىر بويى فۋت­بول­شىلارى ەكىنشى اينا­لىمدا ەرەن قيمىلعا با­سا­دى. اقىرى، نە كەرەك، سەگىزباەۆ باپتاعان قى­زىل­وردالىق ۇجىم ماۋ­سىم قورىتىندىسىندا ال­تىنشى ورىندى جەڭىپ الا­دى. بۇل دەگەنىڭىز تالىمگەر­لىك قىزمەتكە جاڭا كىرىسكەن جاس مامان ءۇشىن جاق­سى ناتيجە ەدى. تيمۋر سەگىزباەۆ 1971 جىلى قاراعاندىنىڭ «شاح­تەر» كومانداسىنىڭ باس باپكەرى بولىپ تاعا­يىندالادى. كسرو چەم­پيوناتىنىڭ ءبىرىنشى تو­بىن­دا وينايتىن قارا­عان­دىلىق فۋتبولشىلار سە­گىز­باەۆتىڭ باسشىلىعى­مەن 22 كوماندا سىنعا ءتۇس­كەن الامان ءباي­گە­دە توعى­زىنشى ورىنعا يە بولادى. چەمپيونات بارىسىندا تيمۋردىڭ كومانداسى دنەپرو­پەتروۆسكىنىڭ «دنەپر»، كۋيبى­شەۆتىڭ «كرىليا سوۆەتوۆ» سەكىلدى ازۋلى قارسى­لاس­تاردان، سونى­مەن قاتار، ءتۇر­كى­مەنستان، تاجىك­ستان، قىرعىز­ستان، مولدوۆا، لات­ۆيا، ليتۆا رەسپۋبليكا­لارى­نىڭ بەتكە ۇستار كوماندالارىنان باسىم تۇسەدى. ءسويتىپ، تاماشا ويىنشى رەتىندە كەڭەس وداعىن مويىنداتقان تيمۋر سانجار­ ۇلى باپكەرلىك بىلىگىمەن دە كوپ­كە تانىلا باستايدى. 1976 جىلى سەگىزباەۆ ءوزىنىڭ ۇزاق جىلعى ۇزەڭگىلەس دوسى ستانيسلاۆ كامينسكيمەن تىزە قوسىپ، «قايراتتى» كەڭەس وداعى چەمپيوناتىنىڭ ءبىرىنشى توبى­نان جوعارى توپقا الىپ شىعا­دى. ويىنشى كەزىندە زەنكين، گلەبوۆ، كەللەر، سەۆيدوۆ، كوتلياروۆ سىندى ۇستازدارىنىڭ لەك­تسيا­لارىن جازىپ الىپ، تال­داۋعا داعدىلانعان تيمۋر سان­جار ۇلى «قايراتتى» باپتاي ءجۇرىپ، كا­دىم­گىدەي ىسىلادى. ەندىگى جەردە باپكەر سەگىزباەۆپەن نەبىر بىلىكتى جاتتىقتىرۋشىلار امالسىز ساناساتىن بولدى. تيمۋر سەگىزباەۆ تۇركىمەنستاننىڭ استاناسى اشحابادقا ەكى رەت ارنايى بارىپ، سول ەلدىڭ تۇلەگى قۇربان بەردىەۆتى «قايرات­تىڭ» ساپى­نا قوستى. ياعني، بەر­دىەۆ­تاي تاماشا فۋتبولشىنىڭ كەڭەس ودا­عىنا كەڭىنەن تانى­لۋىنا سەگىزباەۆ تىكەلەي ۇلەس قوستى. اتاقتى فۋتبولشى ۆلاديمير نيكي­تەن­كونى دا «قاي­راتقا» الىپ كەلگەن تيمۋر سەگىزباەۆ بولاتىن. تابيعاتىنان زيالى، شىعار­ماشى­لىق ىزدەنىسكە جەتە ءمان بەرەتىن تيمۋر سانجار ۇلى باپ­تاعان الماتىنىڭ «قايرات» كو­مانداسى 1986 جىلى كسرو چەم­پيوناتىنىڭ قورىتىندى­سىن­دا 7-ورىنعا تابان تىرەدى. وسى ماۋ­سىمدا «قايرات» كەڭەس وداعى­نىڭ نەبىر مىقتى كومان­دالارى­نان باسىم ءتۇستى. ال­ما­تى­لىق فۋتبولشىلار 1960 جىل­­دان بەرى كسرو چەم­پيوناتىنىڭ جوعارى تو­بىندا 8-ورىننان بيىك كوتەرى­لىپ كورمەپ ەدى. سە­گىزباەۆتىڭ بۇل جەتىستىگى قازاق مامان­دا­رى­نىڭ فۋتبول سالا­سىندا دا نەسىبەسى مول ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك. اڭگىمەنى تۇيىندەي كەلە، قازىرگى تاڭدا قازاق فۋتبولىنا تيمۋر سەگىزباەۆتاي اقىلدى دا قايراتتى ويىنشىنىڭ، ءدال وسى كىسىدەي ءبىلىمدى ءارى العىر باپ­كەردىڭ جەتىسپەي تۇرعانىن ايت­قى­مىز كەلەدى. تيمۋر سان­جار­ ۇلى قازاق فۋتبولىنىڭ باعىنا تۋعان تۇلعا. تەڭبىل دوپ شىڭىنا العاش قۇلاش سەرمەگەن ساڭلا­عى­مىز سەگىزباەۆ ەكەنىن جاس ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن دەگەن ويمەن وسى ماقالانى حاتقا تۇسىردىك. تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى، قر ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار