09 شىلدە، 2011

ازاماتتى ارداقتاۋ، قالامگەردى قۇرمەتتەۋ ۇلگىسىندەي جيناق جارىق كوردى

272 رەت كورسەتىلدى
كورنەكتى قالامگەر، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الىبەك اسقاروۆتىڭ شىعارماشىلىعى – قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قىمبات قازىناسى، ۇلتتىق ءسوز ونەرىندەگى ۇزدىك ۇلگىلەردىڭ ءبىرى. «فوليانت» باسپاسىنان جاڭا عانا جارىق كورگەن «التاي جىرشىسى» اتتى جيناق وسى ويدى وقىرمان ساناسىنا ورنىقتىرا تۇسەدى. كىتاپ جونىندە ونىڭ قۇراستىرۋشىسى قۋات بوراش بىلاي دەيدى: مۇزارت شىڭدارى مىڭجىلدىق­تار­دا مۇقالماي، جۇزجىلدىقتار­دىڭ ءجۇ­رەك ءلۇپىلىن ۇزبەي تىڭداپ كەلە جاتقان ءور التاي تالاي-تالاي تار­لاندى دۇنيەگە اكەلگەنى جۇرت­شى­لىق­قا جاقسى ءمالىم. سوندىقتان ال­تاي­دىڭ تۇلعاسى قانشا­لىقتى اسقاق بولسا، قۇرساعى دا سون­شالىقتى قۇتتى. ارعىسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، كۇ­نى كەشە قازاق ادەبيەتىنە ق.ىسقاق پەن و.بوكەيدەي قارىمدى قالامگەر­لەردى بەرگەن اسقارلى التاي ەدى. سول التاي الاش جۇرتىنا ەش تارى­لماستان ءالى­بەك اسقا­روۆتاي قانىنا سيا تامعان تاماشا ءسوز شەبەرىن دە تارتۋ ەتتى. مۇنداي قۇبى­لىسقا قۋاناسىڭ دا، مارقاياسىڭ دا. الىبەك اسقاروۆ – بۇگىندە ادە­بي­ە­تى­مىزدىڭ كورنەكتى وكىلى، سىرباز دا سىر­شىل جازۋشى، بەلگىلى قوعام قاي­رات­كەرى. ول شىعارماشىلىعىنىڭ شى­­ڭىندا تىنىستاپ، تۇمانىڭ تۇنى­عىنداي كاۋسار تۋىندىلارىمەن وق­ىر­مانىنىڭ رۋحاني ءشولىن قاندىرىپ كەلە جاتقان دارىندى قالامگەرلەر قاتارىنان. التايىن الاتاۋمەن قاۋىش­تىر­سام دەگەن ىزگى نيەتپەن ارۋ الماتىدا شى­عار­ماشىلىق جولىن باستاعان قالام يەسى بۇگىنگى ءور التايداي ءوز بيىگىن سوم­داي­تىنىن سەزبەگەن دە شى­عار دەپ ويلايسىڭ. وسى كۇنگى تۇ­تاس­تاي «ءالى­بەك­تىڭ الەمىن» جاساۋ جو­لىندا ول قانشاما تەر توكتى، ايانباي ەڭبەك ەتتى دەسەڭشى؟! سول ەڭبەگى وعان ءتول ادەبيەتىمىزگە سونى ءتاسىل، تىڭ ورنەك اكەلدىردى، وزىنە عانا ءتان قاي­تالانباس جازۋ ءستيلىن ورنىق­تىردى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى، بۇگىندە وننان استام كىتاپ­تىڭ اۆتو­رى ءا.اسقاروۆتىڭ شىعارما­شى­لىعى تۋرالى قازاقتىڭ نەلەر ءبىر اۋزى دۋالى جاق­سىلارى مەن جاي­ساڭ­دارى پىكىر ءبىلدىرىپتى. ولار­دىڭ ىشىندە كوركەم ءتىلدىڭ اب­ىزدارى، اقىن-جازۋ­شىلار ق.مىرزاليەۆ، ش.مۇر­تازا، گ.بەلگەر، م.الىمباەۆ، ادە­بيەت زەرتتەۋشى اكادەميكتەر مەن عىلىم دوك­تور­لا­رى س.قيراباەۆ، ش. ەلەۋكەنوۆ، ب.كارى­باەۆا، ق.ابدەز ۇلى، ج.اسكە­بەك­قى­زى، اكادە­ميك-فيلوسوف­تار ءا.نىسانباەۆ پەن ع.ەسىم، تا­ريح­شى ب.اياعان سىندى سوقتالى تۇل­عا­لار بار. ءبارى دە كولەمدى ماقا­لالار جازىپتى، مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىنە ارقاۋ ەتىپتى. جازۋشى شى­عار­مالارى جونىندە تۇشىمدى وي، جاق­سى پىكىر ءبىلدىرىپتى. جازۋشى ەڭ­بەكتەرىنىڭ كوركەمدىك ءارى مازمۇندىق قۇندى­لىق­تارىنا ءبارى دە جوعارى باعا بەرىپ، ورتاق پايىم جاساپتى. مۇنداي زور باعاعا يە بولۋ – قو­لىنا قالام ۇستاعان ءاربىر قالام­گەردىڭ ار­مانى، ماڭدايىنا بۇيىرعان سيرەك با­قىت دەر ەدىك. «التاي جىرشىسى» اتتى جي­ناق­قا اعا ۇرپاقتىڭ وسىنداي ايتۋلى وكىل­دەرىنەن باستاپ، سوڭعى كەزدە ءسوز ونە­رىندە سورەدەن كورىنىپ جۇرگەن جاس بۋىن عالىمدار مەن قالامگەرلەردىڭ الىبەك اسقاروۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى، ماقالا­لا­رى مەن ولەڭدەرى، زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قاراپايىم وقىر­مان جۇرتشى­لىق­تىڭ جىلى لەبىزدەرى توپتاستىرىلدى. جيناقتى قۇراستىرۋدا قالامگەر تۋىندىلارىن ىزدەپ وقيتىن ادە­بي­ەت­سۇيەر قاۋىمعا اۆتوردىڭ ازامات­تىق بولمىسى مەن شىعارماشىلىق الەۋەتىن كوشەلى وي يەلەرىنىڭ جەكە كوزقاراسى مەن پىكىر-بايلامدارى ار­قىلى تانىس­تى­رۋدى ماقسات ەتتىك. سونداي-اق، بۇل كىتاپ قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تى­نى­سىن تىڭداپ، تا­مىر سوعىسىن باعامداپ جۇرگەن جاس عالىمدار مەن زەرتتەۋ­شى­لەردىڭ عى­لى­مي ىزدەنىستەرى ءۇشىن دە قا­جەت قۇرالعا اينالادى دەگەن ويدامىز. بۇل ورايدا كىتاپتى پاراقتار ال­دىندا ونىڭ شىعارمالارىنا قا­تىستى پارىقتى ويلاردىڭ ءبىر پا­راسىنا توق­تالىپ وتسەك ارتىق بولا قويماس. ماسەلەن، ءا.اسقاروۆتىڭ «ءور التاي، مەن قايتەيىن بيىگىڭدى...» روما­نى جاي­ىن­دا زاڭعار جازۋشى­لا­رى­مىزدىڭ ءبىرى شە­رحان مۇرتازا: «لەۆ تولس­توي­دىڭ «قاجىمۇراتىنداعى» سو­قا جى­رىپ كەتكەن تۇيەجاپى­راق­تىڭ تامى­رىن­داي اۋ­ىل­­دىڭ جانى ءسىرى، تامىرى تەرەڭدە، سونى كوركەم ادە­بيەتتەن كو­رەم دەگەن كىسى وسى كىتاپتى وقىسىن»، دەپ وقىر­مانعا با­عىت سىلتەيدى. اكادەميك سەرىك قي­راباەۆ: «بۇل – ءبىر عا­جايىپ ليري­كالىق حيكايا، جۇپ-جۇمساق، ءموپ-ءمول­دىر، ادامنىڭ سەزىمىن، ويىن تەرەڭنەن قوزعاپ، قۇيىلىپ تۇرعان سىر» ەكەنىن بۇكپەسىز جەتكىزەدى. ال ايتۋلى عالىم، قازاق زيالىسىنىڭ ءبىلىمدارى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ: «ءور التاي، مەن قايتەيىن بيىگىڭدى...» – تاۋەل­سىزدىك كە­زە­ڭى ادەبيەتىنىڭ شۇعىلالى شى­عار­ماسى» – دەگەن ساليقالى ساراپتاما جاسايدى. الىبەك اسقاروۆ تاقىرىپتى يگەرۋدەگى شەبەرلىگى مەن وقيعانى ءوربى­تۋدەگى تىڭ ورنەگى ارقىلى كەيىنگى جاستاردىڭ دا رۋحاني سۇرانىسىنىڭ كىلتىن تاپ­قانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ايتالىق، جاس ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ايگۇل سەيىلوۆا: «تاۋەلسىزدىك قولعا ءتيىپ، قوعامدىق قا­تى­ناستار الماس­قان­نان كەيىن ادەبيەت­شىلەر «الدانعان ۇرپاق، اداسقان ۇرپاق» جايىندا ءجيى-ءجيى ايتىپ ءجۇردى. بىراق ول ءما­سەلەگە بەل شەشىپ كىرىسكەن دە، جازعان دا قالامگەر جوق بولدى. وسى تۇر­عى­دان كەلگەندە جازۋشى الىبەك اسقاروۆ وتكەن ءداۋىردىڭ قالتارىستى ساتتە­رىن اشىپ كورسەتكەن «سوتسياليزم حي­كاياتى» پوۆەسى – تۇتاس ۇرپاقتى الداعان، اداستىرعان كىم دەگەن ناقتى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋىمەن تىڭ دۇنيە»، دەگەن توقتامعا كەلەدى. مىنە، وسىلايشا جازۋشى شىعار­مالارى قوس بۋىننىڭ رۋحاني توقاي­لا­سۋىنا جول سالىپ، ۇندەستىكتىڭ ءۇز­ىلمەيتىن جىبەك ءجىبىن جالعاۋىمەن دە قۇندى دەر ەدىك. ءسوز سوڭىندا كىتاپتاعى ەكى پىكىردى قوسا كەلتىرە كەتكىم بار. ونىڭ ءبىرى ءالى­­بەك اسقاروۆتى ازامات رەتىندە، ەكىنشىسى قالامگەر رەتىندە تانىتۋعا ارنالعان. _________________ قۋانىش سۇلتانوۆ، پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى، مەملەكەت قايراتكەرى.

جاۋاپكەرشىلىگى  مول ازامات

الىبەك اسقاروۆتىڭ ءبىر كەرەمەتى، ءوزى نە نارسەگە بولسا دا بىلۋگە قۇشتار بوپ، ءاردايىم ىزدەنىستە جۇرەدى. سودان كەيىن نە ايتسا دا ءبىلىپ ايتادى، نە جازسا دا ءبىلىپ جازادى. ءوزى ءبىلىپ، كوڭىلگە تۇيمەگەن دۇنيەگە ەشقاشان جۋىمايدى. سونىمەن بىرگە، ءالى­بەكتىڭ تاعى ءبىر عاجابى – وتە جاۋاپكەرشىلىگى جو­عارى ادام. الىبەككە ايتقان شارۋاڭ اياقسىز قال­مايدى، ۋادە ەتىلگەن دۇنيە ۇمىتىلىپ كەتپەيدى. بىلايشا ايتقاندا، الەكەڭ – ىشكى جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى ازامات. زامانداس، قالامداس ءىنىمىز تۋرالى ودان ءارى ايتار بولساق، الىبەك – مىنەزگە باي جىگىت. الىبەك اسقاروۆ سياقتى جىگىتتەردى قازىنا دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك. ول كىم كورىنگەنمەن ءتىل تابىسا بەرۋدىڭ جولىن ىزدەمەيدى. ول ءوزىنىڭ مىنەزىمەن ءار ءتۇرلى حاراكتەرلى ادامدارمەن دە، ءار ءتۇرلى قاراما-قايشىلىقتى جۇرگەن ادامدارمەن دە سويلەسۋگە قابىلەتى جەتەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى ءالى­بەك­تەي تازا، الىبەكتەي جاۋاپكەرشىلىكتى، ءالى­بەك­­تەي ءوزىن-ءوزى مىندەتتەۋشى جانە باستاعان نارسەسىن ايا­عىنا دەيىن جەتكىزەتىن تياناقتى جىگىتتەر بولسا، كوپ نارسەدە العا قاراي دامىپ وتىرار ەدىك دەپ ويلايمىن. * * * ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

سافاري  جانرىنىڭ ىزاشارى

ادەبيەتتە نە كوپ، قيىندىق كوپ. وعان كەلۋ قيىن، ور­نى­عىپ قالۋ ودان قيىن، ويىپ ورىن الۋ ودان دا قيىن. ال ادەبيەتتە بەلگىلى ءبىر باعىتتىڭ باسىندا تۇرۋ، سول باعىتتى ارناعا اينالدىرۋ، جانر رەتىندە تۇراقتاندىرۋ ءتىپتى قيامەت-قايىم. الىبەك اسقاروۆتىڭ ماڭدايىنا قازاق ءسوز ونەرىندە سافاري جانرىنىڭ ءىزاشارى بولۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلدى، وسى باقىت قالامگەرلىك تاعدىرىنا بۇيىردى. قازاقتىڭ كادىمگى «ساپار» سوزىمەن استاسىپ جاتقان، اراب­تىڭ «سافارىنان» شىققان بۇل ۇعىم بۇگىندە بۇكىل الەمدە جاڭا ادەبيەت ومىرگە الىپ كەلگەن سونى جانر كۇيىندە، تىڭ تەرمين تۇرىندە قابىلدانعان. ە.حەمينگۋەي، X.ماككوي، دج.ادامسون، ت.ب. قالامگەرلەردىڭ تۇنىپ تۇرعان تازا دا تاعى تابيعاتتىڭ قويناۋ-قويناۋىنا تىكەلەي ءوزى بارىپ، ءبارىن ءوز كوزىمەن كورىپ، ءوز تانىم-تۇيسىگىمەن اق قاعازدىڭ بەتىنە ءتو­گىل­دىرىپ تۇسىرگەن تاماشا جازبا­لا­رىنان كەيىن وسى جاڭا جانرعا الدىمەن قالام تارتقان ءا.اسقاروۆتىڭ «كوككول»، «شىن­دىعاتاي»، «مۇزتاۋ»، «شابانباي» سىندى دۇنيەلەرى جىل ءوت­كەن سايىن تابيعات-انا­مىزدان الىستاتىپ، جانىمىزدى ءجۇ­دە­تىپ بارا جاتقان مىنا جاھاندانۋ داۋىرىندە ايرىقشا اياۋلى. بۇل تۋىندىلار قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءومىردى تانىپ-ءبىلۋى الەمدىك ءسوز ونەرى وكىلدەرىنىڭ ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگىلەرى ارنا­­سىن­دا دامۋعا اۋىسقانىنىڭ ايشىقتى ايعاعى رەتىندە دە قىمبات.
سوڭعى جاڭالىقتار

ىرىستى ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى

ەلباسى • بۇگىن، 01:03

ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەل

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:38

كونە مۇرالار – حالىق قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:12

اتام ايتقان جارىق جۇلدىز

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:04

يراننىڭ تاڭداۋى

ساياسات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار