09 شىلدە، 2011

تاعدىرى بەيمالىم حۇسايىن

219 رەت كورسەتىلدى
قوستانايلىق حۇسايىن ىسقاق­ ۇلى بەكەنتاەۆ تۋرالى كەزىندە جوندەمدەپ ايتىلماي قالىپتى. تاسادا قالعان تاعدىر يەسى ەكەن. ۇرپاعى دا قالماعان سىڭايلى. تەك نەمەرە ءىنىسى، جۋرناليست بەك­سۇلتان بەكەنتاەۆتىڭ ىزدەنۋىمەن ومىرباياندىق دەرەكتەرى جاريا­لا­نىپ قالعانىنا دا شۇكىرلىك ەتۋگە تۋرا كەلەدى. بەكەڭ وبلىستىق «قوس­تاناي تاڭى» (بۇرىنعى «كوممۋنيزم تاڭى») گازەتىندە كوپ جىلدار بويى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتتى. سوندا ارىپتەس اعامىزدان اراكىدىك باۋى­رى تۋرالى ساعىنىش سوزدەرىن ەستىپ قالاتىنبىز. ۇستازىمىزدىڭ: «ءبىزدىڭ تۇقىم تەگىن ەمەس»، دەگەندەي ماقتانىش سەزىمىنە بولەنىپ، مارقايا تۇسكەن شاقتارىنا كۋا بولىپ ەدىك. بۇگىن ويلاپ وتىرساق، ورىندى ماقتانىش ەكەن-اۋ. بەكەڭ دە وتكەن دۇنيەدەن. زەينەتكە شىق­سا دا قالامسابىن تاستاماي، ءوڭىر شەجىرەسىن جازۋمەن ءبىر تى­نىم تاپپادى. دەربەس گازەت شىعارىپ، تاريح قويناۋىنان دەرەك ءسۇزىپ، كە­يىنگى ۇرپاققا مول مۇراسىن اماناتتاپ كەتكەن كوكىرەگى كومبە، ويى تەرەڭ، جازعانى مول قالامگەر ەدى. ءسوزى قالدى. سول مەدەت. بەكسۇلتان ۇستازىمىز نەمەرە اعاسى حۇسايىن بەكەنتاەۆ تۋرالى ايتقاندا، ونىڭ الدىمەن قوس­تا­ناي رەالدىق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ، ماسكەۋ كوممەرتسيالىق ينستي­تۋتى­نا تۇسكەنىمەن، بۇل وقۋ ور­نىن اياقتاي الماعانىنا كۇدىك كەلتىرىپ وتىراتىن. ونىڭ سىرى نە بولدى ەكەن؟ ماسكەۋ مۇراعات­تارى­نا سۇراۋ دا سالىپ كوردى. كو­ڭىل دەمدەرلىك ناتيجە بولمادى. 1896 جىلى جىتىقارا اۋدانى­نىڭ زابەلوۆكا پوسەلكەسىندە ءدۇ­نيە­گە كەلگەن حۇسايىننىڭ ءتۇسىپ تۇر­عان ينستيتۋتتى ءتامامداپ شىق­پاۋىنىڭ (كەيىنگى تابىلعان قۇجات بويىنشا ينستيتۋتتى ءتامام­داۋى­نىڭ دا نەگىزى بار – ق.ءا.) سىرى نەدە ەكەن؟ بۇعان قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇ­را­عاتىنان الىنعان مىنا قۇ­جات­تار ارقىلى بىرسىدىرعى كوز جەتكىزۋگە بولادى: «حالىق كوميس­سا­رياتىنىڭ وكىلدىگىنە. كيررەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ازاماتى ح.ى. بەكەنتاەۆتان ءوتىنىش. 1916 جىلى مەن كارل ماركس اتىنداعى (بۇرىنعى كوممەرتسيالىق ينستيتۋت) حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ستۋدەنت بولىپ قابىلدانىپ، مەزگىلىندە كەلە الماعان ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىندا بولۋىم سەبەپتى، 1918 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن وقۋ ساپىندا بولدىم. وقۋعا مەزگىلىندە كەلە الماۋىمنىڭ سەبەبى مىنا­دا جاتىر. كيررەسپۋبليكاسى مەنى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جۇ­مىس­قا تارتقان ەدى. وسىلايشا ءۇزى­لىپ قالعان وقۋىمدى جالعاستىرۋ نيەتىمەن حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءوتىنىش ءتۇسىردىم. وقۋ ورنى مىناداي تالاپ قويدى. ولار وقۋعا ۇلگەرىپ كەلە الماۋىمدى مە­نىڭ تىكەلەي كىنام رەتىندە قا­بىل­داپ، قايتادان ينستيتۋتقا ءتۇسۋ ەمتيحانىن تاپسىرۋىمدى مىندەتتەدى. وسى جاعدايدى سىزدەرگە ەسكەرتە كەلىپ، مەنىڭ اتالعان ينس­تي­تۋتقا ءتۇسۋ ەمتيحانىنسىز قابىل­دانۋى­ما، ياعني ستۋدەنتتىك قۇ­قىم­دى قالپىنا كەلتىرۋلەرىڭىز ءۇشىن كاسىپتىك ءبىلىم باستىعىنا ءوتىنىش جاساۋىن سۇرايمىن. قۇرمەتپەن ح.ى. بەكەنتاەۆ. قولى قويىلعان. 11.11.1920 ج.» (قر ومم، 196-قور، 1-ءتىزىم، 50-ءىس، 220-پاراق). ونىڭ قىزىل سيامەن، كوركەم جازىلعان وسى وتىنىشىنەن ءبىراز جايتتى اڭعارۋعا بولار ەدى. ال وسى وقۋى ۇزىلگەن ەكى جىل ىشىندە ونى كيررەسپۋبليكاسى قانداي جۇمىستارعا پايدالانىپ ەدى؟ ەندى سوعان كەلەيىك. ح.ى. بەكەنتاەۆ 1918 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وتكەن تورعاي وب­لىسى كەڭەستەرىنىڭ 1-قۇرىل­تايىن­دا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلانادى. دالالىق ولكەدەگى العاشقى اسكەري كوميس­سار­دىڭ ورىنباسارى بولادى. رەسپۋبليكا حالىق كوميسسارياتىنىڭ رسفسر ۇلتتار ءىسى جونىندەگى قا­زاق ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىن­باسارى بولىپ ەڭبەك ەتىپتى. 5-بۇكىل­رەسەيلىك كەڭەستەر قۇرىلتايىندا تورعاي وبلىسىنان سايلانعان ءۇش دە­لەگاتتىڭ ءبىرى بولعان ەدى. سونى­مەن بىرگە رسفسر ۇلتتىق كوميس­سا­رياتى جانىنداعى ۇلتتار ءىسى جونىندەگى قازاق بولىمىندە قىزمەت ىستەدى. مىنە، ستۋدەنت كەزىندە-اق ونى قىرعىز رەسپۋبليكاسى وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارۋعا پاي­دا­لانىپتى. ارينە، ءبىلىمىن، ءومىر­گە ورنىقتى كوزقاراسىن ەسكەرگەنى بايقالادى. وسىنشا قيىن سالادا قاجىرلى ەڭبەك ەتە بىلگەن قازاق­تىڭ قارشاداي قارا بالاسى حۇ­سا­يىندى ەندى قايتىپ، وقۋىنان سەبەپسىز قول ۇزگەن سەلتەڭبايلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولار ەدى؟ اقىل جەتپەيدى. ەشقانداي جاز­عى­رۋعا دا جاتپايدى عوي. سوندىقتان دا بولار، 1922 جىلدىڭ 4 قارا­شا­سىندا قىرعىز رەسپۋبليكا­سىنىڭ وكىلەتتى وكىلى ديۆەەۆ پەن جاۋاپ­تى حاتشى كونستانتينوۆ كاسىپتىك ءبىلىم باستىعىنا ستۋدەنت ح.ى. بەكەنتاەۆتى ءوزى وقىپ جۇرگەن كارل ماركس اتىنداعى حالىق شا­رۋا­شىلىعى ينستيتۋتىنا ەمتي­حانسىز قابىلداۋعا ءوتىنىش جول­داعان بولاتىن. بۇل قۇجاتقا دا (قر ومم، 196-قور، 1- ءتىزىم، 50-ءىس، 219- پاراق) كوزىمىز جەتكەن ەدى. مىنە، ودان ءارى ح.ى. بەكەن­تاەۆ­قا قاتىستى قۇجاتتار ساپ تىيىل­عان. ونىڭ اتالعان وقۋ ور­نىن بىتىرگەن-بىتىرمەگەنى جونىندە ەشقانداي اقپار جوق. سوندا قالاي بولعانى؟ وقۋىندا ۇزدىك اتانىپ، ونى ءتامامداماي جاتىپ-اق جو­عا­رى لاۋازىمدارعا جەگىلگەن نا­عىز قازاققا ءتان ءمارت مىنەزدى، ەرەكشە جاراتىلىس يەسى جاس جىگىتتىڭ تەپسە تەمىر ۇزەتىن كەزىندە اققان جۇلدىزداي نازاردان ىسىرىلىپ قالۋىنىڭ سىرى ءالى كۇنگە بەلگىسىزدىگى قىنجىلتادى. جۋرناليستىك ۇستازىمىز بەك­سۇلتان بەكەنتاەۆتىڭ دا ءوز باۋى­رىنىڭ سىرىن اشا الماي كەتكەن جۇمباعى وسى ەدى-اۋ! تاعدىردىڭ قاتىگەزدىگى دەمەسكە لاج جوق! ءمۇم­كىن... ۇمىتتەن كۇدەر ۇزبەسپىز... قايسار ءالىم.
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار