09 شىلدە، 2011

ازاپ تارتقان ءۇش انا

829 رەت كورسەتىلدى
«الجير» – ورىسشا «اكمولينسكي لاگەر جەن يزمەننيكوۆ رودينى»، قازاقشا «وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى» دەپ اتالادى. بۇل قاراعاندى لاگەرىنىڭ – كارلاگتىڭ دەربەس بولىمشەسى رەتىندە قۋعىن-سۇرگىننىڭ ورىستەگەن كەزىندە 1938 جىلى 6 قاڭتاردا قۇرىلعان. كارلاگ بويىنشا سونداي ايەلدەردىڭ سانى 12 مىڭنان اسىپ تۇسكەن. سولاردىڭ ىشىندە «الجير» لاگەرىندە ولمەستىڭ كۇنىن كەشكەندەر دە از ەمەس. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەلى بەرى مۇنداي دەرەكتەر جاريالانىپ، اقيقاتىن انىقتاپ ءجۇرمىز. لاگەردە ازاپتى كۇن كەشكەن انا­لاردى بىلگەن سايىن ەت جۇرەگىڭ ەلجىرەپ، وزەگىڭ ورتەنبەي تۇرا المايسىڭ. ءوزىم ءبىراز زەرتتەپ، تاعدىرلارىمەن وتە-موتە تانى­سىپ، ماقالالار، كىتاپتارىمدى جازعان ءۇش ارىستىڭ – س.سەي­فۋلليننىڭ، ب.ءمايليننىڭ، ءى.جان­سۇگىروۆتىڭ زايىپتارى گۇلبارام، گۇلجامال، فاتيمانىڭ ەرلەرىن «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن قۇرباندىققا شالعاننان كەيىنگى كۇي-جايىن ارنايى سارالاۋدى ماقسات ەتتىم. ۇشەۋىنە كوڭىل ءبولۋىمنىڭ سەبەبى ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياستىڭ دوستىعى ادام تاڭدانارلىق. سول جونىندە «ءۇش دوس» دەگەن ماقالا جازىپ، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە (2004 جىل، 5 قازان) جاريا­لاتتىم. ۇشەۋىنىڭ زايىپتارى تۋرالى دەرەكتەر جيناپ، جازۋ­دىڭ ءساتى ەندى كەلدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان­دار­دىڭ باسىنان كەشكەندەرىن ايتا بەرسە، «مىڭ ءبىر تۇننەن» كەم بولماس ەدى. الايدا، ايتۋى­مىز، جازۋىمىز كەرەك. تاريحى­مىزدىڭ زورلىق-زوبالاڭ تۇستارى دا ۇر­پاقتان-ۇرپاققا جەتۋى ءتيىس. ءبىلۋ ءۇشىن، ساباق الۋ ءۇشىن كەرەك. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار جونىندە دايەكتى زەرتتەۋلەر ءجۇر­گىزىپ، گازەتتەرگە كوپتەگەن ماقا­لالار جاريالاتقان تاريح عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تىلەۋ كولباي كوبىنە ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ وتىردى. «الجير»-دە ازاپ شەككەن انالار» اتتى قۇندى ماقالاسىندا «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرى دەلىنگەندەردىڭ ىشىندە اتىلعان­دار بولعانىنا دا نازار اۋدار­عان. تالاپكەر، ىسكەر، قابىلەتتى شاحزادا شونانوۆا 1938 جىل­دىڭ 9 ناۋ­رىزىندا ەرىنەن سوڭ ون كۇن­نەن كەيىن الماتى تۇرمەسىندە اتىلىپتى. ال جۇبايى تەلجان شونانوۆ – جان-جاقتى تەرەڭ بىلىكتى عالىم، جازۋشى ەدى. باسقا­لار سياقتى ول 1937 جىلى تۇت­قىندالىپ، 1938 جىلعى 27 اقپان­دا ءبىر توپ ازاماتتارمەن بىرگە اتىلدى. باسقا دا دەرەكتەر كەلتىرىلدى. قارا سۋىق كەزىندە ءبىر بۇزاۋ ءولىپ قالعان. سول ءۇشىن ءۇش ايەلدى اتىپ تاستاعان. ال كيرا نۇرماعانبەتوۆا دەگەن ايەلدى كۇزەتشىنىڭ ەسكەرتۋىن ەستىمەي قالعانى ءۇشىن اتىپ جىبەرىپتى. سونىمەن ءۇش ارىستىڭ ايەل­دەرى تۋرالى اڭگىمەلەيىك. س.سەيفۋللين 1938 جىلعى 25 قاڭتاردا اتىلدى. بۇل كۇنگى وققا بايلان­عانداردىڭ سانى – 37. ب.مايلين مەن ءى.جانسۇگىروۆتىڭ اتىلعان كۇنى 26 اقپان، بۇل كۇنى 39 ادام قۇربان بولعان. وسىدان كەيىن ءۇش ارىستىڭ زايىپتارىنا زوبالاڭ باستالدى. س.سەيفۋللين ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعىن ۇزاق ۋاقىت سا­رىلا زەرتتەپ، بىرنەشە كىتاپ شىعارعان، كوپتەگەن ماقالالار جازعان اسا ءبىلىمپاز دا ەڭبەكقور عالىم ت.كاكىشەۆ گۇلبارام تۋ­رالى دا دەرەكتەر كەلتىرىپ وتىر­دى. ونىڭ «قازاقستان جارشىسى» اتتى گازەتتە جاريالانعان «ءسا­كەننىڭ سوتى» دەگەن كولەمدى ماقالاسىندا (1994 جىل، 29 ءساۋىر، 3-4 مامىر) گۇلبارام­نىڭ كوزىنشە نكۆد قىزمەتكەر­لەرىنىڭ ءتىنتۋ جۇرگىزىپ، ساكەننىڭ وردەن، پارتبيلەت، پروفبيلەت، 58 كىتا­بىن، 14 بۋما قولجازباسىن، تاپان­شاسىن، اۆتوماشيناسىن، 4500 رۋبل اقشاسىن، تاعى باسقا زاتتارىن حاتتاپ الىپ كەتكەنىن دەرەكتى نەگىزدە كورسەتكەن. بۇل جونىندەگى پروتوكولعا قول قوي­دىرىپ، كوشىرمەسىن گۇلبارامعا قالدىرعان. قايرات كورسەتە الماعان عوي. بىراق، جانى شىر­قىراپ تۇرعانىندا ءسوز جوق. «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدە­رىنىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن، كورگەن كۇنى سول بولدى. عالىم ت.كاكىشەۆ «اسىل جار» دەگەن ارنايى ماقالا جا­زىپ، گۇلبارام تۋرالى تارقاتا ءبىراز سىردى اشىپ بەردى. («قازاق ادەبيەتى»، 1974 جىل، 31 مامىر). گۇلبارامدى بىردەن ساكەننىڭ «ابزال جارى» دەگەن. س.سەي­فۋلليننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي گۇلبارام ەستەلىك جازىپ بەرۋىن ءوتىنىپتى تۇرسەكەڭنەن. 1973 جى­لى «مولودايا گۆارديا» باسپاسى­نان «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى بويىنشا ت.كاكىشەۆتىڭ «ساكەن سەيفۋللين» كىتابىنىڭ شىققا­نىن گۇلبارام بىلگەن ەكەن. سوعان ريزا بولعان گۇل­بارام ونى ۇيىنە شاقىرىپ: «ساكەندى زەرتتەپ ءجۇرسىڭ عوي. كوپ راحمەت، ءبارى دە ءبىز ءۇشىن ەمەس، ەل ءۇشىن عوي. سەنەن جاسىرعاندارىم بار ەدى، بۇگىن سول «سىرلارىمدى» اشا­يىن دەپ شاقىردىم، – دەپ ءبىر بۋما قاعازىن كورسەتەدى. ول ساكەننىڭ وزىنە جازعان حاتتارى بولىپ شىقتى. ءوزى وقىپ، ال تۇرسەكەڭ داپتەرىنە كوشىرىپ جازىپ وتى­رىپتى. سول حاتتار تۋرالى جاز­عانىنان كەيبىر تۇستارىن عانا كەلتىرىپ، تاعى ءبىر ەسكە سالساق ارتىق بولماس. گۇلبارام مەن ساكەن قى­زىلجار قالاسىندا تانىسىپتى. گۇلبارام سوۆەت-پارتيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن. حات جازىسىپ تۇرعان ەكەۋى. 1926 جىلعى 27 قازاندا جازعان حاتىندا ساكەن: «سۇيىكتى قارىن­داسىم گۇلبارام!» دەپ باستاپ، ءوزىنىڭ جايىن جازىپتى. اقىرى تۇسىنىستىكپەن ەكەۋى قوسىلىپ، وتاۋ تىككەن. ساكەن ساپارلاپ جۇرگەندە حات جازىپ تۇرعان. تاعى ءبىر جۇمىس ساپارىمەن ساكەن ءۇرجار جاققا كەتكەندە گۇلبارام ماسكەۋگە وقۋعا كەتەدى. قولىندا ءبىر جاسار تۇڭعىشى لاۋرا بار. قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىندا وقيتىن س.مۇقا­نوۆتىڭ ۇيىندە تۇرادى. سابەڭنىڭ زايىبى ءماريام دا سوندا. امال نە لاۋراسى سىرقاتتانىپ قايتىس بولادى. قابىرعاسىنا قاتتى باتقان بۇل جاعدايدى جۇباتۋ، وقىماق ويىن قولداۋ، قاراجات جىبەرىپ كومەكتەسۋ، دەنساۋلىعىڭدى ساقتا دەگەن اقىل بەرۋ سياقتى قامقورلىق سەزىمىن ءبىلدىرىپ ساكەن­نىڭ حات جازۋى جەڭىل­دەتكەندەي ەدى. ايتكەنمەن رابفاكتا، ستەنوگرافيستەر كۋرسىندا وقىپ ەلگە ورالعاندا ەكەۋىنىڭ اراسىندا ازداعان ارازدىق بولسا دا، ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنىپ، ءبىر شاڭىراقتا تۇرىپ جاتتى. سودان «1937 جىلدىڭ 24 سەنتيابرىنە دەيىن كىربىڭ قاباق بولعان كەزىمىز جوق» دەپ تۇيىندەپتى گۇلبارام. ءدال سول كۇنى ادال جار بولا بىلگەن س.سەيفۋللين «حالىق جاۋى» دەلىنىپ تۇرمەگە وتىرعى­زىلدى. ەندى گۇل­بارامنىڭ كۇنى نە بولادى؟ ونىڭ ۇستىنە 1936 جىلى تۋعان اياۋلى ۇلى ەكى جاس شاما­سىنداعى ايان 1938 جىلى قارا­عاندىدا جەر اۋىپ بارا جاتقانىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا قايتىس بولعان. «جاۋ سەمياسى» اتانىپ، ءوزى دە ايداۋعا تۇسكەن گۇلبارام بوستان­دىققا بوساتىلىپ شىققاننان كەيىن، 1964 جىلى س.سەيفۋلليننىڭ 70 جىلدىعى اتالىپ جاتقاندا «پار­تيا­عا راحمەت!» دەگەن ەستەلىگىندە («قازاق ادەبيەتى» گازەتى، 1964 جىل، 23 مامىر) «اياۋلى ازاماتىمدى، ماڭگىلىك جارىمدى، اسىل ارى­سىمدى اشىق تۇردە اۋىزعا الىپ، تەبىرەنە تولقىر كۇن تۋعانىنا شۇكىرشىلىك!» دەپ تولعانا جازدى. ساكەنگە دەگەن ەلجىرەگەن جۇرەك سەزىمىن اڭعا­را­سىڭ. وعان دەيىن ءوزى قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەندە اتىن دا ايت­قىز­بايدى ەكەن. سوعان قاراماي، قانشا قان جۇتىپ جۇرسە دە، ساكەننىڭ قاعازدارى، حاتتارى عانا ەمەس، ءۇي-ىشىندە ۇستاپ-تۇتقان بۇ­يىم­دارىنا شەيىن، ءتىپتى كيىمدەرىنە دەيىن قو­لىندا ساقتاي بىلگەنى ءارى باتىلدىق، ءارى ادالدىق بەلگىسى ەمەس پە؟ بۇرىن ونىڭ ەسىمىن گۇلباھرام نەمەسە كۇلبارام دەگەنىن كورگەن­بىز. بىراق الگى ەستەلىگىنىڭ سوڭىنا «گۇل­بارام سەيفۋللينا» دەپ جازىپتى. ەندەشە دۇرىسى وسى دەپ ءبىلىپ، ماقالامىزدا سول اتىن الدىق. ونى بىلەتىن ءى.جانسۇگى­روۆتىڭ قىزى ءۇمىت تە جازعان ەستەلىگىندە گۇلبارام دەگەن. ساكەندى ۇيىنە ەكى ادام كەلىپ، الىپ كەتكەنى قىركۇيەكتىڭ اياعى ەكەنى گۇلبارامنىڭ ەسىندە قالىپتى. قورىققان ايان ساكەننىڭ موينىنا جابىسىپ الىپ، باقىرا جىلاعان، ال گۇلبارامنىڭ اياقتارى قالتى­راپ، قور­قىنىش بيلەگەن. ءتىنتۋ دە ءجۇر­گىزىلگەن. ساكەن كەتەردە اياندى بەرىپ، ونى قارا دەگەندەي گۇلبا­رامعا يەك قاققان. ونى الىپ كەتكەننەن كەيىن ءۇيدىڭ ءىشى قۇلازىپ، ەكەۋى جەتىمسىرەپ قالدى. مۇنداي قاسىرەتتى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەڭىز. گۇلبارامنىڭ ۇزىن، قالىڭ قارا شاشى ساكەنگە قاتتى ۇناعان. ءاسى­رەسە، ونى ءورىپ وتىرعانىنا سۇيسىنە قارايدى ەكەن. ءوزىنىڭ ەرىن قورعاۋ ءۇشىن ەش ارەكەت جاساماعانىنا، اشۋ-ىزاسى كەلىپ، قايشى الادى دا، شاشىن قيىپ تاستايدى. ال كورەرى الدا ەدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ءبىر ادامدار كەلىپ، پاتەرىن بوساتۋدى تالاپ ەتەدى. كوپ كەشىكپەي مۇندا كىرەتىن كىسى كەلىپ ءۇي جيھازدارىن، ىدىس-اياق، كيىم، كىتاپ-قاعازداردى، گازەت تىگىندىلەرىن، قۇجاتتاردى سىرتقا اي-شاي جوق شىعارىپ تاستايدى. ءدار­مەنسىز انا سابيىمەن دالادا قالادى. ۇيگە كىرگەن الگى ادامنىڭ ساكەننىڭ قولاستىندا ىستەگەنىن بىلگەن، بىراق ءتىس جارىپ ءسوز ايتا الماپتى. قانداي قورلىق دەسەڭشى. بارار جەر، باسار تاۋ قالمادى. كەشەدەن بەرى ءبىر اربا جالداپ، كەيبىر ىدىس-اياق، كيىم-كەشەك، توسەك-ورىن سالىپ الىپ، ءبىر تانىس كەمپىرىنىڭ ۇيىنە كەلەدى. قۇدايعا قاراعان ادام ەكەن، كىرگىزىپ الادى. ەندى ساكەندى ىزدەيدى. ءوزى سياق­تى، ايەلدەر تولىپ ءجۇر. قاباقتارى قارس جابىلعان كۇزەتشىلەر وڭدى جاۋاپ تا بەرمەيدى. گۇلبارامنىڭ ايتۋىنشا ءبىر-اق رەت، 1938 جىلعى 8 اقپاندا، ءتورت جارىم ايدان كەيىن ساكەنمەن قاراكولەڭكە بولمەدە كەزدەستىرەدى. بوزارعان ءجۇزىن، ءتۇسىڭ­كىرەگەن جاقتارىن، سونگەن كوزقارا­سىن، ءبىر-جار ءسوزىن ەستىپ، كورگەننەن كەيىن گۇلبارام شوشىنا ەسى اۋىس­قان جوق پا دەپ ويلايدى. بۇدان سوڭ ساكەندى كورە العان جوق. ال كوپ كەشىكپەي ونىڭ اتىل­عانىن ەستيدى. قايعى-قاسىرەت قابىر­عاسىن قانشا قايىرسا دا، ساكەننىڭ سۇيىكتى ۇلى اياندى ءوسىرىپ جەتكىزۋ ماقساتى ەدى. ونىسى دا ورىندالمادى. 1938 جىلعى 25 اقپاننان 13 ناۋرىز ارالىعىندا جاپپاي اتۋ سايابىرسىعان سياقتى بولعاندا «حا­لىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرىن لاگەرلەرگە ايدايدى ەكەن دەگەن ءسوز تارايدى. ول ءسوز شىن بولىپ شى­عىپ، بۇل قاسكويلىك ءىس قولعا الىن­دى. كەيبىرەۋلەرىن اكەتىپ جاتتى. ال گۇلبارامعا ءبىر ميليتسيونەر كەلىپ: «سەن ون بەس كۇننىڭ ىشىندە كەتۋىڭ كەرەك. اقمولا جانىندا كولونيا بار، سوعان كەتەسىڭ. مىنە قۇجات، بارعاننان كەيىن حابارلايسىڭ بىزگە. كەتپەسەڭ نەمەسە قاشساڭ سوت­تايدى»، دەپ دىكەڭدەيدى. امال جوق، ايانىن الىپ جولعا شىعادى. اق­مولاعا، ءنوۆوسىبىر، پەتروپاۆل، كوك­شەتاۋ ارقىلى عانا جەتە الاسىڭ. جولدا ايان اۋىرادى. جەيتىن تاماق، ەمگە قولداناتىن ءدارى-دارمەك جوق. امان ساقتايمىن دەپ قانشا ارپالىسسا دا ناتيجە بولماي، ونىڭ كىرپىگى عانا جىبىرلاپ، دەنەسى دىرىلدەي بەرگەندە گۇلبارام: «ءيتتىڭ كۇشىگى ەجوۆ، سەن ءۇش مارتە دومالاپ جات مولاڭدا! قارعىس اتسىن سەندەردى قانىپەزەرلەر!» دەپ جانى شىرىلداپ كەتىپتى. ەندى قايتسىن، سوڭعى ءۇمىتى دە ءۇزىلدى. بىراق، كوكشەتاۋدا ءتۇسىپ، سول جەردىڭ بەيىتىنە قۇران-قاتىمىن شىعارتىپ، ءداستۇر بويىنشا ايانىن جەر قوي­نىنا بەرەدى. قاتىگەز ءومىر مە، جوق قاتىگەزدىكتى تۋعىزعان ادامدار ما؟ گۇلبارام ەندى نە ىستەۋى ءتيىس؟ ساكەننىڭ قايدا جەرلەنگەنىن دە بىلمەيدى. شارشاپ-شالدىعىپ، جان جۇرەگى استان-كەستەن، كوڭىلى قۇلا­زىپ كەلە جاتسا دا، بەتىنەن قايتپاي اقمولاعا جەتەدى. تۋرا ميليتسياعا بارادى. ونى لاگەردىڭ 29-شى نۇك­تەسىنە جەتكىزىپ، ول سونداعى ايەل­دەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. ولار قوي باعادى، سيىر ساۋادى، جەر جىرتىپ، تۇقىم سەبەدى، ءشوپ شابا­دى، ارىقتاردى تازالايتىن بولعان. سول ورتادا اقىرىنا دەيىن جاداپ-جۇدەپ ءجۇرىپ، امان-ەسەن بوساپ شىقتى. ەندى س.سەيفۋلليننىڭ كىم ەكەندىگىن جۇرتقا تاراتۋ ءۇشىن كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ، ەستەلىكتەرىن ايتىپ ءجۇردى. ول تۋرالى جازعا­نىمىزدا سولار نەگىزگە الىندى. گۇلجامالدىڭ تاعدىرى دا جەڭىل بولا قويعان جوق. 19 جىل بەيىمبەتكە ادال جار، سەنىمدى سەرىك بولا بىلگەن ونىڭ دا كورگەن تاۋقىمەتى جەتەرلىك. بالا كەزىنەن جەتىمدىكتى، نەشەبىر تاۋقىمەتتى كورىپ وسكەن بەيىمبەت وسى گۇل­جامالعا ۇيلەنگەندە قالىڭ بەرە الماي ءۇش جىل ءجۇرىپ العان ەدى. اكەسى قايىرىمدى ەكەن، «مالى قۇرىسىن، قالىڭدىعىن كەلىپ الىپ كەتسىن» دەگەن حابار بەرگىزەدى بەيىمبەتكە. ءسويتىپ، قوسىلعان ەكەۋى بىرتە-بىرتە ءۇي قۇراپ، بالالى-شا­عالى بولىپ، ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندا، توبەدەن جاي تۇسكەندەي قاسىرەت كەلدى. جازۋشى، جۋرناليست اتاعى كەڭ تاراپ، جۇرتتىڭ قۇمارتا وقيتىن شىعارمالار جازىپ، «بي اعا» دەپ ەلى توبەسىنە كوتەرگەن ب.ءمايليندى 1937 جىلعى 4 قازاننىڭ كەشىندە تۇرمەگە اكەتەدى. بەيىمبەت­تىڭ جاسى 43-ءتىڭ، گۇلجامالدىڭ جاسى 37-ءنىڭ ۇستىندە ەدى. باقىتتى كۇندەر كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ كەتكەندەي كەزەڭ تۋدى. بۇرىن تۇرمە دەگەندى بىلمەيتىن گۇلجامال ەندى وندا كۇندە باراتىن بولدى. كورسەتپەي، جولىقتىرماي اۋرەگە سالادى. ەكى اي شاماسى وتكەندە كەزدەستىردى-اۋ. بەيىمبەتتىڭ ءۇستى-باسىن، بەت-ءجۇزىن كورىپ شوشىپ كەتەدى. القا-سالقا، ءتۇرى جۇدەۋ، ءجۇزى سىنىق، شاشىن تاقىرلاپ الىپ تاستاعان، ءتىسىن سىندىرعان. ىشتەي كۇڭىرەنىپ، سىرتتاي سارىلىپ قايت­تى. بۇدان كەيىن قانشا بارسا دا جولىقتىرماي قويدى. بارعان سايىن وتباسىنا قورقىنىش، ۇرەي ءتۇستى. بالا-شاعا بورداي ەگىلىپ، بوتاداي بوزدايدى. گۇلجامال كورەر تاڭدى كوزىمەن اتىرىپ ءجۇردى. تۇرمىس-جاعداي اۋىرلاي بەردى. ازىپ-توزۋعا اينالدى. ءتورت ايدان اسسا دا گۇلجامال ەش حابار بىلە المايدى. تاعى دا تۇرمەگە كەلەدى. قاقپا الدىندا: «ا، قۇداي، بەيىمبەتپەن كەزدەستىرە گور»، دەپ تىلەۋ تىلەپ تۇرعاندا ەسىكتى سىقىرلاتىپ اشىپ شىققان كونۆوي ءبىر قۇشاق كيىم-كەشەك اكەلىپ: «كۇيەۋىڭىزدىڭ كيىم-كەشەگى»، – دەپ گۇلجامالدىڭ قولىنا ۇستاتا بەرەدى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن سەزىپ، بەيىمبەتتىڭ بار-جوعىن سۇراماق ەدى، كونۆوي كەرى كەتەدى. بودا-بوداسى شىعىپ، اڭىراپ قايتقان گۇلجامال­دىڭ تۇرمەگە سول بارعان كۇنى 1938 جىلعى 27 اقپان ەكەن. ال ب.مايلين بۇدان ءبىر كۇن بۇرىن اتىلعان. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي، جىلاۋمەن كۇن ارتىنان كۇن وتكىزىپ، دەل-سال جاعدايدا جۇرگەن گۇلجامالدى دا اي جارىمنان كەيىن تۇتقىندايدى. قوياتىن ايىبى: «حا­لىق جاۋىنىڭ ايەلى». قانداي ادام مۇنداي قاسىرەتتى كوتەرە الادى؟ جۇرەگى قالاي جارىلىپ كەتپەگەن؟ بەيىمبەت ايتقانداي مىقتى ەكەن; اسكەري كيىم كيىپ كەلگەن ەكى ادامعا: «سەندەر بۇنىمەن بەيىمبەتتى ءولتى­رە المايسىڭدار، ونىڭ ورنىنا ەرتەڭ تاعى بەس مايلين ەرجەتەدى»، – دەپتى تۇتىگىپ، بۇلقان-تالقان بولىپ. ەكى ادام سۇيرەي-مۇيرەي «قارا قۇزعىن» ماشينەسىمەن الىپ كەتەدى. ال بالالارىن باسقا كولىككە وتىرعى­زادى. وسىلايشا ونەگەلى، بەرەكەلى وتباسىنىڭ وشاعى ورتا­سىنا ءتۇسى­رىلىپ، توز-توزى شىعارىلادى. گۇلجامال جۇبايى امانات ەتكەن ەكى تاپسىرماسىن ورىنداي المادى. ءبىرى – قولجازبالارىمدى ساقتا، ەكىنشىسى – بالالارعا يە بول دەپ ەدى. زۇلمات زامان ورىنداۋعا مۇمكىن­شىلىك بەرمەدى. ب.ءمايليننىڭ بار­لىق كىتاپتارىن كامپەسكەلەپ الىپ كەتتى. گۇلجامالدىڭ ءوزىن تۇرمەگە تىقتى. ول رسفسر قىلمىستىق كودەك­سىنىڭ 58-ءشى بابى بويىنشا سەگىز جىلعا كەسىلىپ، ەتاپپەن ايدالىپ، الجير-ءدىڭ كۋپكو دەگەن لاگەرىنەن ءبىر-اق شىعادى. مۇندا ءوزى سياقتى باسقا دا ايەلدەرمەن بىرگە ادام توزگىسىز جاعدايدا ءجۇرىپ، «جازاسىن» تولىق وتەگەن. ال ب.ءمايليننىڭ بالالارى اكە­دەن ولىدەي، شەشەدەن تىرىدەي ايىرىلىپ قالعان. مەرەكە، راۋزا، ەدىل دەگەن بالالارىن پاناسىز بالالاردى قابىلداۋ ۇيىنە، ەڭ كىشى گۇلسىمدى بوبەكتەر ۇيىنە وتكىزىپتى. سونىمەن گۇلجامالدىڭ تۇت­قىن­­دالعان كۇنى – 1938 جىلعى 13 ءساۋىر، ياعني بەيىمبەتتىڭ تۇرمەگە تۇسكەنىنە – 189، اتىلعانىنا 46 كۇن وتكەن كەز. «الجير»-ءدىڭ 26-شى نۇكتەسى­نىڭ ەڭ نەگىزگى بولىمشەسى «بۋرما» دەپ اتالعان. وسى جەردەن جان-جاعىنا شاعىن مەكەندەرىندە س.سەيفۋلليننىڭ زايىبى گۇلبارام، ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ – بادريسافا، س.مەڭدەشەۆتىڭ – ءرازيا، س.ەسقا­راەۆتىڭ – ءماريا، ءى.قابىلوۆتىڭ – ايشا، س.سادۋاقاسوۆتىڭ – ەليزاۆەتا، ت.رىسقۇلوۆتىڭ – ءازيزا، ت.ءجۇر­گەنوۆتىڭ – دامەش، ۇ.ق ۇلىم­بەتوۆتىڭ ءايىش اتتى زايىپتارى قايراتكەر ازاماتتارىنان ءبىر، بالا-شاعالارىنان ەكى ايىرىلىپ، ازالى كۇندەرىن وتكىزىپ، مال باققاندارى، باسقا جۇمىستار ىستەگەنى ءىشى-باۋى­رىڭدى استاڭ-كەستەڭ ەتەدى. گۇلجامالدىڭ تۇرعان شاعىن جۇرتى «كۋپكا» اتالعان. سول جەردى ىزدەپ بارىپ، ءوز كوزىمەن كورگەن جۋرناليست ق.احمەتوۆ «قوي قورا­سىنىڭ، جەر تولەسىنىڭ ورىندارى جەرمەن جەكسەن بولىپ كەتكەن... تاسپەن شەگەندەلگەن قۇدىق جارتى­لاي عانا كومىلىپتى. كۇل ءۇيىندىسىنىڭ كولەمى اجەپتاۋىر» – دەپ سۇرەڭسىز ءومىرىن «قۇپيانىڭ كىلتى كىمدە؟» دەگەن ماقالاسىندا جازعان ەدى. («قازاق ادەبيەتى» گازەتى، 1999 جىل، 22 قاڭتار). مۇندا گۇلجامال قوي باقتى، لاگەر باسشىلارىنىڭ، كۇزەتشىلەر­دىڭ قورلاۋىن دا كوردى. بىردە قانىپەزەر قاراۋىلدىڭ قول سال­عانى، تومپەش­تەپ ۇرعانى، قوي قورانىڭ اۋزىن­داعى دىڭگەككە بايلاپ قويعانى اشىن­دىرعانى سونشا، گۇلجامال قارسى تۇرىپ بەتىن قايتارادى. وكىمەت تۇتقىن ايەلدەردىڭ جاعدايىن، كۇيزەلىپ جۇرگەنىن ەلەپ-ەسكەرمەك تۇگىلى ونان ءارى تۇرمىس­تىق جانە مورالدىق ءجايىن ادام ايتقىسىز اۋىرلاتقان. باستارىنا ىلەتىن ورامالدارىنا، قول جەڭدە­رىنە، ارقالارىنا تۇرمەدەگى ءنومىر­لەرىن جازىپ، ءىلىپ، تىگىپ قويۋ قورلاۋ ەمەس پە. نەگىزى جاسايتىن جۇ­مىستارى – مال باعۋ. وعان ءبا­رىنىڭ يكەمى كەلە بەرمەيدى. باقى­لاۋ­شىلار مەن باستىقتارىنىڭ قاتال­دىقتارىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ، ايبات كورسەتۋشىلەر دە بولماي قالعان جوق. تاعى بىردە لاگەردىڭ ەرەكشە ءبولىم باستىعى ميشين دەگەن گۇلجامالدى بالاعاتتاپ ۇرىس­قان. گۇلجامال ۇستامدى، سابىرلى، شىدامدى بولسا دا، جانىن كۇي­دىرگەنگە كۇيىنگەنى سونشا، قولىن­داعى ايىر اشاسىن الىپ: «سەنىڭ مۇنداي قورلىعىڭدى ەستىگەنشە، سەنى دە، ءوزىمدى دە ولتىرەمىن. كۇيەۋىمدى قۇرتتىڭدار، بەس بالام­دى جەتىم قالدىردىڭدار، ەندى ماعان مۇنداي ءومىردىڭ كەرەگى دە جوق!» دەپ الگىگە ۇمتىلعان ەكەن. سورى قايناعاندا ۇلكەن قايعى ءتۇستى باسىنا. ءتورت جىل بويى باققان مالدان بىردە-ءبىر تۇياق شىعىن قىلماي ءجۇر ەدى، ءبىر كۇنى ەلۋ قويدى جوعالتىپ الدى. سور­لاعانعا تاياق تيە بەرەتىنى نەسى ەكەن دەيسىڭ. قاڭتار ايىنىڭ قاقاعان ايازىندا قالاي ايىرىلىپ قالعانىن بىلمەيدى. ىزدەپ بارماعان جەرى، باسپاعان تاۋى جوق. تابا المايدى. سودان ءبىر اۋىلدىڭ ازاماتتارى جاناشىرلىق جاساپ، جەر قال­دىرماي ىزدەپ تاۋىپ بەرىپتى. ءىشى-باۋىرى ەزىلىپ، جانى ودان ارمەن كۇيزەلگەن وعان لاگەر باستىعى­نىڭ: «سەنىڭ كۇيەۋىڭ جاۋ، سەن دە جاۋلىق ىستەدىڭ... ءۇش كۇن بەرەم، قويدى تاۋىپ قوساسىڭ، ايتپەسە، ءوز وبالىڭ وزىڭە. بۇرىنعى جازاڭا تاعى سەگىز جىل قوسىلادى!» – دەپ اكىرەڭدەۋى دە ءوتىپ كەتتى، ءبىر جەردە سۇيەگىم قۋراپ قالاتىن شىعار دەپ تە ويلادى. شۇكىر، ايتەۋىر، تا­بىلدى-اۋ. قىسقا قايىرساق، كورمەگەنى جوق. سونىمەن مەرزىمىن وتەپ، بوس­تاندىققا شىقتى-اۋ. وسىعان باي­لانىستى نوتاريۋس راستاعان قۇجات قولىمىزدا ساقتاۋلى. وندا قازاق سسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوت كوللەگياسىنىڭ 1957 جىلعى 28 ماۋسىم كۇنى شى­عارعان شەشىمى كەلتىرىلەدى. ول 1938 جىلعى 21 شىلدەدەگى گ.مايلينا جونىندەگى سوت شەشىمىنىڭ كۇشى جويىلعاندىعىن، قىلمىستىق ءىس-قۇرامى جوق دەپ تاۋىپ اقتال­عاندىعىن بىلدىرەدى. بوسانىپ شىققان سوڭ گۇلجامال تارىداي شاشىلعان بالالارىن ىزدەپ، جيناستىرادى. تۇرۋ ءۇشىن الماتىعا كوشىپ كەلدى. اۋكەنى عانا تابىلمادى. ول «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» رەتىندە ايىپ باتالو­نىنىڭ قۇرامىندا مايدانعا اتتان­دىرىلىپ، سودان ءتىرى ورالمادى. 1965 جىلى ب.ءمايليننىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇلان-اسىر تويدى كورىپ جۇرەگى جارىلارداي قۋاندى. «جانى جىبەك ەدى» دەگەن ەستەلىگىن جاريالاتتى. تەك 80 جىل­دىعىنا جەتە المادى، 74 جاسىندا دۇنيە سالدى. 28 جىلعى وكسىگىن باسىپ، حالىققا ريزا بولىپ، ناعىز انالىق رۋحىن الا كەتتى. ۇرپاقتارى بار ارتىندا قالعان. ءى.جانسۇگىروۆتىڭ زايىبى فاتيما باتىلداۋ دا تاپقىر بولعان كورىنەدى. سونىڭ ءبىر مىسالىن عالىم ت.كولباي جوعارىداعى ماقا­لا­سىندا: «ءىلياس ءجانسۇ­گىروۆ­تىڭ ۇلى بولاتتىڭ ءومىرىنىڭ ساقتالۋى كىسى تاڭدانارلىق. قولى­نان تىرىدەي الاتىن بولعان سوڭ فاتيما اپاي نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە: «ودان دا ءوز بالامدى ءوز قولىممەن ءولتى­رەيىن!» – دەپ بالعا الىپ، سەس كورسەتكەن! اناسىنىڭ ناعىز ەرلى­گىنىڭ ارقاسىندا بولات جانسۇگىروۆ نكۆد بالالارىنىڭ قاتارىنا الىنبادى، بىراق حح سەزگە دەيىن «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» بولىپ كەلدى» – دەپ جازدى. ءىلياس پەن فاتيمانىڭ ءۇمىت، يلفا اتتى قىزدارى مەن بولات دەگەن ۇلى بولدى. بالالارى جاس بولعانىنا قاراماي، وعان دا اياۋ­شىلىق كورسەتىلمەدى. ىلياسپەن ەكەۋى 1932 جىلى وتاسقان. نەبارى بەس-اق جىل ۋاقىت ءوتتى. بۇرىنعى كۇيەۋى ب.سۇلەەۆ تە جالامەن قۋعىندالعان. ەندى ءىلياس تا تۇرمەگە ءتۇسىپ، فاتيما تاعى دا اڭىراپ قالدى. بىراق ەتى ءتىرى، وقىپ كوز اشقان، سول كەزدەگى ايتۋلى قىزمەتتەردە ىستەپ ىسىلعان ول ەندىگى ءومىرىن كۇرەسۋمەن وتكىزدى. ىلياسپەن ەكەۋى­نىڭ جازىسقان حاتتارىن وقىساڭىز اراسىنداعى شىنايى ماحاببات سەزىمىن كورەسىڭ. امال قانشا، ول قىزىق ۇزاعىنان بولمادى. «سەنى ساعىنام، سەنى ويلايمىن» دەپ ءىلياس اعىنان جارىلسا، «ءىلياسىم... ساعىنعان فاتيماڭ» – دەپ فاتيما جۇرەك ءسوزىن ارنايدى ەكەن. سول قىزىق ءومىردىڭ شىرقىن بۇزىپ، استان-كەستەڭىن شىعاردى-اۋ. بارىنە توزۋگە دە، كۇرەسۋگە دە تۋرا كەلدى. اقىن ءىنىمىز امانحان ءالىم «ولمەس ءومىر، وشپەس عۇمىر» دەگەن ماقالاسىندا («قازاق ادەبيەتى»، 1999 جىل، 22 قاڭتار) «كورىكتى، اقىلدى، ساۋاتتى، كوكىرەك كوزى اشىق، كوپ قاتار­لارىنان كوش ىلگەرى وزا تۋعان، ونىڭ ۇستىنە قۇداي قوسقان قو­ساقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستالىپ، ولاردىڭ ارتىندا قالعان بالا-شاعا تاربيەسى قينا­عان انانى كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ كورىڭىزشى. بولماسا، ءوزى­ڭىزدى سونىڭ ورنىنا قويىڭىز­شى. بۇل الىپ-قاشتى، «سۋىق تا پىشاق كەستى وسەككە قيمايتىن ءىرى تۇلعا» دەپ جازعان. امانحان­نىڭ سوزىندە ۇلكەن شىندىق بار. ب.مايلين جونىندە زەرتتەۋ ءجۇر­گىز­گەندە، ونىڭ دوسى ءىلياس­تىڭ دا، فاتيمانىڭ تاعدى­رىنا باي­لانىستى كوپتەگەن دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى كورگەنىمدە سونداي وي ۇيالاپ ەدى. ءيا، باسىنا كۇن تۋعاندا جوعا­رىداعى قاسيەتتەرى كۇش-قۋات بەرگەن شىعار، قايسارلىق كور­سەتتى، ءجۇنجىپ كەتپەدى، ەسىنەن ايىرىل­مادى. كەيىن «وتكەن ءومى­رىم – سونشاما ماعىنالى، باي ءومىر» دەپ جازىپ، رەنىش ەتپەگەن. ونىڭ ءبىرى – قوساقتا­رىنىڭ قولجازبا­لارىن ساقتاپ، مۇراعات­قا وتكىزۋى بولسا، ەندى ءبىرى ولاردىڭ ۇرپاق­تارىن توزدى­رىپ جىبەرمەي، تاربيەلەپ جەتكىزۋى. سوندىقتان ول باقىتتى. جەتى بالاعا انا بولىپ، اينالا ۋشى­عىپ تۇرعان زاماندا ولاردى ءوسىرىپ شىعارۋى وڭاي بولماعانى تۇسىنىكتى. باسقا ايەلدەر سياقتى لاگەرگە ايدالماسا دا ونىڭ كورگەنى دە ونداعىدان كەم بولدى دەي المايمىز. فاتيما عابيتوۆانىڭ تاعدى­رى دا كۇردەلى بولدى. الداۋ، تەرگەۋ، ايداۋ، وسەك-اياڭ، اياقتان شالۋ سياقتى ارامزالىققا مويى­ماعان جان. مۇرا ەتىپ جا­زىپ قالدىرىپ كەتكەن «ورتەڭ­دە ونگەن گۇل» اتتى كىتابىن وقى­ساڭىز، سان سىرلى، كوپ قىرلى ءومىردىڭ قۇپياسىنا قانىعاسىز. نەشە ءتۇرلى بەزبۇيرەكتەر بول­عانىنا تاڭ قالۋدىڭ ءجونى جوق. سوعان فاتيمانىڭ مىنا ءسوزى دالەل: «ءىلياس الىنىسىمەن م. مەنىڭ پاتەرىمە كوشىپ كەلدى. ءتورت بولمەلى پاتەرىمنىڭ ءۇش بولمە­سىندە ول، ءبىر بولمەسىندە 4 بالامەن، اۋرۋ اناممەن مەن قالدىم. كۇندە م. «كۆارتي­را­نىڭ وردەرى مەندە، باسقا جاققا كوشىڭدەر» دەيتىن بولدى... م-دان: «مەن بوسانىپ، تۋىت­حانادان قايتقان­شا بالالارىم وسى ءبىر بولمەدە وتىرا تۇرسىن. بولنيتسادان كەلىسىمەن ءبىر جەرگە كوشەرمىز، تىلەۋىڭ بەرسىن، م!» دەدىم. سوندا ول: «ءسىزدىڭ بالالار مەن ءبىزدىڭ بالالار ءبىر ەسىكتەن قالاي كىرىپ-شىعىپ جۇرە­دى؟» دەپ بەتىمە ەجىرەيە قارادى. انە، سول كۇنى وداقتىڭ جۇك تاسيتىن ماشينا­سىمەن گۇل­جامالدىڭ اۋىز ۇيىنە كوشىرىپ تاستادى. (گۇلجامال بەيىمبەتتىڭ ايەلى). «اۋىز ۇيگە ءوزىمىز التى جان ەپتەپ سىيساق تا، جۇگىمىز سىيمادى. زاتتارى­مىز دالادا شاشىلىپ قالدى» – دەپ جازعان ەستەلىگى تەپەرىشتىڭ باستالۋىن بىلدىرەدى. ءبىر سەبەبى بولعان شىعار، بەزبۇيرەك م-نىڭ اتىن اتاماپتى. ەڭىرەپ قالعان اناعا بۇل دا ءبىر سوققى. تاعى تىڭداپ كورەيىك فاتي­مانى: «قاندى مارتتان سوڭ» قاھار­لى اپرەل كەلدى. كۇندە قۇت ۇشىرارلىق جاڭا حابار. نكۆد-ءنىڭ ەسىگىن قۇرعاتپايمىز. ك-نىڭ (كامەرا) ىشىندە ەرىمىزبەن كورىس­تىرۋىن سۇراپ س-گە (تەرگەۋشى) حابارلاسامىز... «قاتىن­دا­­رىن دا ايدايدى ەكەن، بالا­لارىن بالالار ۇيىنە الادى ەكەن» دەگەن حابار زارەمىزدى الدى... اپرەلدىڭ سوڭعى كۇندە­رىندە س-تەل (تەرگەۋشى) ەرىمىزبەن كورىستىرۋدەن باس تارتتى. «ەرىڭىز مەنىڭ قاراما­عىمنان كەتتى، ەندى ماعان حابار­لاس­پاڭىز»، دەدى. جانە سول كۇنى مەنىڭ ءوزىمدى ۇستاۋعا ەكى ورىس، ءبىر مارجا كەلدى. قىزىل ۆاگوننان قورىققانىمنان ءۇش بالام­دى ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن قالام قاپالعا جىبەرىپ ەدىم. ول بالالارعا باس-كوز بولىپ الىپ كەتكەن ناعاشى اپام حۇپپي بولاتىن. ۇلكەن ۇلىم جانىبەكتى دە ءبىر جىلعا تۇرمەگە قاماتقان ەدى. نكۆد-نىڭ «جيىرما ءتورت ساعات ىشىندە الماتىنى تاستاپ، قايدا بولسا دا ەكى جىلعا كەتەسىز» دەگەن قاتقىل بۇيرىعى بەرىلدى. ويلانا كەلە سەمەيگە جول تارتادى. بۇل – جەر اۋدارۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. ءوزىنىڭ جازعان حاتى بويىنشا حۇپپي بالالا­رىن الىپ سەمەيگە كەلەدى. ەكەۋى ءبىر-بىرىنە سەرىك بولىپ ەكى جىل مەرزىمىن وتەپ الماتىعا ورا­لادى. بىراق ءوزى سياقتىلار­دىڭ الماتىدا تۇرۋعا قۇقى جوق ەكەن، 1942 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تاعى قۋىلادى. بۇل جولى م.اۋەزوۆتىڭ دە اقىل قوسۋىمەن مەركە جاقتى ساعا­لايدى. ول جاقتا تۇرۋ دا جەڭىل بولمادى. اقىرى ىلياسپەن ءجۇز­دەسە المادى. جانىبەگى ەر جەتىپ، مايدانعا اتتاندى دا، ورالمادى. قايعى-قاسىرەت كورىپ جۇرسە دە قالعان بالالارىن قاتارعا قوسۋعا بار كۇش-قاجىرىن جۇم­سادى. سونىڭ ءبارى ەرتە قارتاي­تىپ، ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك كۇيىنە جەتكىزگەن. 1968 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا ناۋقاس­تان قايتىس بولدى. الايدا، ءى.جانسۇگىروۆتىڭ اقتالعانىن ەستىپ ءبىلىپ، ونىڭ جيناقتارىنىڭ جارىققا شىق­قانىن كوزىمەن كورىپ تاۋبە ەتتى. ەندى «قايران انالار-اي!» دەپ ءىشى-باۋىرىمىز ەلجىرەپ، زارلاتىپ، قاسىرەت شەكتىرگەندەرگە لاعنەت دەيمىز. توقتار بەيىسقۇلوۆ، جازۋشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. الماتى. سۋرەتتەردە: گۇلبارام سەيفۋللينا مەن ءسابيت مۇقانوۆ. 1964 جىل; فاتيما عابيتوۆا – جانسۇگىروۆا; گۇلجامال مايلينا. 60-شى جىلدار.
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار