«الجير» – ورىسشا «اكمولينسكي لاگەر جەن يزمەننيكوۆ رودينى», قازاقشا «وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى» دەپ اتالادى. بۇل قاراعاندى لاگەرىنىڭ – كارلاگتىڭ دەربەس بولىمشەسى رەتىندە قۋعىن-سۇرگىننىڭ ورىستەگەن كەزىندە 1938 جىلى 6 قاڭتاردا قۇرىلعان. كارلاگ بويىنشا سونداي ايەلدەردىڭ سانى 12 مىڭنان اسىپ تۇسكەن. سولاردىڭ ىشىندە «الجير» لاگەرىندە ولمەستىڭ كۇنىن كەشكەندەر دە از ەمەس.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەلى بەرى مۇنداي دەرەكتەر جاريالانىپ, اقيقاتىن انىقتاپ ءجۇرمىز. لاگەردە ازاپتى كۇن كەشكەن انالاردى بىلگەن سايىن ەت جۇرەگىڭ ەلجىرەپ, وزەگىڭ ورتەنبەي تۇرا المايسىڭ. ءوزىم ءبىراز زەرتتەپ, تاعدىرلارىمەن وتە-موتە تانىسىپ, ماقالالار, كىتاپتارىمدى جازعان ءۇش ارىستىڭ – س.سەيفۋلليننىڭ, ب.ءمايليننىڭ, ءى.جانسۇگىروۆتىڭ زايىپتارى گۇلبارام, گۇلجامال, فاتيمانىڭ ەرلەرىن «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن قۇرباندىققا شالعاننان كەيىنگى كۇي-جايىن ارنايى سارالاۋدى ماقسات ەتتىم. ۇشەۋىنە كوڭىل ءبولۋىمنىڭ سەبەبى ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياستىڭ دوستىعى ادام تاڭدانارلىق. سول جونىندە «ءۇش دوس» دەگەن ماقالا جازىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە (2004 جىل, 5 قازان) جاريالاتتىم. ۇشەۋىنىڭ زايىپتارى تۋرالى دەرەكتەر جيناپ, جازۋدىڭ ءساتى ەندى كەلدى.
قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ باسىنان كەشكەندەرىن ايتا بەرسە, «مىڭ ءبىر تۇننەن» كەم بولماس ەدى. الايدا, ايتۋىمىز, جازۋىمىز كەرەك. تاريحىمىزدىڭ زورلىق-زوبالاڭ تۇستارى دا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتۋى ءتيىس. ءبىلۋ ءۇشىن, ساباق الۋ ءۇشىن كەرەك.
قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار جونىندە دايەكتى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىپ, گازەتتەرگە كوپتەگەن ماقالالار جاريالاتقان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەۋ كولباي كوبىنە ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ وتىردى. «الجير»-دە ازاپ شەككەن انالار» اتتى قۇندى ماقالاسىندا «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرى دەلىنگەندەردىڭ ىشىندە اتىلعاندار بولعانىنا دا نازار اۋدارعان. تالاپكەر, ىسكەر, قابىلەتتى شاحزادا شونانوۆا 1938 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا ەرىنەن سوڭ ون كۇننەن كەيىن الماتى تۇرمەسىندە اتىلىپتى. ال جۇبايى تەلجان شونانوۆ – جان-جاقتى تەرەڭ بىلىكتى عالىم, جازۋشى ەدى. باسقالار سياقتى ول 1937 جىلى تۇتقىندالىپ, 1938 جىلعى 27 اقپاندا ءبىر توپ ازاماتتارمەن بىرگە اتىلدى. باسقا دا دەرەكتەر كەلتىرىلدى. قارا سۋىق كەزىندە ءبىر بۇزاۋ ءولىپ قالعان. سول ءۇشىن ءۇش ايەلدى اتىپ تاستاعان. ال كيرا نۇرماعانبەتوۆا دەگەن ايەلدى كۇزەتشىنىڭ ەسكەرتۋىن ەستىمەي قالعانى ءۇشىن اتىپ جىبەرىپتى.
سونىمەن ءۇش ارىستىڭ ايەلدەرى تۋرالى اڭگىمەلەيىك. س.سەيفۋللين 1938 جىلعى 25 قاڭتاردا اتىلدى. بۇل كۇنگى وققا بايلانعانداردىڭ سانى – 37. ب.مايلين مەن ءى.جانسۇگىروۆتىڭ اتىلعان كۇنى 26 اقپان, بۇل كۇنى 39 ادام قۇربان بولعان. وسىدان كەيىن ءۇش ارىستىڭ زايىپتارىنا زوبالاڭ باستالدى.
س.سەيفۋللين ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ۇزاق ۋاقىت سارىلا زەرتتەپ, بىرنەشە كىتاپ شىعارعان, كوپتەگەن ماقالالار جازعان اسا ءبىلىمپاز دا ەڭبەكقور عالىم ت.كاكىشەۆ گۇلبارام تۋرالى دا دەرەكتەر كەلتىرىپ وتىردى. ونىڭ «قازاقستان جارشىسى» اتتى گازەتتە جاريالانعان «ءساكەننىڭ سوتى» دەگەن كولەمدى ماقالاسىندا (1994 جىل, 29 ءساۋىر, 3-4 مامىر) گۇلبارامنىڭ كوزىنشە نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتىنتۋ جۇرگىزىپ, ساكەننىڭ وردەن, پارتبيلەت, پروفبيلەت, 58 كىتابىن, 14 بۋما قولجازباسىن, تاپانشاسىن, اۆتوماشيناسىن, 4500 رۋبل اقشاسىن, تاعى باسقا زاتتارىن حاتتاپ الىپ كەتكەنىن دەرەكتى نەگىزدە كورسەتكەن. بۇل جونىندەگى پروتوكولعا قول قويدىرىپ, كوشىرمەسىن گۇلبارامعا قالدىرعان. قايرات كورسەتە الماعان عوي. بىراق, جانى شىرقىراپ تۇرعانىندا ءسوز جوق. «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرىنىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن, كورگەن كۇنى سول بولدى.
عالىم ت.كاكىشەۆ «اسىل جار» دەگەن ارنايى ماقالا جازىپ, گۇلبارام تۋرالى تارقاتا ءبىراز سىردى اشىپ بەردى. («قازاق ادەبيەتى», 1974 جىل, 31 مامىر). گۇلبارامدى بىردەن ساكەننىڭ «ابزال جارى» دەگەن. س.سەيفۋلليننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي گۇلبارام ەستەلىك جازىپ بەرۋىن ءوتىنىپتى تۇرسەكەڭنەن. 1973 جىلى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى بويىنشا ت.كاكىشەۆتىڭ «ساكەن سەيفۋللين» كىتابىنىڭ شىققانىن گۇلبارام بىلگەن ەكەن. سوعان ريزا بولعان گۇلبارام ونى ۇيىنە شاقىرىپ: «ساكەندى زەرتتەپ ءجۇرسىڭ عوي. كوپ راحمەت, ءبارى دە ءبىز ءۇشىن ەمەس, ەل ءۇشىن عوي. سەنەن جاسىرعاندارىم بار ەدى, بۇگىن سول «سىرلارىمدى» اشايىن دەپ شاقىردىم, – دەپ ءبىر بۋما قاعازىن كورسەتەدى. ول ساكەننىڭ وزىنە جازعان حاتتارى بولىپ شىقتى. ءوزى وقىپ, ال تۇرسەكەڭ داپتەرىنە كوشىرىپ جازىپ وتىرىپتى. سول حاتتار تۋرالى جازعانىنان كەيبىر تۇستارىن عانا كەلتىرىپ, تاعى ءبىر ەسكە سالساق ارتىق بولماس. گۇلبارام مەن ساكەن قىزىلجار قالاسىندا تانىسىپتى. گۇلبارام سوۆەت-پارتيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن. حات جازىسىپ تۇرعان ەكەۋى. 1926 جىلعى 27 قازاندا جازعان حاتىندا ساكەن: «سۇيىكتى قارىنداسىم گۇلبارام!» دەپ باستاپ, ءوزىنىڭ جايىن جازىپتى. اقىرى تۇسىنىستىكپەن ەكەۋى قوسىلىپ, وتاۋ تىككەن. ساكەن ساپارلاپ جۇرگەندە حات جازىپ تۇرعان. تاعى ءبىر جۇمىس ساپارىمەن ساكەن ءۇرجار جاققا كەتكەندە گۇلبارام ماسكەۋگە وقۋعا كەتەدى. قولىندا ءبىر جاسار تۇڭعىشى لاۋرا بار. قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىندا وقيتىن س.مۇقانوۆتىڭ ۇيىندە تۇرادى. سابەڭنىڭ زايىبى ءماريام دا سوندا. امال نە لاۋراسى سىرقاتتانىپ قايتىس بولادى. قابىرعاسىنا قاتتى باتقان بۇل جاعدايدى جۇباتۋ, وقىماق ويىن قولداۋ, قاراجات جىبەرىپ كومەكتەسۋ, دەنساۋلىعىڭدى ساقتا دەگەن اقىل بەرۋ سياقتى قامقورلىق سەزىمىن ءبىلدىرىپ ساكەننىڭ حات جازۋى جەڭىلدەتكەندەي ەدى. ايتكەنمەن رابفاكتا, ستەنوگرافيستەر كۋرسىندا وقىپ ەلگە ورالعاندا ەكەۋىنىڭ اراسىندا ازداعان ارازدىق بولسا دا, ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنىپ, ءبىر شاڭىراقتا تۇرىپ جاتتى. سودان «1937 جىلدىڭ 24 سەنتيابرىنە دەيىن كىربىڭ قاباق بولعان كەزىمىز جوق» دەپ تۇيىندەپتى گۇلبارام. ءدال سول كۇنى ادال جار بولا بىلگەن س.سەيفۋللين «حالىق جاۋى» دەلىنىپ تۇرمەگە وتىرعىزىلدى. ەندى گۇلبارامنىڭ كۇنى نە بولادى؟ ونىڭ ۇستىنە 1936 جىلى تۋعان اياۋلى ۇلى ەكى جاس شاماسىنداعى ايان 1938 جىلى قاراعاندىدا جەر اۋىپ بارا جاتقانىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا قايتىس بولعان.
«جاۋ سەمياسى» اتانىپ, ءوزى دە ايداۋعا تۇسكەن گۇلبارام بوستاندىققا بوساتىلىپ شىققاننان كەيىن, 1964 جىلى س.سەيفۋلليننىڭ 70 جىلدىعى اتالىپ جاتقاندا «پارتياعا راحمەت!» دەگەن ەستەلىگىندە («قازاق ادەبيەتى» گازەتى, 1964 جىل, 23 مامىر) «اياۋلى ازاماتىمدى, ماڭگىلىك جارىمدى, اسىل ارىسىمدى اشىق تۇردە اۋىزعا الىپ, تەبىرەنە تولقىر كۇن تۋعانىنا شۇكىرشىلىك!» دەپ تولعانا جازدى. ساكەنگە دەگەن ەلجىرەگەن جۇرەك سەزىمىن اڭعاراسىڭ. وعان دەيىن ءوزى قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەندە اتىن دا ايتقىزبايدى ەكەن. سوعان قاراماي, قانشا قان جۇتىپ جۇرسە دە, ساكەننىڭ قاعازدارى, حاتتارى عانا ەمەس, ءۇي-ىشىندە ۇستاپ-تۇتقان بۇيىمدارىنا شەيىن, ءتىپتى كيىمدەرىنە دەيىن قولىندا ساقتاي بىلگەنى ءارى باتىلدىق, ءارى ادالدىق بەلگىسى ەمەس پە؟ بۇرىن ونىڭ ەسىمىن گۇلباھرام نەمەسە كۇلبارام دەگەنىن كورگەنبىز. بىراق الگى ەستەلىگىنىڭ سوڭىنا «گۇلبارام سەيفۋللينا» دەپ جازىپتى. ەندەشە دۇرىسى وسى دەپ ءبىلىپ, ماقالامىزدا سول اتىن الدىق. ونى بىلەتىن ءى.جانسۇگىروۆتىڭ قىزى ءۇمىت تە جازعان ەستەلىگىندە گۇلبارام دەگەن.
ساكەندى ۇيىنە ەكى ادام كەلىپ, الىپ كەتكەنى قىركۇيەكتىڭ اياعى ەكەنى گۇلبارامنىڭ ەسىندە قالىپتى. قورىققان ايان ساكەننىڭ موينىنا جابىسىپ الىپ, باقىرا جىلاعان, ال گۇلبارامنىڭ اياقتارى قالتىراپ, قورقىنىش بيلەگەن. ءتىنتۋ دە ءجۇرگىزىلگەن. ساكەن كەتەردە اياندى بەرىپ, ونى قارا دەگەندەي گۇلبارامعا يەك قاققان. ونى الىپ كەتكەننەن كەيىن ءۇيدىڭ ءىشى قۇلازىپ, ەكەۋى جەتىمسىرەپ قالدى. مۇنداي قاسىرەتتى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەڭىز.
گۇلبارامنىڭ ۇزىن, قالىڭ قارا شاشى ساكەنگە قاتتى ۇناعان. ءاسىرەسە, ونى ءورىپ وتىرعانىنا سۇيسىنە قارايدى ەكەن. ءوزىنىڭ ەرىن قورعاۋ ءۇشىن ەش ارەكەت جاساماعانىنا, اشۋ-ىزاسى كەلىپ, قايشى الادى دا, شاشىن قيىپ تاستايدى. ال كورەرى الدا ەدى.
بىرنەشە كۇننەن كەيىن ءبىر ادامدار كەلىپ, پاتەرىن بوساتۋدى تالاپ ەتەدى. كوپ كەشىكپەي مۇندا كىرەتىن كىسى كەلىپ ءۇي جيھازدارىن, ىدىس-اياق, كيىم, كىتاپ-قاعازداردى, گازەت تىگىندىلەرىن, قۇجاتتاردى سىرتقا اي-شاي جوق شىعارىپ تاستايدى. ءدارمەنسىز انا سابيىمەن دالادا قالادى. ۇيگە كىرگەن الگى ادامنىڭ ساكەننىڭ قولاستىندا ىستەگەنىن بىلگەن, بىراق ءتىس جارىپ ءسوز ايتا الماپتى. قانداي قورلىق دەسەڭشى. بارار جەر, باسار تاۋ قالمادى. كەشەدەن بەرى ءبىر اربا جالداپ, كەيبىر ىدىس-اياق, كيىم-كەشەك, توسەك-ورىن سالىپ الىپ, ءبىر تانىس كەمپىرىنىڭ ۇيىنە كەلەدى. قۇدايعا قاراعان ادام ەكەن, كىرگىزىپ الادى.
ەندى ساكەندى ىزدەيدى. ءوزى سياقتى, ايەلدەر تولىپ ءجۇر. قاباقتارى قارس جابىلعان كۇزەتشىلەر وڭدى جاۋاپ تا بەرمەيدى. گۇلبارامنىڭ ايتۋىنشا ءبىر-اق رەت, 1938 جىلعى 8 اقپاندا, ءتورت جارىم ايدان كەيىن ساكەنمەن قاراكولەڭكە بولمەدە كەزدەستىرەدى. بوزارعان ءجۇزىن, ءتۇسىڭكىرەگەن جاقتارىن, سونگەن كوزقاراسىن, ءبىر-جار ءسوزىن ەستىپ, كورگەننەن كەيىن گۇلبارام شوشىنا ەسى اۋىسقان جوق پا دەپ ويلايدى.
بۇدان سوڭ ساكەندى كورە العان جوق. ال كوپ كەشىكپەي ونىڭ اتىلعانىن ەستيدى. قايعى-قاسىرەت قابىرعاسىن قانشا قايىرسا دا, ساكەننىڭ سۇيىكتى ۇلى اياندى ءوسىرىپ جەتكىزۋ ماقساتى ەدى. ونىسى دا ورىندالمادى.
1938 جىلعى 25 اقپاننان 13 ناۋرىز ارالىعىندا جاپپاي اتۋ سايابىرسىعان سياقتى بولعاندا «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرىن لاگەرلەرگە ايدايدى ەكەن دەگەن ءسوز تارايدى. ول ءسوز شىن بولىپ شىعىپ, بۇل قاسكويلىك ءىس قولعا الىندى. كەيبىرەۋلەرىن اكەتىپ جاتتى. ال گۇلبارامعا ءبىر ميليتسيونەر كەلىپ: «سەن ون بەس كۇننىڭ ىشىندە كەتۋىڭ كەرەك. اقمولا جانىندا كولونيا بار, سوعان كەتەسىڭ. مىنە قۇجات, بارعاننان كەيىن حابارلايسىڭ بىزگە. كەتپەسەڭ نەمەسە قاشساڭ سوتتايدى», دەپ دىكەڭدەيدى. امال جوق, ايانىن الىپ جولعا شىعادى. اقمولاعا, ءنوۆوسىبىر, پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ ارقىلى عانا جەتە الاسىڭ. جولدا ايان اۋىرادى. جەيتىن تاماق, ەمگە قولداناتىن ءدارى-دارمەك جوق. امان ساقتايمىن دەپ قانشا ارپالىسسا دا ناتيجە بولماي, ونىڭ كىرپىگى عانا جىبىرلاپ, دەنەسى دىرىلدەي بەرگەندە گۇلبارام: «ءيتتىڭ كۇشىگى ەجوۆ, سەن ءۇش مارتە دومالاپ جات مولاڭدا! قارعىس اتسىن سەندەردى قانىپەزەرلەر!» دەپ جانى شىرىلداپ كەتىپتى. ەندى قايتسىن, سوڭعى ءۇمىتى دە ءۇزىلدى. بىراق, كوكشەتاۋدا ءتۇسىپ, سول جەردىڭ بەيىتىنە قۇران-قاتىمىن شىعارتىپ, ءداستۇر بويىنشا ايانىن جەر قوينىنا بەرەدى. قاتىگەز ءومىر مە, جوق قاتىگەزدىكتى تۋعىزعان ادامدار ما؟
گۇلبارام ەندى نە ىستەۋى ءتيىس؟ ساكەننىڭ قايدا جەرلەنگەنىن دە بىلمەيدى. شارشاپ-شالدىعىپ, جان جۇرەگى استان-كەستەن, كوڭىلى قۇلازىپ كەلە جاتسا دا, بەتىنەن قايتپاي اقمولاعا جەتەدى. تۋرا ميليتسياعا بارادى. ونى لاگەردىڭ 29-شى نۇكتەسىنە جەتكىزىپ, ول سونداعى ايەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. ولار قوي باعادى, سيىر ساۋادى, جەر جىرتىپ, تۇقىم سەبەدى, ءشوپ شابادى, ارىقتاردى تازالايتىن بولعان. سول ورتادا اقىرىنا دەيىن جاداپ-جۇدەپ ءجۇرىپ, امان-ەسەن بوساپ شىقتى. ەندى س.سەيفۋلليننىڭ كىم ەكەندىگىن جۇرتقا تاراتۋ ءۇشىن كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ, ەستەلىكتەرىن ايتىپ ءجۇردى. ول تۋرالى جازعانىمىزدا سولار نەگىزگە الىندى.
گۇلجامالدىڭ تاعدىرى دا جەڭىل بولا قويعان جوق. 19 جىل بەيىمبەتكە ادال جار, سەنىمدى سەرىك بولا بىلگەن ونىڭ دا كورگەن تاۋقىمەتى جەتەرلىك. بالا كەزىنەن جەتىمدىكتى, نەشەبىر تاۋقىمەتتى كورىپ وسكەن بەيىمبەت وسى گۇلجامالعا ۇيلەنگەندە قالىڭ بەرە الماي ءۇش جىل ءجۇرىپ العان ەدى. اكەسى قايىرىمدى ەكەن, «مالى قۇرىسىن, قالىڭدىعىن كەلىپ الىپ كەتسىن» دەگەن حابار بەرگىزەدى بەيىمبەتكە. ءسويتىپ, قوسىلعان ەكەۋى بىرتە-بىرتە ءۇي قۇراپ, بالالى-شاعالى بولىپ, ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندا, توبەدەن جاي تۇسكەندەي قاسىرەت كەلدى. جازۋشى, جۋرناليست اتاعى كەڭ تاراپ, جۇرتتىڭ قۇمارتا وقيتىن شىعارمالار جازىپ, «بي اعا» دەپ ەلى توبەسىنە كوتەرگەن ب.ءمايليندى 1937 جىلعى 4 قازاننىڭ كەشىندە تۇرمەگە اكەتەدى. بەيىمبەتتىڭ جاسى 43-ءتىڭ, گۇلجامالدىڭ جاسى 37-ءنىڭ ۇستىندە ەدى. باقىتتى كۇندەر كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ كەتكەندەي كەزەڭ تۋدى.
بۇرىن تۇرمە دەگەندى بىلمەيتىن گۇلجامال ەندى وندا كۇندە باراتىن بولدى. كورسەتپەي, جولىقتىرماي اۋرەگە سالادى. ەكى اي شاماسى وتكەندە كەزدەستىردى-اۋ. بەيىمبەتتىڭ ءۇستى-باسىن, بەت-ءجۇزىن كورىپ شوشىپ كەتەدى. القا-سالقا, ءتۇرى جۇدەۋ, ءجۇزى سىنىق, شاشىن تاقىرلاپ الىپ تاستاعان, ءتىسىن سىندىرعان. ىشتەي كۇڭىرەنىپ, سىرتتاي سارىلىپ قايتتى. بۇدان كەيىن قانشا بارسا دا جولىقتىرماي قويدى. بارعان سايىن وتباسىنا قورقىنىش, ۇرەي ءتۇستى. بالا-شاعا بورداي ەگىلىپ, بوتاداي بوزدايدى. گۇلجامال كورەر تاڭدى كوزىمەن اتىرىپ ءجۇردى. تۇرمىس-جاعداي اۋىرلاي بەردى. ازىپ-توزۋعا اينالدى.
ءتورت ايدان اسسا دا گۇلجامال ەش حابار بىلە المايدى. تاعى دا تۇرمەگە كەلەدى. قاقپا الدىندا: «ا, قۇداي, بەيىمبەتپەن كەزدەستىرە گور», دەپ تىلەۋ تىلەپ تۇرعاندا ەسىكتى سىقىرلاتىپ اشىپ شىققان كونۆوي ءبىر قۇشاق كيىم-كەشەك اكەلىپ: «كۇيەۋىڭىزدىڭ كيىم-كەشەگى», – دەپ گۇلجامالدىڭ قولىنا ۇستاتا بەرەدى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن سەزىپ, بەيىمبەتتىڭ بار-جوعىن سۇراماق ەدى, كونۆوي كەرى كەتەدى. بودا-بوداسى شىعىپ, اڭىراپ قايتقان گۇلجامالدىڭ تۇرمەگە سول بارعان كۇنى 1938 جىلعى 27 اقپان ەكەن. ال ب.مايلين بۇدان ءبىر كۇن بۇرىن اتىلعان.
«جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, جىلاۋمەن كۇن ارتىنان كۇن وتكىزىپ, دەل-سال جاعدايدا جۇرگەن گۇلجامالدى دا اي جارىمنان كەيىن تۇتقىندايدى. قوياتىن ايىبى: «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى». قانداي ادام مۇنداي قاسىرەتتى كوتەرە الادى؟ جۇرەگى قالاي جارىلىپ كەتپەگەن؟ بەيىمبەت ايتقانداي مىقتى ەكەن; اسكەري كيىم كيىپ كەلگەن ەكى ادامعا: «سەندەر بۇنىمەن بەيىمبەتتى ءولتىرە المايسىڭدار, ونىڭ ورنىنا ەرتەڭ تاعى بەس مايلين ەرجەتەدى», – دەپتى تۇتىگىپ, بۇلقان-تالقان بولىپ. ەكى ادام سۇيرەي-مۇيرەي «قارا قۇزعىن» ماشينەسىمەن الىپ كەتەدى. ال بالالارىن باسقا كولىككە وتىرعىزادى. وسىلايشا ونەگەلى, بەرەكەلى وتباسىنىڭ وشاعى ورتاسىنا ءتۇسىرىلىپ, توز-توزى شىعارىلادى.
گۇلجامال جۇبايى امانات ەتكەن ەكى تاپسىرماسىن ورىنداي المادى. ءبىرى – قولجازبالارىمدى ساقتا, ەكىنشىسى – بالالارعا يە بول دەپ ەدى. زۇلمات زامان ورىنداۋعا مۇمكىنشىلىك بەرمەدى. ب.ءمايليننىڭ بارلىق كىتاپتارىن كامپەسكەلەپ الىپ كەتتى. گۇلجامالدىڭ ءوزىن تۇرمەگە تىقتى.
ول رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-ءشى بابى بويىنشا سەگىز جىلعا كەسىلىپ, ەتاپپەن ايدالىپ, الجير-ءدىڭ كۋپكو دەگەن لاگەرىنەن ءبىر-اق شىعادى. مۇندا ءوزى سياقتى باسقا دا ايەلدەرمەن بىرگە ادام توزگىسىز جاعدايدا ءجۇرىپ, «جازاسىن» تولىق وتەگەن.
ال ب.ءمايليننىڭ بالالارى اكەدەن ولىدەي, شەشەدەن تىرىدەي ايىرىلىپ قالعان. مەرەكە, راۋزا, ەدىل دەگەن بالالارىن پاناسىز بالالاردى قابىلداۋ ۇيىنە, ەڭ كىشى گۇلسىمدى بوبەكتەر ۇيىنە وتكىزىپتى.
سونىمەن گۇلجامالدىڭ تۇتقىندالعان كۇنى – 1938 جىلعى 13 ءساۋىر, ياعني بەيىمبەتتىڭ تۇرمەگە تۇسكەنىنە – 189, اتىلعانىنا 46 كۇن وتكەن كەز.
«الجير»-ءدىڭ 26-شى نۇكتەسىنىڭ ەڭ نەگىزگى بولىمشەسى «بۋرما» دەپ اتالعان. وسى جەردەن جان-جاعىنا شاعىن مەكەندەرىندە س.سەيفۋلليننىڭ زايىبى گۇلبارام, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ – بادريسافا, س.مەڭدەشەۆتىڭ – ءرازيا, س.ەسقاراەۆتىڭ – ءماريا, ءى.قابىلوۆتىڭ – ايشا, س.سادۋاقاسوۆتىڭ – ەليزاۆەتا, ت.رىسقۇلوۆتىڭ – ءازيزا, ت.ءجۇرگەنوۆتىڭ – دامەش, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتىڭ ءايىش اتتى زايىپتارى قايراتكەر ازاماتتارىنان ءبىر, بالا-شاعالارىنان ەكى ايىرىلىپ, ازالى كۇندەرىن وتكىزىپ, مال باققاندارى, باسقا جۇمىستار ىستەگەنى ءىشى-باۋىرىڭدى استاڭ-كەستەڭ ەتەدى.
گۇلجامالدىڭ تۇرعان شاعىن جۇرتى «كۋپكا» اتالعان. سول جەردى ىزدەپ بارىپ, ءوز كوزىمەن كورگەن جۋرناليست ق.احمەتوۆ «قوي قوراسىنىڭ, جەر تولەسىنىڭ ورىندارى جەرمەن جەكسەن بولىپ كەتكەن... تاسپەن شەگەندەلگەن قۇدىق جارتىلاي عانا كومىلىپتى. كۇل ءۇيىندىسىنىڭ كولەمى اجەپتاۋىر» – دەپ سۇرەڭسىز ءومىرىن «قۇپيانىڭ كىلتى كىمدە؟» دەگەن ماقالاسىندا جازعان ەدى. («قازاق ادەبيەتى» گازەتى, 1999 جىل, 22 قاڭتار).
مۇندا گۇلجامال قوي باقتى, لاگەر باسشىلارىنىڭ, كۇزەتشىلەردىڭ قورلاۋىن دا كوردى. بىردە قانىپەزەر قاراۋىلدىڭ قول سالعانى, تومپەشتەپ ۇرعانى, قوي قورانىڭ اۋزىنداعى دىڭگەككە بايلاپ قويعانى اشىندىرعانى سونشا, گۇلجامال قارسى تۇرىپ بەتىن قايتارادى.
وكىمەت تۇتقىن ايەلدەردىڭ جاعدايىن, كۇيزەلىپ جۇرگەنىن ەلەپ-ەسكەرمەك تۇگىلى ونان ءارى تۇرمىستىق جانە مورالدىق ءجايىن ادام ايتقىسىز اۋىرلاتقان. باستارىنا ىلەتىن ورامالدارىنا, قول جەڭدەرىنە, ارقالارىنا تۇرمەدەگى ءنومىرلەرىن جازىپ, ءىلىپ, تىگىپ قويۋ قورلاۋ ەمەس پە. نەگىزى جاسايتىن جۇمىستارى – مال باعۋ. وعان ءبارىنىڭ يكەمى كەلە بەرمەيدى. باقىلاۋشىلار مەن باستىقتارىنىڭ قاتالدىقتارىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ايبات كورسەتۋشىلەر دە بولماي قالعان جوق. تاعى بىردە لاگەردىڭ ەرەكشە ءبولىم باستىعى ميشين دەگەن گۇلجامالدى بالاعاتتاپ ۇرىسقان. گۇلجامال ۇستامدى, سابىرلى, شىدامدى بولسا دا, جانىن كۇيدىرگەنگە كۇيىنگەنى سونشا, قولىنداعى ايىر اشاسىن الىپ: «سەنىڭ مۇنداي قورلىعىڭدى ەستىگەنشە, سەنى دە, ءوزىمدى دە ولتىرەمىن. كۇيەۋىمدى قۇرتتىڭدار, بەس بالامدى جەتىم قالدىردىڭدار, ەندى ماعان مۇنداي ءومىردىڭ كەرەگى دە جوق!» دەپ الگىگە ۇمتىلعان ەكەن.
سورى قايناعاندا ۇلكەن قايعى ءتۇستى باسىنا. ءتورت جىل بويى باققان مالدان بىردە-ءبىر تۇياق شىعىن قىلماي ءجۇر ەدى, ءبىر كۇنى ەلۋ قويدى جوعالتىپ الدى. سورلاعانعا تاياق تيە بەرەتىنى نەسى ەكەن دەيسىڭ. قاڭتار ايىنىڭ قاقاعان ايازىندا قالاي ايىرىلىپ قالعانىن بىلمەيدى. ىزدەپ بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى جوق. تابا المايدى. سودان ءبىر اۋىلدىڭ ازاماتتارى جاناشىرلىق جاساپ, جەر قالدىرماي ىزدەپ تاۋىپ بەرىپتى. ءىشى-باۋىرى ەزىلىپ, جانى ودان ارمەن كۇيزەلگەن وعان لاگەر باستىعىنىڭ: «سەنىڭ كۇيەۋىڭ جاۋ, سەن دە جاۋلىق ىستەدىڭ... ءۇش كۇن بەرەم, قويدى تاۋىپ قوساسىڭ, ايتپەسە, ءوز وبالىڭ وزىڭە. بۇرىنعى جازاڭا تاعى سەگىز جىل قوسىلادى!» – دەپ اكىرەڭدەۋى دە ءوتىپ كەتتى, ءبىر جەردە سۇيەگىم قۋراپ قالاتىن شىعار دەپ تە ويلادى. شۇكىر, ايتەۋىر, تابىلدى-اۋ. قىسقا قايىرساق, كورمەگەنى جوق.
سونىمەن مەرزىمىن وتەپ, بوستاندىققا شىقتى-اۋ. وسىعان بايلانىستى نوتاريۋس راستاعان قۇجات قولىمىزدا ساقتاۋلى. وندا قازاق سسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوت كوللەگياسىنىڭ 1957 جىلعى 28 ماۋسىم كۇنى شىعارعان شەشىمى كەلتىرىلەدى. ول 1938 جىلعى 21 شىلدەدەگى گ.مايلينا جونىندەگى سوت شەشىمىنىڭ كۇشى جويىلعاندىعىن, قىلمىستىق ءىس-قۇرامى جوق دەپ تاۋىپ اقتالعاندىعىن بىلدىرەدى.
بوسانىپ شىققان سوڭ گۇلجامال تارىداي شاشىلعان بالالارىن ىزدەپ, جيناستىرادى. تۇرۋ ءۇشىن الماتىعا كوشىپ كەلدى. اۋكەنى عانا تابىلمادى. ول «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» رەتىندە ايىپ باتالونىنىڭ قۇرامىندا مايدانعا اتتاندىرىلىپ, سودان ءتىرى ورالمادى.
1965 جىلى ب.ءمايليننىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇلان-اسىر تويدى كورىپ جۇرەگى جارىلارداي قۋاندى. «جانى جىبەك ەدى» دەگەن ەستەلىگىن جاريالاتتى. تەك 80 جىلدىعىنا جەتە المادى, 74 جاسىندا دۇنيە سالدى. 28 جىلعى وكسىگىن باسىپ, حالىققا ريزا بولىپ, ناعىز انالىق رۋحىن الا كەتتى. ۇرپاقتارى بار ارتىندا قالعان.
ءى.جانسۇگىروۆتىڭ زايىبى فاتيما باتىلداۋ دا تاپقىر بولعان كورىنەدى. سونىڭ ءبىر مىسالىن عالىم ت.كولباي جوعارىداعى ماقالاسىندا: «ءىلياس ءجانسۇگىروۆتىڭ ۇلى بولاتتىڭ ءومىرىنىڭ ساقتالۋى كىسى تاڭدانارلىق. قولىنان تىرىدەي الاتىن بولعان سوڭ فاتيما اپاي نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە: «ودان دا ءوز بالامدى ءوز قولىممەن ءولتىرەيىن!» – دەپ بالعا الىپ, سەس كورسەتكەن! اناسىنىڭ ناعىز ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بولات جانسۇگىروۆ نكۆد بالالارىنىڭ قاتارىنا الىنبادى, بىراق حح سەزگە دەيىن «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» بولىپ كەلدى» – دەپ جازدى.
ءىلياس پەن فاتيمانىڭ ءۇمىت, يلفا اتتى قىزدارى مەن بولات دەگەن ۇلى بولدى. بالالارى جاس بولعانىنا قاراماي, وعان دا اياۋشىلىق كورسەتىلمەدى. ىلياسپەن ەكەۋى 1932 جىلى وتاسقان. نەبارى بەس-اق جىل ۋاقىت ءوتتى. بۇرىنعى كۇيەۋى ب.سۇلەەۆ تە جالامەن قۋعىندالعان. ەندى ءىلياس تا تۇرمەگە ءتۇسىپ, فاتيما تاعى دا اڭىراپ قالدى.
بىراق ەتى ءتىرى, وقىپ كوز اشقان, سول كەزدەگى ايتۋلى قىزمەتتەردە ىستەپ ىسىلعان ول ەندىگى ءومىرىن كۇرەسۋمەن وتكىزدى. ىلياسپەن ەكەۋىنىڭ جازىسقان حاتتارىن وقىساڭىز اراسىنداعى شىنايى ماحاببات سەزىمىن كورەسىڭ. امال قانشا, ول قىزىق ۇزاعىنان بولمادى. «سەنى ساعىنام, سەنى ويلايمىن» دەپ ءىلياس اعىنان جارىلسا, «ءىلياسىم... ساعىنعان فاتيماڭ» – دەپ فاتيما جۇرەك ءسوزىن ارنايدى ەكەن. سول قىزىق ءومىردىڭ شىرقىن بۇزىپ, استان-كەستەڭىن شىعاردى-اۋ. بارىنە توزۋگە دە, كۇرەسۋگە دە تۋرا كەلدى. اقىن ءىنىمىز امانحان ءالىم «ولمەس ءومىر, وشپەس عۇمىر» دەگەن ماقالاسىندا («قازاق ادەبيەتى», 1999 جىل, 22 قاڭتار) «كورىكتى, اقىلدى, ساۋاتتى, كوكىرەك كوزى اشىق, كوپ قاتارلارىنان كوش ىلگەرى وزا تۋعان, ونىڭ ۇستىنە قۇداي قوسقان قوساقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستالىپ, ولاردىڭ ارتىندا قالعان بالا-شاعا تاربيەسى قيناعان انانى كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ كورىڭىزشى. بولماسا, ءوزىڭىزدى سونىڭ ورنىنا قويىڭىزشى. بۇل الىپ-قاشتى, «سۋىق تا پىشاق كەستى وسەككە قيمايتىن ءىرى تۇلعا» دەپ جازعان. امانحاننىڭ سوزىندە ۇلكەن شىندىق بار. ب.مايلين جونىندە زەرتتەۋ ءجۇرگىزگەندە, ونىڭ دوسى ءىلياستىڭ دا, فاتيمانىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى كوپتەگەن دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى كورگەنىمدە سونداي وي ۇيالاپ ەدى.
ءيا, باسىنا كۇن تۋعاندا جوعارىداعى قاسيەتتەرى كۇش-قۋات بەرگەن شىعار, قايسارلىق كورسەتتى, ءجۇنجىپ كەتپەدى, ەسىنەن ايىرىلمادى. كەيىن «وتكەن ءومىرىم – سونشاما ماعىنالى, باي ءومىر» دەپ جازىپ, رەنىش ەتپەگەن. ونىڭ ءبىرى – قوساقتارىنىڭ قولجازبالارىن ساقتاپ, مۇراعاتقا وتكىزۋى بولسا, ەندى ءبىرى ولاردىڭ ۇرپاقتارىن توزدىرىپ جىبەرمەي, تاربيەلەپ جەتكىزۋى. سوندىقتان ول باقىتتى. جەتى بالاعا انا بولىپ, اينالا ۋشىعىپ تۇرعان زاماندا ولاردى ءوسىرىپ شىعارۋى وڭاي بولماعانى تۇسىنىكتى.
باسقا ايەلدەر سياقتى لاگەرگە ايدالماسا دا ونىڭ كورگەنى دە ونداعىدان كەم بولدى دەي المايمىز.
فاتيما عابيتوۆانىڭ تاعدىرى دا كۇردەلى بولدى. الداۋ, تەرگەۋ, ايداۋ, وسەك-اياڭ, اياقتان شالۋ سياقتى ارامزالىققا مويىماعان جان. مۇرا ەتىپ جازىپ قالدىرىپ كەتكەن «ورتەڭدە ونگەن گۇل» اتتى كىتابىن وقىساڭىز, سان سىرلى, كوپ قىرلى ءومىردىڭ قۇپياسىنا قانىعاسىز. نەشە ءتۇرلى بەزبۇيرەكتەر بولعانىنا تاڭ قالۋدىڭ ءجونى جوق. سوعان فاتيمانىڭ مىنا ءسوزى دالەل: «ءىلياس الىنىسىمەن م. مەنىڭ پاتەرىمە كوشىپ كەلدى. ءتورت بولمەلى پاتەرىمنىڭ ءۇش بولمەسىندە ول, ءبىر بولمەسىندە 4 بالامەن, اۋرۋ اناممەن مەن قالدىم. كۇندە م. «كۆارتيرانىڭ وردەرى مەندە, باسقا جاققا كوشىڭدەر» دەيتىن بولدى... م-دان: «مەن بوسانىپ, تۋىتحانادان قايتقانشا بالالارىم وسى ءبىر بولمەدە وتىرا تۇرسىن. بولنيتسادان كەلىسىمەن ءبىر جەرگە كوشەرمىز, تىلەۋىڭ بەرسىن, م!» دەدىم. سوندا ول: «ءسىزدىڭ بالالار مەن ءبىزدىڭ بالالار ءبىر ەسىكتەن قالاي كىرىپ-شىعىپ جۇرەدى؟» دەپ بەتىمە ەجىرەيە قارادى. انە, سول كۇنى وداقتىڭ جۇك تاسيتىن ماشيناسىمەن گۇلجامالدىڭ اۋىز ۇيىنە كوشىرىپ تاستادى. (گۇلجامال بەيىمبەتتىڭ ايەلى). «اۋىز ۇيگە ءوزىمىز التى جان ەپتەپ سىيساق تا, جۇگىمىز سىيمادى. زاتتارىمىز دالادا شاشىلىپ قالدى» – دەپ جازعان ەستەلىگى تەپەرىشتىڭ باستالۋىن بىلدىرەدى. ءبىر سەبەبى بولعان شىعار, بەزبۇيرەك م-نىڭ اتىن اتاماپتى. ەڭىرەپ قالعان اناعا بۇل دا ءبىر سوققى.
تاعى تىڭداپ كورەيىك فاتيمانى: «قاندى مارتتان سوڭ» قاھارلى اپرەل كەلدى. كۇندە قۇت ۇشىرارلىق جاڭا حابار. نكۆد-ءنىڭ ەسىگىن قۇرعاتپايمىز. ك-نىڭ (كامەرا) ىشىندە ەرىمىزبەن كورىستىرۋىن سۇراپ س-گە (تەرگەۋشى) حابارلاسامىز... «قاتىندارىن دا ايدايدى ەكەن, بالالارىن بالالار ۇيىنە الادى ەكەن» دەگەن حابار زارەمىزدى الدى... اپرەلدىڭ سوڭعى كۇندەرىندە س-تەل (تەرگەۋشى) ەرىمىزبەن كورىستىرۋدەن باس تارتتى. «ەرىڭىز مەنىڭ قاراماعىمنان كەتتى, ەندى ماعان حابارلاسپاڭىز», دەدى. جانە سول كۇنى مەنىڭ ءوزىمدى ۇستاۋعا ەكى ورىس, ءبىر مارجا كەلدى. قىزىل ۆاگوننان قورىققانىمنان ءۇش بالامدى ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن قالام قاپالعا جىبەرىپ ەدىم. ول بالالارعا باس-كوز بولىپ الىپ كەتكەن ناعاشى اپام حۇپپي بولاتىن. ۇلكەن ۇلىم جانىبەكتى دە ءبىر جىلعا تۇرمەگە قاماتقان ەدى. نكۆد-نىڭ «جيىرما ءتورت ساعات ىشىندە الماتىنى تاستاپ, قايدا بولسا دا ەكى جىلعا كەتەسىز» دەگەن قاتقىل بۇيرىعى بەرىلدى. ويلانا كەلە سەمەيگە جول تارتادى. بۇل – جەر اۋدارۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. ءوزىنىڭ جازعان حاتى بويىنشا حۇپپي بالالارىن الىپ سەمەيگە كەلەدى. ەكەۋى ءبىر-بىرىنە سەرىك بولىپ ەكى جىل مەرزىمىن وتەپ الماتىعا ورالادى. بىراق ءوزى سياقتىلاردىڭ الماتىدا تۇرۋعا قۇقى جوق ەكەن, 1942 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تاعى قۋىلادى. بۇل جولى م.اۋەزوۆتىڭ دە اقىل قوسۋىمەن مەركە جاقتى ساعالايدى. ول جاقتا تۇرۋ دا جەڭىل بولمادى. اقىرى ىلياسپەن ءجۇزدەسە المادى. جانىبەگى ەر جەتىپ, مايدانعا اتتاندى دا, ورالمادى. قايعى-قاسىرەت كورىپ جۇرسە دە قالعان بالالارىن قاتارعا قوسۋعا بار كۇش-قاجىرىن جۇمسادى. سونىڭ ءبارى ەرتە قارتايتىپ, ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك كۇيىنە جەتكىزگەن. 1968 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا ناۋقاستان قايتىس بولدى. الايدا, ءى.جانسۇگىروۆتىڭ اقتالعانىن ەستىپ ءبىلىپ, ونىڭ جيناقتارىنىڭ جارىققا شىققانىن كوزىمەن كورىپ تاۋبە ەتتى.
ەندى «قايران انالار-اي!» دەپ ءىشى-باۋىرىمىز ەلجىرەپ, زارلاتىپ, قاسىرەت شەكتىرگەندەرگە لاعنەت دەيمىز.
توقتار بەيىسقۇلوۆ, جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
الماتى.
سۋرەتتەردە: گۇلبارام سەيفۋللينا مەن ءسابيت مۇقانوۆ. 1964 جىل; فاتيما عابيتوۆا – جانسۇگىروۆا; گۇلجامال مايلينا. 60-شى جىلدار.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەلى بەرى مۇنداي دەرەكتەر جاريالانىپ, اقيقاتىن انىقتاپ ءجۇرمىز. لاگەردە ازاپتى كۇن كەشكەن انالاردى بىلگەن سايىن ەت جۇرەگىڭ ەلجىرەپ, وزەگىڭ ورتەنبەي تۇرا المايسىڭ. ءوزىم ءبىراز زەرتتەپ, تاعدىرلارىمەن وتە-موتە تانىسىپ, ماقالالار, كىتاپتارىمدى جازعان ءۇش ارىستىڭ – س.سەيفۋلليننىڭ, ب.ءمايليننىڭ, ءى.جانسۇگىروۆتىڭ زايىپتارى گۇلبارام, گۇلجامال, فاتيمانىڭ ەرلەرىن «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن قۇرباندىققا شالعاننان كەيىنگى كۇي-جايىن ارنايى سارالاۋدى ماقسات ەتتىم. ۇشەۋىنە كوڭىل ءبولۋىمنىڭ سەبەبى ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياستىڭ دوستىعى ادام تاڭدانارلىق. سول جونىندە «ءۇش دوس» دەگەن ماقالا جازىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە (2004 جىل, 5 قازان) جاريالاتتىم. ۇشەۋىنىڭ زايىپتارى تۋرالى دەرەكتەر جيناپ, جازۋدىڭ ءساتى ەندى كەلدى.
قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ باسىنان كەشكەندەرىن ايتا بەرسە, «مىڭ ءبىر تۇننەن» كەم بولماس ەدى. الايدا, ايتۋىمىز, جازۋىمىز كەرەك. تاريحىمىزدىڭ زورلىق-زوبالاڭ تۇستارى دا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتۋى ءتيىس. ءبىلۋ ءۇشىن, ساباق الۋ ءۇشىن كەرەك.
قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار جونىندە دايەكتى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىپ, گازەتتەرگە كوپتەگەن ماقالالار جاريالاتقان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەۋ كولباي كوبىنە ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ وتىردى. «الجير»-دە ازاپ شەككەن انالار» اتتى قۇندى ماقالاسىندا «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرى دەلىنگەندەردىڭ ىشىندە اتىلعاندار بولعانىنا دا نازار اۋدارعان. تالاپكەر, ىسكەر, قابىلەتتى شاحزادا شونانوۆا 1938 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا ەرىنەن سوڭ ون كۇننەن كەيىن الماتى تۇرمەسىندە اتىلىپتى. ال جۇبايى تەلجان شونانوۆ – جان-جاقتى تەرەڭ بىلىكتى عالىم, جازۋشى ەدى. باسقالار سياقتى ول 1937 جىلى تۇتقىندالىپ, 1938 جىلعى 27 اقپاندا ءبىر توپ ازاماتتارمەن بىرگە اتىلدى. باسقا دا دەرەكتەر كەلتىرىلدى. قارا سۋىق كەزىندە ءبىر بۇزاۋ ءولىپ قالعان. سول ءۇشىن ءۇش ايەلدى اتىپ تاستاعان. ال كيرا نۇرماعانبەتوۆا دەگەن ايەلدى كۇزەتشىنىڭ ەسكەرتۋىن ەستىمەي قالعانى ءۇشىن اتىپ جىبەرىپتى.
سونىمەن ءۇش ارىستىڭ ايەلدەرى تۋرالى اڭگىمەلەيىك. س.سەيفۋللين 1938 جىلعى 25 قاڭتاردا اتىلدى. بۇل كۇنگى وققا بايلانعانداردىڭ سانى – 37. ب.مايلين مەن ءى.جانسۇگىروۆتىڭ اتىلعان كۇنى 26 اقپان, بۇل كۇنى 39 ادام قۇربان بولعان. وسىدان كەيىن ءۇش ارىستىڭ زايىپتارىنا زوبالاڭ باستالدى.
س.سەيفۋللين ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ۇزاق ۋاقىت سارىلا زەرتتەپ, بىرنەشە كىتاپ شىعارعان, كوپتەگەن ماقالالار جازعان اسا ءبىلىمپاز دا ەڭبەكقور عالىم ت.كاكىشەۆ گۇلبارام تۋرالى دا دەرەكتەر كەلتىرىپ وتىردى. ونىڭ «قازاقستان جارشىسى» اتتى گازەتتە جاريالانعان «ءساكەننىڭ سوتى» دەگەن كولەمدى ماقالاسىندا (1994 جىل, 29 ءساۋىر, 3-4 مامىر) گۇلبارامنىڭ كوزىنشە نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتىنتۋ جۇرگىزىپ, ساكەننىڭ وردەن, پارتبيلەت, پروفبيلەت, 58 كىتابىن, 14 بۋما قولجازباسىن, تاپانشاسىن, اۆتوماشيناسىن, 4500 رۋبل اقشاسىن, تاعى باسقا زاتتارىن حاتتاپ الىپ كەتكەنىن دەرەكتى نەگىزدە كورسەتكەن. بۇل جونىندەگى پروتوكولعا قول قويدىرىپ, كوشىرمەسىن گۇلبارامعا قالدىرعان. قايرات كورسەتە الماعان عوي. بىراق, جانى شىرقىراپ تۇرعانىندا ءسوز جوق. «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرىنىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن, كورگەن كۇنى سول بولدى.
عالىم ت.كاكىشەۆ «اسىل جار» دەگەن ارنايى ماقالا جازىپ, گۇلبارام تۋرالى تارقاتا ءبىراز سىردى اشىپ بەردى. («قازاق ادەبيەتى», 1974 جىل, 31 مامىر). گۇلبارامدى بىردەن ساكەننىڭ «ابزال جارى» دەگەن. س.سەيفۋلليننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي گۇلبارام ەستەلىك جازىپ بەرۋىن ءوتىنىپتى تۇرسەكەڭنەن. 1973 جىلى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى بويىنشا ت.كاكىشەۆتىڭ «ساكەن سەيفۋللين» كىتابىنىڭ شىققانىن گۇلبارام بىلگەن ەكەن. سوعان ريزا بولعان گۇلبارام ونى ۇيىنە شاقىرىپ: «ساكەندى زەرتتەپ ءجۇرسىڭ عوي. كوپ راحمەت, ءبارى دە ءبىز ءۇشىن ەمەس, ەل ءۇشىن عوي. سەنەن جاسىرعاندارىم بار ەدى, بۇگىن سول «سىرلارىمدى» اشايىن دەپ شاقىردىم, – دەپ ءبىر بۋما قاعازىن كورسەتەدى. ول ساكەننىڭ وزىنە جازعان حاتتارى بولىپ شىقتى. ءوزى وقىپ, ال تۇرسەكەڭ داپتەرىنە كوشىرىپ جازىپ وتىرىپتى. سول حاتتار تۋرالى جازعانىنان كەيبىر تۇستارىن عانا كەلتىرىپ, تاعى ءبىر ەسكە سالساق ارتىق بولماس. گۇلبارام مەن ساكەن قىزىلجار قالاسىندا تانىسىپتى. گۇلبارام سوۆەت-پارتيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن. حات جازىسىپ تۇرعان ەكەۋى. 1926 جىلعى 27 قازاندا جازعان حاتىندا ساكەن: «سۇيىكتى قارىنداسىم گۇلبارام!» دەپ باستاپ, ءوزىنىڭ جايىن جازىپتى. اقىرى تۇسىنىستىكپەن ەكەۋى قوسىلىپ, وتاۋ تىككەن. ساكەن ساپارلاپ جۇرگەندە حات جازىپ تۇرعان. تاعى ءبىر جۇمىس ساپارىمەن ساكەن ءۇرجار جاققا كەتكەندە گۇلبارام ماسكەۋگە وقۋعا كەتەدى. قولىندا ءبىر جاسار تۇڭعىشى لاۋرا بار. قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىندا وقيتىن س.مۇقانوۆتىڭ ۇيىندە تۇرادى. سابەڭنىڭ زايىبى ءماريام دا سوندا. امال نە لاۋراسى سىرقاتتانىپ قايتىس بولادى. قابىرعاسىنا قاتتى باتقان بۇل جاعدايدى جۇباتۋ, وقىماق ويىن قولداۋ, قاراجات جىبەرىپ كومەكتەسۋ, دەنساۋلىعىڭدى ساقتا دەگەن اقىل بەرۋ سياقتى قامقورلىق سەزىمىن ءبىلدىرىپ ساكەننىڭ حات جازۋى جەڭىلدەتكەندەي ەدى. ايتكەنمەن رابفاكتا, ستەنوگرافيستەر كۋرسىندا وقىپ ەلگە ورالعاندا ەكەۋىنىڭ اراسىندا ازداعان ارازدىق بولسا دا, ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنىپ, ءبىر شاڭىراقتا تۇرىپ جاتتى. سودان «1937 جىلدىڭ 24 سەنتيابرىنە دەيىن كىربىڭ قاباق بولعان كەزىمىز جوق» دەپ تۇيىندەپتى گۇلبارام. ءدال سول كۇنى ادال جار بولا بىلگەن س.سەيفۋللين «حالىق جاۋى» دەلىنىپ تۇرمەگە وتىرعىزىلدى. ەندى گۇلبارامنىڭ كۇنى نە بولادى؟ ونىڭ ۇستىنە 1936 جىلى تۋعان اياۋلى ۇلى ەكى جاس شاماسىنداعى ايان 1938 جىلى قاراعاندىدا جەر اۋىپ بارا جاتقانىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا قايتىس بولعان.
«جاۋ سەمياسى» اتانىپ, ءوزى دە ايداۋعا تۇسكەن گۇلبارام بوستاندىققا بوساتىلىپ شىققاننان كەيىن, 1964 جىلى س.سەيفۋلليننىڭ 70 جىلدىعى اتالىپ جاتقاندا «پارتياعا راحمەت!» دەگەن ەستەلىگىندە («قازاق ادەبيەتى» گازەتى, 1964 جىل, 23 مامىر) «اياۋلى ازاماتىمدى, ماڭگىلىك جارىمدى, اسىل ارىسىمدى اشىق تۇردە اۋىزعا الىپ, تەبىرەنە تولقىر كۇن تۋعانىنا شۇكىرشىلىك!» دەپ تولعانا جازدى. ساكەنگە دەگەن ەلجىرەگەن جۇرەك سەزىمىن اڭعاراسىڭ. وعان دەيىن ءوزى قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەندە اتىن دا ايتقىزبايدى ەكەن. سوعان قاراماي, قانشا قان جۇتىپ جۇرسە دە, ساكەننىڭ قاعازدارى, حاتتارى عانا ەمەس, ءۇي-ىشىندە ۇستاپ-تۇتقان بۇيىمدارىنا شەيىن, ءتىپتى كيىمدەرىنە دەيىن قولىندا ساقتاي بىلگەنى ءارى باتىلدىق, ءارى ادالدىق بەلگىسى ەمەس پە؟ بۇرىن ونىڭ ەسىمىن گۇلباھرام نەمەسە كۇلبارام دەگەنىن كورگەنبىز. بىراق الگى ەستەلىگىنىڭ سوڭىنا «گۇلبارام سەيفۋللينا» دەپ جازىپتى. ەندەشە دۇرىسى وسى دەپ ءبىلىپ, ماقالامىزدا سول اتىن الدىق. ونى بىلەتىن ءى.جانسۇگىروۆتىڭ قىزى ءۇمىت تە جازعان ەستەلىگىندە گۇلبارام دەگەن.
ساكەندى ۇيىنە ەكى ادام كەلىپ, الىپ كەتكەنى قىركۇيەكتىڭ اياعى ەكەنى گۇلبارامنىڭ ەسىندە قالىپتى. قورىققان ايان ساكەننىڭ موينىنا جابىسىپ الىپ, باقىرا جىلاعان, ال گۇلبارامنىڭ اياقتارى قالتىراپ, قورقىنىش بيلەگەن. ءتىنتۋ دە ءجۇرگىزىلگەن. ساكەن كەتەردە اياندى بەرىپ, ونى قارا دەگەندەي گۇلبارامعا يەك قاققان. ونى الىپ كەتكەننەن كەيىن ءۇيدىڭ ءىشى قۇلازىپ, ەكەۋى جەتىمسىرەپ قالدى. مۇنداي قاسىرەتتى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەڭىز.
گۇلبارامنىڭ ۇزىن, قالىڭ قارا شاشى ساكەنگە قاتتى ۇناعان. ءاسىرەسە, ونى ءورىپ وتىرعانىنا سۇيسىنە قارايدى ەكەن. ءوزىنىڭ ەرىن قورعاۋ ءۇشىن ەش ارەكەت جاساماعانىنا, اشۋ-ىزاسى كەلىپ, قايشى الادى دا, شاشىن قيىپ تاستايدى. ال كورەرى الدا ەدى.
بىرنەشە كۇننەن كەيىن ءبىر ادامدار كەلىپ, پاتەرىن بوساتۋدى تالاپ ەتەدى. كوپ كەشىكپەي مۇندا كىرەتىن كىسى كەلىپ ءۇي جيھازدارىن, ىدىس-اياق, كيىم, كىتاپ-قاعازداردى, گازەت تىگىندىلەرىن, قۇجاتتاردى سىرتقا اي-شاي جوق شىعارىپ تاستايدى. ءدارمەنسىز انا سابيىمەن دالادا قالادى. ۇيگە كىرگەن الگى ادامنىڭ ساكەننىڭ قولاستىندا ىستەگەنىن بىلگەن, بىراق ءتىس جارىپ ءسوز ايتا الماپتى. قانداي قورلىق دەسەڭشى. بارار جەر, باسار تاۋ قالمادى. كەشەدەن بەرى ءبىر اربا جالداپ, كەيبىر ىدىس-اياق, كيىم-كەشەك, توسەك-ورىن سالىپ الىپ, ءبىر تانىس كەمپىرىنىڭ ۇيىنە كەلەدى. قۇدايعا قاراعان ادام ەكەن, كىرگىزىپ الادى.
ەندى ساكەندى ىزدەيدى. ءوزى سياقتى, ايەلدەر تولىپ ءجۇر. قاباقتارى قارس جابىلعان كۇزەتشىلەر وڭدى جاۋاپ تا بەرمەيدى. گۇلبارامنىڭ ايتۋىنشا ءبىر-اق رەت, 1938 جىلعى 8 اقپاندا, ءتورت جارىم ايدان كەيىن ساكەنمەن قاراكولەڭكە بولمەدە كەزدەستىرەدى. بوزارعان ءجۇزىن, ءتۇسىڭكىرەگەن جاقتارىن, سونگەن كوزقاراسىن, ءبىر-جار ءسوزىن ەستىپ, كورگەننەن كەيىن گۇلبارام شوشىنا ەسى اۋىسقان جوق پا دەپ ويلايدى.
بۇدان سوڭ ساكەندى كورە العان جوق. ال كوپ كەشىكپەي ونىڭ اتىلعانىن ەستيدى. قايعى-قاسىرەت قابىرعاسىن قانشا قايىرسا دا, ساكەننىڭ سۇيىكتى ۇلى اياندى ءوسىرىپ جەتكىزۋ ماقساتى ەدى. ونىسى دا ورىندالمادى.
1938 جىلعى 25 اقپاننان 13 ناۋرىز ارالىعىندا جاپپاي اتۋ سايابىرسىعان سياقتى بولعاندا «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرىن لاگەرلەرگە ايدايدى ەكەن دەگەن ءسوز تارايدى. ول ءسوز شىن بولىپ شىعىپ, بۇل قاسكويلىك ءىس قولعا الىندى. كەيبىرەۋلەرىن اكەتىپ جاتتى. ال گۇلبارامعا ءبىر ميليتسيونەر كەلىپ: «سەن ون بەس كۇننىڭ ىشىندە كەتۋىڭ كەرەك. اقمولا جانىندا كولونيا بار, سوعان كەتەسىڭ. مىنە قۇجات, بارعاننان كەيىن حابارلايسىڭ بىزگە. كەتپەسەڭ نەمەسە قاشساڭ سوتتايدى», دەپ دىكەڭدەيدى. امال جوق, ايانىن الىپ جولعا شىعادى. اقمولاعا, ءنوۆوسىبىر, پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ ارقىلى عانا جەتە الاسىڭ. جولدا ايان اۋىرادى. جەيتىن تاماق, ەمگە قولداناتىن ءدارى-دارمەك جوق. امان ساقتايمىن دەپ قانشا ارپالىسسا دا ناتيجە بولماي, ونىڭ كىرپىگى عانا جىبىرلاپ, دەنەسى دىرىلدەي بەرگەندە گۇلبارام: «ءيتتىڭ كۇشىگى ەجوۆ, سەن ءۇش مارتە دومالاپ جات مولاڭدا! قارعىس اتسىن سەندەردى قانىپەزەرلەر!» دەپ جانى شىرىلداپ كەتىپتى. ەندى قايتسىن, سوڭعى ءۇمىتى دە ءۇزىلدى. بىراق, كوكشەتاۋدا ءتۇسىپ, سول جەردىڭ بەيىتىنە قۇران-قاتىمىن شىعارتىپ, ءداستۇر بويىنشا ايانىن جەر قوينىنا بەرەدى. قاتىگەز ءومىر مە, جوق قاتىگەزدىكتى تۋعىزعان ادامدار ما؟
گۇلبارام ەندى نە ىستەۋى ءتيىس؟ ساكەننىڭ قايدا جەرلەنگەنىن دە بىلمەيدى. شارشاپ-شالدىعىپ, جان جۇرەگى استان-كەستەن, كوڭىلى قۇلازىپ كەلە جاتسا دا, بەتىنەن قايتپاي اقمولاعا جەتەدى. تۋرا ميليتسياعا بارادى. ونى لاگەردىڭ 29-شى نۇكتەسىنە جەتكىزىپ, ول سونداعى ايەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. ولار قوي باعادى, سيىر ساۋادى, جەر جىرتىپ, تۇقىم سەبەدى, ءشوپ شابادى, ارىقتاردى تازالايتىن بولعان. سول ورتادا اقىرىنا دەيىن جاداپ-جۇدەپ ءجۇرىپ, امان-ەسەن بوساپ شىقتى. ەندى س.سەيفۋلليننىڭ كىم ەكەندىگىن جۇرتقا تاراتۋ ءۇشىن كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ, ەستەلىكتەرىن ايتىپ ءجۇردى. ول تۋرالى جازعانىمىزدا سولار نەگىزگە الىندى.
گۇلجامالدىڭ تاعدىرى دا جەڭىل بولا قويعان جوق. 19 جىل بەيىمبەتكە ادال جار, سەنىمدى سەرىك بولا بىلگەن ونىڭ دا كورگەن تاۋقىمەتى جەتەرلىك. بالا كەزىنەن جەتىمدىكتى, نەشەبىر تاۋقىمەتتى كورىپ وسكەن بەيىمبەت وسى گۇلجامالعا ۇيلەنگەندە قالىڭ بەرە الماي ءۇش جىل ءجۇرىپ العان ەدى. اكەسى قايىرىمدى ەكەن, «مالى قۇرىسىن, قالىڭدىعىن كەلىپ الىپ كەتسىن» دەگەن حابار بەرگىزەدى بەيىمبەتكە. ءسويتىپ, قوسىلعان ەكەۋى بىرتە-بىرتە ءۇي قۇراپ, بالالى-شاعالى بولىپ, ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندا, توبەدەن جاي تۇسكەندەي قاسىرەت كەلدى. جازۋشى, جۋرناليست اتاعى كەڭ تاراپ, جۇرتتىڭ قۇمارتا وقيتىن شىعارمالار جازىپ, «بي اعا» دەپ ەلى توبەسىنە كوتەرگەن ب.ءمايليندى 1937 جىلعى 4 قازاننىڭ كەشىندە تۇرمەگە اكەتەدى. بەيىمبەتتىڭ جاسى 43-ءتىڭ, گۇلجامالدىڭ جاسى 37-ءنىڭ ۇستىندە ەدى. باقىتتى كۇندەر كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ كەتكەندەي كەزەڭ تۋدى.
بۇرىن تۇرمە دەگەندى بىلمەيتىن گۇلجامال ەندى وندا كۇندە باراتىن بولدى. كورسەتپەي, جولىقتىرماي اۋرەگە سالادى. ەكى اي شاماسى وتكەندە كەزدەستىردى-اۋ. بەيىمبەتتىڭ ءۇستى-باسىن, بەت-ءجۇزىن كورىپ شوشىپ كەتەدى. القا-سالقا, ءتۇرى جۇدەۋ, ءجۇزى سىنىق, شاشىن تاقىرلاپ الىپ تاستاعان, ءتىسىن سىندىرعان. ىشتەي كۇڭىرەنىپ, سىرتتاي سارىلىپ قايتتى. بۇدان كەيىن قانشا بارسا دا جولىقتىرماي قويدى. بارعان سايىن وتباسىنا قورقىنىش, ۇرەي ءتۇستى. بالا-شاعا بورداي ەگىلىپ, بوتاداي بوزدايدى. گۇلجامال كورەر تاڭدى كوزىمەن اتىرىپ ءجۇردى. تۇرمىس-جاعداي اۋىرلاي بەردى. ازىپ-توزۋعا اينالدى.
ءتورت ايدان اسسا دا گۇلجامال ەش حابار بىلە المايدى. تاعى دا تۇرمەگە كەلەدى. قاقپا الدىندا: «ا, قۇداي, بەيىمبەتپەن كەزدەستىرە گور», دەپ تىلەۋ تىلەپ تۇرعاندا ەسىكتى سىقىرلاتىپ اشىپ شىققان كونۆوي ءبىر قۇشاق كيىم-كەشەك اكەلىپ: «كۇيەۋىڭىزدىڭ كيىم-كەشەگى», – دەپ گۇلجامالدىڭ قولىنا ۇستاتا بەرەدى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن سەزىپ, بەيىمبەتتىڭ بار-جوعىن سۇراماق ەدى, كونۆوي كەرى كەتەدى. بودا-بوداسى شىعىپ, اڭىراپ قايتقان گۇلجامالدىڭ تۇرمەگە سول بارعان كۇنى 1938 جىلعى 27 اقپان ەكەن. ال ب.مايلين بۇدان ءبىر كۇن بۇرىن اتىلعان.
«جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, جىلاۋمەن كۇن ارتىنان كۇن وتكىزىپ, دەل-سال جاعدايدا جۇرگەن گۇلجامالدى دا اي جارىمنان كەيىن تۇتقىندايدى. قوياتىن ايىبى: «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى». قانداي ادام مۇنداي قاسىرەتتى كوتەرە الادى؟ جۇرەگى قالاي جارىلىپ كەتپەگەن؟ بەيىمبەت ايتقانداي مىقتى ەكەن; اسكەري كيىم كيىپ كەلگەن ەكى ادامعا: «سەندەر بۇنىمەن بەيىمبەتتى ءولتىرە المايسىڭدار, ونىڭ ورنىنا ەرتەڭ تاعى بەس مايلين ەرجەتەدى», – دەپتى تۇتىگىپ, بۇلقان-تالقان بولىپ. ەكى ادام سۇيرەي-مۇيرەي «قارا قۇزعىن» ماشينەسىمەن الىپ كەتەدى. ال بالالارىن باسقا كولىككە وتىرعىزادى. وسىلايشا ونەگەلى, بەرەكەلى وتباسىنىڭ وشاعى ورتاسىنا ءتۇسىرىلىپ, توز-توزى شىعارىلادى.
گۇلجامال جۇبايى امانات ەتكەن ەكى تاپسىرماسىن ورىنداي المادى. ءبىرى – قولجازبالارىمدى ساقتا, ەكىنشىسى – بالالارعا يە بول دەپ ەدى. زۇلمات زامان ورىنداۋعا مۇمكىنشىلىك بەرمەدى. ب.ءمايليننىڭ بارلىق كىتاپتارىن كامپەسكەلەپ الىپ كەتتى. گۇلجامالدىڭ ءوزىن تۇرمەگە تىقتى.
ول رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-ءشى بابى بويىنشا سەگىز جىلعا كەسىلىپ, ەتاپپەن ايدالىپ, الجير-ءدىڭ كۋپكو دەگەن لاگەرىنەن ءبىر-اق شىعادى. مۇندا ءوزى سياقتى باسقا دا ايەلدەرمەن بىرگە ادام توزگىسىز جاعدايدا ءجۇرىپ, «جازاسىن» تولىق وتەگەن.
ال ب.ءمايليننىڭ بالالارى اكەدەن ولىدەي, شەشەدەن تىرىدەي ايىرىلىپ قالعان. مەرەكە, راۋزا, ەدىل دەگەن بالالارىن پاناسىز بالالاردى قابىلداۋ ۇيىنە, ەڭ كىشى گۇلسىمدى بوبەكتەر ۇيىنە وتكىزىپتى.
سونىمەن گۇلجامالدىڭ تۇتقىندالعان كۇنى – 1938 جىلعى 13 ءساۋىر, ياعني بەيىمبەتتىڭ تۇرمەگە تۇسكەنىنە – 189, اتىلعانىنا 46 كۇن وتكەن كەز.
«الجير»-ءدىڭ 26-شى نۇكتەسىنىڭ ەڭ نەگىزگى بولىمشەسى «بۋرما» دەپ اتالعان. وسى جەردەن جان-جاعىنا شاعىن مەكەندەرىندە س.سەيفۋلليننىڭ زايىبى گۇلبارام, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ – بادريسافا, س.مەڭدەشەۆتىڭ – ءرازيا, س.ەسقاراەۆتىڭ – ءماريا, ءى.قابىلوۆتىڭ – ايشا, س.سادۋاقاسوۆتىڭ – ەليزاۆەتا, ت.رىسقۇلوۆتىڭ – ءازيزا, ت.ءجۇرگەنوۆتىڭ – دامەش, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتىڭ ءايىش اتتى زايىپتارى قايراتكەر ازاماتتارىنان ءبىر, بالا-شاعالارىنان ەكى ايىرىلىپ, ازالى كۇندەرىن وتكىزىپ, مال باققاندارى, باسقا جۇمىستار ىستەگەنى ءىشى-باۋىرىڭدى استاڭ-كەستەڭ ەتەدى.
گۇلجامالدىڭ تۇرعان شاعىن جۇرتى «كۋپكا» اتالعان. سول جەردى ىزدەپ بارىپ, ءوز كوزىمەن كورگەن جۋرناليست ق.احمەتوۆ «قوي قوراسىنىڭ, جەر تولەسىنىڭ ورىندارى جەرمەن جەكسەن بولىپ كەتكەن... تاسپەن شەگەندەلگەن قۇدىق جارتىلاي عانا كومىلىپتى. كۇل ءۇيىندىسىنىڭ كولەمى اجەپتاۋىر» – دەپ سۇرەڭسىز ءومىرىن «قۇپيانىڭ كىلتى كىمدە؟» دەگەن ماقالاسىندا جازعان ەدى. («قازاق ادەبيەتى» گازەتى, 1999 جىل, 22 قاڭتار).
مۇندا گۇلجامال قوي باقتى, لاگەر باسشىلارىنىڭ, كۇزەتشىلەردىڭ قورلاۋىن دا كوردى. بىردە قانىپەزەر قاراۋىلدىڭ قول سالعانى, تومپەشتەپ ۇرعانى, قوي قورانىڭ اۋزىنداعى دىڭگەككە بايلاپ قويعانى اشىندىرعانى سونشا, گۇلجامال قارسى تۇرىپ بەتىن قايتارادى.
وكىمەت تۇتقىن ايەلدەردىڭ جاعدايىن, كۇيزەلىپ جۇرگەنىن ەلەپ-ەسكەرمەك تۇگىلى ونان ءارى تۇرمىستىق جانە مورالدىق ءجايىن ادام ايتقىسىز اۋىرلاتقان. باستارىنا ىلەتىن ورامالدارىنا, قول جەڭدەرىنە, ارقالارىنا تۇرمەدەگى ءنومىرلەرىن جازىپ, ءىلىپ, تىگىپ قويۋ قورلاۋ ەمەس پە. نەگىزى جاسايتىن جۇمىستارى – مال باعۋ. وعان ءبارىنىڭ يكەمى كەلە بەرمەيدى. باقىلاۋشىلار مەن باستىقتارىنىڭ قاتالدىقتارىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ايبات كورسەتۋشىلەر دە بولماي قالعان جوق. تاعى بىردە لاگەردىڭ ەرەكشە ءبولىم باستىعى ميشين دەگەن گۇلجامالدى بالاعاتتاپ ۇرىسقان. گۇلجامال ۇستامدى, سابىرلى, شىدامدى بولسا دا, جانىن كۇيدىرگەنگە كۇيىنگەنى سونشا, قولىنداعى ايىر اشاسىن الىپ: «سەنىڭ مۇنداي قورلىعىڭدى ەستىگەنشە, سەنى دە, ءوزىمدى دە ولتىرەمىن. كۇيەۋىمدى قۇرتتىڭدار, بەس بالامدى جەتىم قالدىردىڭدار, ەندى ماعان مۇنداي ءومىردىڭ كەرەگى دە جوق!» دەپ الگىگە ۇمتىلعان ەكەن.
سورى قايناعاندا ۇلكەن قايعى ءتۇستى باسىنا. ءتورت جىل بويى باققان مالدان بىردە-ءبىر تۇياق شىعىن قىلماي ءجۇر ەدى, ءبىر كۇنى ەلۋ قويدى جوعالتىپ الدى. سورلاعانعا تاياق تيە بەرەتىنى نەسى ەكەن دەيسىڭ. قاڭتار ايىنىڭ قاقاعان ايازىندا قالاي ايىرىلىپ قالعانىن بىلمەيدى. ىزدەپ بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى جوق. تابا المايدى. سودان ءبىر اۋىلدىڭ ازاماتتارى جاناشىرلىق جاساپ, جەر قالدىرماي ىزدەپ تاۋىپ بەرىپتى. ءىشى-باۋىرى ەزىلىپ, جانى ودان ارمەن كۇيزەلگەن وعان لاگەر باستىعىنىڭ: «سەنىڭ كۇيەۋىڭ جاۋ, سەن دە جاۋلىق ىستەدىڭ... ءۇش كۇن بەرەم, قويدى تاۋىپ قوساسىڭ, ايتپەسە, ءوز وبالىڭ وزىڭە. بۇرىنعى جازاڭا تاعى سەگىز جىل قوسىلادى!» – دەپ اكىرەڭدەۋى دە ءوتىپ كەتتى, ءبىر جەردە سۇيەگىم قۋراپ قالاتىن شىعار دەپ تە ويلادى. شۇكىر, ايتەۋىر, تابىلدى-اۋ. قىسقا قايىرساق, كورمەگەنى جوق.
سونىمەن مەرزىمىن وتەپ, بوستاندىققا شىقتى-اۋ. وسىعان بايلانىستى نوتاريۋس راستاعان قۇجات قولىمىزدا ساقتاۋلى. وندا قازاق سسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوت كوللەگياسىنىڭ 1957 جىلعى 28 ماۋسىم كۇنى شىعارعان شەشىمى كەلتىرىلەدى. ول 1938 جىلعى 21 شىلدەدەگى گ.مايلينا جونىندەگى سوت شەشىمىنىڭ كۇشى جويىلعاندىعىن, قىلمىستىق ءىس-قۇرامى جوق دەپ تاۋىپ اقتالعاندىعىن بىلدىرەدى.
بوسانىپ شىققان سوڭ گۇلجامال تارىداي شاشىلعان بالالارىن ىزدەپ, جيناستىرادى. تۇرۋ ءۇشىن الماتىعا كوشىپ كەلدى. اۋكەنى عانا تابىلمادى. ول «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» رەتىندە ايىپ باتالونىنىڭ قۇرامىندا مايدانعا اتتاندىرىلىپ, سودان ءتىرى ورالمادى.
1965 جىلى ب.ءمايليننىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇلان-اسىر تويدى كورىپ جۇرەگى جارىلارداي قۋاندى. «جانى جىبەك ەدى» دەگەن ەستەلىگىن جاريالاتتى. تەك 80 جىلدىعىنا جەتە المادى, 74 جاسىندا دۇنيە سالدى. 28 جىلعى وكسىگىن باسىپ, حالىققا ريزا بولىپ, ناعىز انالىق رۋحىن الا كەتتى. ۇرپاقتارى بار ارتىندا قالعان.
ءى.جانسۇگىروۆتىڭ زايىبى فاتيما باتىلداۋ دا تاپقىر بولعان كورىنەدى. سونىڭ ءبىر مىسالىن عالىم ت.كولباي جوعارىداعى ماقالاسىندا: «ءىلياس ءجانسۇگىروۆتىڭ ۇلى بولاتتىڭ ءومىرىنىڭ ساقتالۋى كىسى تاڭدانارلىق. قولىنان تىرىدەي الاتىن بولعان سوڭ فاتيما اپاي نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە: «ودان دا ءوز بالامدى ءوز قولىممەن ءولتىرەيىن!» – دەپ بالعا الىپ, سەس كورسەتكەن! اناسىنىڭ ناعىز ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بولات جانسۇگىروۆ نكۆد بالالارىنىڭ قاتارىنا الىنبادى, بىراق حح سەزگە دەيىن «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» بولىپ كەلدى» – دەپ جازدى.
ءىلياس پەن فاتيمانىڭ ءۇمىت, يلفا اتتى قىزدارى مەن بولات دەگەن ۇلى بولدى. بالالارى جاس بولعانىنا قاراماي, وعان دا اياۋشىلىق كورسەتىلمەدى. ىلياسپەن ەكەۋى 1932 جىلى وتاسقان. نەبارى بەس-اق جىل ۋاقىت ءوتتى. بۇرىنعى كۇيەۋى ب.سۇلەەۆ تە جالامەن قۋعىندالعان. ەندى ءىلياس تا تۇرمەگە ءتۇسىپ, فاتيما تاعى دا اڭىراپ قالدى.
بىراق ەتى ءتىرى, وقىپ كوز اشقان, سول كەزدەگى ايتۋلى قىزمەتتەردە ىستەپ ىسىلعان ول ەندىگى ءومىرىن كۇرەسۋمەن وتكىزدى. ىلياسپەن ەكەۋىنىڭ جازىسقان حاتتارىن وقىساڭىز اراسىنداعى شىنايى ماحاببات سەزىمىن كورەسىڭ. امال قانشا, ول قىزىق ۇزاعىنان بولمادى. «سەنى ساعىنام, سەنى ويلايمىن» دەپ ءىلياس اعىنان جارىلسا, «ءىلياسىم... ساعىنعان فاتيماڭ» – دەپ فاتيما جۇرەك ءسوزىن ارنايدى ەكەن. سول قىزىق ءومىردىڭ شىرقىن بۇزىپ, استان-كەستەڭىن شىعاردى-اۋ. بارىنە توزۋگە دە, كۇرەسۋگە دە تۋرا كەلدى. اقىن ءىنىمىز امانحان ءالىم «ولمەس ءومىر, وشپەس عۇمىر» دەگەن ماقالاسىندا («قازاق ادەبيەتى», 1999 جىل, 22 قاڭتار) «كورىكتى, اقىلدى, ساۋاتتى, كوكىرەك كوزى اشىق, كوپ قاتارلارىنان كوش ىلگەرى وزا تۋعان, ونىڭ ۇستىنە قۇداي قوسقان قوساقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستالىپ, ولاردىڭ ارتىندا قالعان بالا-شاعا تاربيەسى قيناعان انانى كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ كورىڭىزشى. بولماسا, ءوزىڭىزدى سونىڭ ورنىنا قويىڭىزشى. بۇل الىپ-قاشتى, «سۋىق تا پىشاق كەستى وسەككە قيمايتىن ءىرى تۇلعا» دەپ جازعان. امانحاننىڭ سوزىندە ۇلكەن شىندىق بار. ب.مايلين جونىندە زەرتتەۋ ءجۇرگىزگەندە, ونىڭ دوسى ءىلياستىڭ دا, فاتيمانىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى كوپتەگەن دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى كورگەنىمدە سونداي وي ۇيالاپ ەدى.
ءيا, باسىنا كۇن تۋعاندا جوعارىداعى قاسيەتتەرى كۇش-قۋات بەرگەن شىعار, قايسارلىق كورسەتتى, ءجۇنجىپ كەتپەدى, ەسىنەن ايىرىلمادى. كەيىن «وتكەن ءومىرىم – سونشاما ماعىنالى, باي ءومىر» دەپ جازىپ, رەنىش ەتپەگەن. ونىڭ ءبىرى – قوساقتارىنىڭ قولجازبالارىن ساقتاپ, مۇراعاتقا وتكىزۋى بولسا, ەندى ءبىرى ولاردىڭ ۇرپاقتارىن توزدىرىپ جىبەرمەي, تاربيەلەپ جەتكىزۋى. سوندىقتان ول باقىتتى. جەتى بالاعا انا بولىپ, اينالا ۋشىعىپ تۇرعان زاماندا ولاردى ءوسىرىپ شىعارۋى وڭاي بولماعانى تۇسىنىكتى.
باسقا ايەلدەر سياقتى لاگەرگە ايدالماسا دا ونىڭ كورگەنى دە ونداعىدان كەم بولدى دەي المايمىز.
فاتيما عابيتوۆانىڭ تاعدىرى دا كۇردەلى بولدى. الداۋ, تەرگەۋ, ايداۋ, وسەك-اياڭ, اياقتان شالۋ سياقتى ارامزالىققا مويىماعان جان. مۇرا ەتىپ جازىپ قالدىرىپ كەتكەن «ورتەڭدە ونگەن گۇل» اتتى كىتابىن وقىساڭىز, سان سىرلى, كوپ قىرلى ءومىردىڭ قۇپياسىنا قانىعاسىز. نەشە ءتۇرلى بەزبۇيرەكتەر بولعانىنا تاڭ قالۋدىڭ ءجونى جوق. سوعان فاتيمانىڭ مىنا ءسوزى دالەل: «ءىلياس الىنىسىمەن م. مەنىڭ پاتەرىمە كوشىپ كەلدى. ءتورت بولمەلى پاتەرىمنىڭ ءۇش بولمەسىندە ول, ءبىر بولمەسىندە 4 بالامەن, اۋرۋ اناممەن مەن قالدىم. كۇندە م. «كۆارتيرانىڭ وردەرى مەندە, باسقا جاققا كوشىڭدەر» دەيتىن بولدى... م-دان: «مەن بوسانىپ, تۋىتحانادان قايتقانشا بالالارىم وسى ءبىر بولمەدە وتىرا تۇرسىن. بولنيتسادان كەلىسىمەن ءبىر جەرگە كوشەرمىز, تىلەۋىڭ بەرسىن, م!» دەدىم. سوندا ول: «ءسىزدىڭ بالالار مەن ءبىزدىڭ بالالار ءبىر ەسىكتەن قالاي كىرىپ-شىعىپ جۇرەدى؟» دەپ بەتىمە ەجىرەيە قارادى. انە, سول كۇنى وداقتىڭ جۇك تاسيتىن ماشيناسىمەن گۇلجامالدىڭ اۋىز ۇيىنە كوشىرىپ تاستادى. (گۇلجامال بەيىمبەتتىڭ ايەلى). «اۋىز ۇيگە ءوزىمىز التى جان ەپتەپ سىيساق تا, جۇگىمىز سىيمادى. زاتتارىمىز دالادا شاشىلىپ قالدى» – دەپ جازعان ەستەلىگى تەپەرىشتىڭ باستالۋىن بىلدىرەدى. ءبىر سەبەبى بولعان شىعار, بەزبۇيرەك م-نىڭ اتىن اتاماپتى. ەڭىرەپ قالعان اناعا بۇل دا ءبىر سوققى.
تاعى تىڭداپ كورەيىك فاتيمانى: «قاندى مارتتان سوڭ» قاھارلى اپرەل كەلدى. كۇندە قۇت ۇشىرارلىق جاڭا حابار. نكۆد-ءنىڭ ەسىگىن قۇرعاتپايمىز. ك-نىڭ (كامەرا) ىشىندە ەرىمىزبەن كورىستىرۋىن سۇراپ س-گە (تەرگەۋشى) حابارلاسامىز... «قاتىندارىن دا ايدايدى ەكەن, بالالارىن بالالار ۇيىنە الادى ەكەن» دەگەن حابار زارەمىزدى الدى... اپرەلدىڭ سوڭعى كۇندەرىندە س-تەل (تەرگەۋشى) ەرىمىزبەن كورىستىرۋدەن باس تارتتى. «ەرىڭىز مەنىڭ قاراماعىمنان كەتتى, ەندى ماعان حابارلاسپاڭىز», دەدى. جانە سول كۇنى مەنىڭ ءوزىمدى ۇستاۋعا ەكى ورىس, ءبىر مارجا كەلدى. قىزىل ۆاگوننان قورىققانىمنان ءۇش بالامدى ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن قالام قاپالعا جىبەرىپ ەدىم. ول بالالارعا باس-كوز بولىپ الىپ كەتكەن ناعاشى اپام حۇپپي بولاتىن. ۇلكەن ۇلىم جانىبەكتى دە ءبىر جىلعا تۇرمەگە قاماتقان ەدى. نكۆد-نىڭ «جيىرما ءتورت ساعات ىشىندە الماتىنى تاستاپ, قايدا بولسا دا ەكى جىلعا كەتەسىز» دەگەن قاتقىل بۇيرىعى بەرىلدى. ويلانا كەلە سەمەيگە جول تارتادى. بۇل – جەر اۋدارۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. ءوزىنىڭ جازعان حاتى بويىنشا حۇپپي بالالارىن الىپ سەمەيگە كەلەدى. ەكەۋى ءبىر-بىرىنە سەرىك بولىپ ەكى جىل مەرزىمىن وتەپ الماتىعا ورالادى. بىراق ءوزى سياقتىلاردىڭ الماتىدا تۇرۋعا قۇقى جوق ەكەن, 1942 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تاعى قۋىلادى. بۇل جولى م.اۋەزوۆتىڭ دە اقىل قوسۋىمەن مەركە جاقتى ساعالايدى. ول جاقتا تۇرۋ دا جەڭىل بولمادى. اقىرى ىلياسپەن ءجۇزدەسە المادى. جانىبەگى ەر جەتىپ, مايدانعا اتتاندى دا, ورالمادى. قايعى-قاسىرەت كورىپ جۇرسە دە قالعان بالالارىن قاتارعا قوسۋعا بار كۇش-قاجىرىن جۇمسادى. سونىڭ ءبارى ەرتە قارتايتىپ, ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك كۇيىنە جەتكىزگەن. 1968 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا ناۋقاستان قايتىس بولدى. الايدا, ءى.جانسۇگىروۆتىڭ اقتالعانىن ەستىپ ءبىلىپ, ونىڭ جيناقتارىنىڭ جارىققا شىققانىن كوزىمەن كورىپ تاۋبە ەتتى.
ەندى «قايران انالار-اي!» دەپ ءىشى-باۋىرىمىز ەلجىرەپ, زارلاتىپ, قاسىرەت شەكتىرگەندەرگە لاعنەت دەيمىز.
توقتار بەيىسقۇلوۆ, جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
الماتى.
سۋرەتتەردە: گۇلبارام سەيفۋللينا مەن ءسابيت مۇقانوۆ. 1964 جىل; فاتيما عابيتوۆا – جانسۇگىروۆا; گۇلجامال مايلينا. 60-شى جىلدار.
