كەمشىلىكتەر اشىلىپ, كەلەلى مىندەتتەر جۇكتەلدى

سوتقا دەگەن حالىق سەنىمىن قايت­كەندە ارتتىرۋعا بولادى؟ ول ءۇشىن نەندەي وڭدى شارالاردى جۇزەگە اسىرعان ءجون؟ جالپى ەلىمىزدەگى ەڭ ادال دا ءادىل سوت ءۇيى دەپ سوڭعى سەنىمىن ارقالاپ كەلگەن ادامداردىڭ اق ءۇمىتىن قالاي اقتاۋ كەرەك؟ بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ سوت رەفورماسىنىڭ دامۋىنا قاتىستى بەرىلگەن تاپسىر­ما­لارى قالاي ورىندالىپ جاتىر؟  مىنە, وسىنداي كوپتەگەن سۇراقتار­دىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن كەشە جو­عارعى سوتتا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىنداعى رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى قورىتىندىلاندى. الدىمەن بايانداما جاساعان جو­عارع­ى سوت توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ ۇستىمىزدەگى جىل مەملەكەت باسشى­سىنىڭ جارلىعىمەن ەل تاۋەلسىز­دىگى­نىڭ جيىرما جىلدىعى جىلى دەپ اتال­عاندىعىن, سوعان وراي ەل سوتتارى ال­دىن­دا وتە ماڭىزدى دا جاۋاپتى مىندەتتەر تۇرعانىن ايتىپ ءوتتى. سوت ءجۇ­يە­سىنىڭ بۇگىنگى, ەرتەڭگى بارىسى قازىر­دەن باستاپ ناقتى ايقىندالۋعا ءتيىس. حالىققا ءتيىمدى سوت جۇيەسىن قۇرۋ جو­لىندا اياقتان شالار قانداي كەمشىلىكتەر بار جانە ولاردى ءتۇپ تامىرىمەن جويۋ بارىسىندا سوت قاۋىمداستىعى نەندەي شارالاردى ىسكە اسىرا الادى؟ بۇل سۇراقتارعا وسىندا جينالعان وب­لىس­تىق سوتتاردىڭ, سوت القالارىنىڭ توراعالارى ءبىزدىڭ قازىرگى جاڭادان باس­تالىپ جاتقان جۇمىسىمىزدىڭ ماق­ساتى نە, حالىققا بەرەر پايداسى قان­داي بولاتىندىعى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن, ويلارىن ورتاعا سالۋ ارقىلى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس, دەدى جوعارعى سوت ءتور­اعاسى. وسى ورايدا جينالعان بارلىق وبلىستىق سوت جانە القا توراعا­لارى­نىڭ قاتىسۋىمەن جارتى جىل بويى اتقارىلعان جۇمىستار ساراپقا سا­لىن­دى. جان-جاقتى تالقىلاندى. جوعارعى سوتتىڭ القا توراعالارى جانە جوعار­عى سوت سۋديالارىنىڭ قاتىسۋىمەن قان­داي كەمشىلىكتەر ورىن العانى اشىق ايتىلىپ, ءوزارا سىن ءورىسىن تاپ­تى. سۋديالار وداعىنىڭ V سەزىندە ەل­باسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىن­داۋ بارىسىندا – قولعا الىنعان جۇمىستار پىسىقتالدى. بايانداماشى ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى سوت­تار­دىڭ جۇمىس ساپاسى جالپى ال­عان­دا تۇراقتى دەڭگەيدە ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. اۋداندىق جانە وعان تە­ڭەس­تىرىل­گەن سوتتار ۇكىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋ كورسەتكىشى 0,5 پايىزدى قۇرادى, ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 0,6 پايىز بولعان ەدى. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوت­تار شەشىمدەرىنىڭ جوعارى تۇرعان سوتتاردا كۇشىن جويۋ كورسەتكىشى 0,2 پايىزعا ءوسىپ, 0,6 پايىزدى قۇرادى. وسى ورايدا  الاڭداتارلىق ءجايت, اۋ­دان­دىق سوت سۋديالارىنىڭ جۇكتە­مە­سى ءالى دە نورماتيۆتەن 1,5-2 ەسە ار­تىق بولىپ وتىر. دەگەنمەن وسى جار­تى­جىلدىقتا سوتتالعاندار سانىنىڭ 4974 تۇلعاعا ازايعاندىعىمەن قاتار, سوتتاردىڭ ازاماتتارعا قاتىستى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنىڭ قولدانىلۋ كورسەتكىشى دە تومەن­دە­گەنىن ايتىپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, ەگەر 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىل­دى­عىندا باس بوستاندىعىنان 7583 ادام ايىرىلسا, اعىمداعى جىلى بۇل كور­سەت­كىش 5734.  وسى, ياعني, ەلباسىنىڭ سوت رەفورماسىنىڭ دامۋىنا قاتىستى بەرىلگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىن­دالۋ جايىن ناقتى مىسالدارمەن ءتۇ­يىندەگەن جوعارعى سوت توراعاسى بۇ­دان سوڭ سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويى­لىپ وتىرعان ماقساتتارعا توقتالدى. بۇگىندە جوعارىدا ايتقانىمىز­داي, سوت جۇيەسىنە حالىقتىڭ سەنىمىن ارت­تىرۋعا قاجەتتى شارالار قابىل­دانۋ ۇستىندە. سوت قاۋىم­داس­تى­عى­نىڭ كاسىبي دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ماق­سا­تىن­دا قىزمەتتەگى سۋديالار مەن سۋديا­لىققا ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلۋدە. سۋديا ءوز بىلىمىمەن, مىنەز-قۇلقىمەن زاڭدىلىق پەن تا­زا­لىقتىڭ, ادالدىقتىڭ باس­تاۋى بولۋى ءتيىس.  سول سياقتى 2009-2011 جىلدارعا جوسپارلانعان سوت وقۋى ستراتە­گيا­سى­نا ساي,  حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرت­تەۋگە ارنالعان كوپتەگەن سەمينارلار مەن قاجەتتىلىكتەرىنە وراي قاشىق­تىق­تان وقىتۋ كۋرستارىن ۇيىم­داس­تىرۋ جوسپارلانۋدا, سۋديالاردى تا­عى­لىمدامادان وتكىزۋ مەرزىمى ۇزار­تىل­دى.  سۋديالىق كادرلاردى ىرىكتەۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, سۋديالىققا ءۇمىت­كەر­لەردىڭ تاعىلىمدامادان وتۋىنە باي­لانىستى تالاپتار كۇشەيتىلدى. 2011 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ رەس­پۋب­ليكالىق رەسمي باسىلىمداردا, جوعارعى سوت ۆەب-سايتىندا جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ توراعالارى, القا ءتور­اعالارىنا ۇمىتكەرلەر تۋرالى اق­پا­راتتار جاريالانىپ كەلەدى. بولا­شاق­تا سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى نەگىزىنەن ءادىل سوت ينستيتۋتى تۇلەكتەرىنەن ىرىكتەۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىقتان, اتال­مىش وقۋ ورنىنىڭ جۇمىسىنا بارىنشا كوڭىل بولىنبەك. ەڭ باستىسى, سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ ءارى وڭتايلاندىرۋ جۇمىسى ودان ءارى جالعاسىن تاۋىپ, سۋديالار تارا­پى­نان ورىن الاتىن سارساڭعا سالۋ, سوت قاتەلىگى, سۋديالاردىڭ ءوز­دەرى­نىڭ زاڭ بۇزۋىنا نەگىز بولاتىن جايتتار جو­يىلادى. داۋلاردى شە­شۋ­دىڭ بالاما تاسىلدەرى, سونىڭ ىشىندە تاتۋلاس­تىرۋ مەن مەدياتسيا بەلسەندى تۇردە قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.  قۇجات اينا­لى­مىن قاعاز تۇرىنەن ەلەكتروندىق نۇس­قاعا اۋىستىرۋ بو­ل­اشاق سوت پرو­تسەسىنىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس.  «ەلەك­ترون­دىق ۇكىمەت» تەحنو­لو­گيالارى سوت ءجۇ­يە­س­ىنىڭ قول جەتىمدىلىگى مەن اشىق­تى­عى ءۇشىن پاي­دالانىلۋى قاجەت. ءۇستى­مىزدەگى جىل­دىڭ تامىزىنان باستاپ «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى قارا­پا­يىم داۋلار بويىنشا تۋىن­داي­تىن ىستەر سانىن ازايتادى دەپ كۇتى­لۋ­دە. سوتتاردىڭ جانە سۋديا­لار­دىڭ جۇمىسى بويىنشا الەۋمەتتىك ساۋالنامالار وتكىزۋ ادىستەمەسى دا­يىن­دا­لىپ, ول جۇزەگە اسادى. جوعارعى سوت تاراپىنان جەرگىلىكتى سوتتار قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدى ءجۇر­گى­زۋ ماسەلەسى بويىنشا جاڭا تالاپتار قويىلىپ, تومەن تۇرعان سوت­تاردىڭ ق­ا­تە­لەرىن تۇزەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تى­رۋعا زور كوڭىل ءبولىنىپ, بۇل اپەلليا­تسيا­لىق جانە كاسساتسيالىق سا­تىدا­عى سوتتاردىڭ جۇمىسىن جا­ڭا ساپا­لى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرمەك. سوتتاردا بەينەكونفەرەنتس بايلا­نى­سى, سوت پروتسەس­تەرى­نىڭ ءۇن-بەينەسىن جازۋ, اقپاراتتىق انىقتاما دۇڭگىر­شەك­تەرى قىزمەت ەتۋ­دە.  بۇعان قوسا جوعارعى سوت «ە-سوت» اتتى جو­بانى جا­ساۋدا. ەكونوميكالىق سوت­تاردا ەلەك­تروندىق سوت ءوندىرىسى ءتار­تىبىندە ىستەردى قاراۋدى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. الداعى ۋاقىتتا ەلەكترون­دىق سوت وتى­رىسى زالىنىڭ قالىپتى ءۇل­گىسى جا­ساقتالماق. سونى­مەن قا­تار, جوعا­رى تۇرعان سوت ساتى­لارىنا شا­عىم­دار­دى ەلەكتروندىق فورماتتا بەرۋ مۇمكىندىگى دە قاراس­تىرىلۋدا. سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتا­ما­سىز ەتۋ  دەپارتامەنتى  سوت جۇيە­سىن­دە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قول­دانۋ اياسىن كەڭەيتۋ تۇجى­رىم­داما­سىن دايىنداۋدى قولعا الادى. ءسوي­تىپ «ىستەردى اۆتوماتتى تۇردە ءبولۋ», «ءۇن-بەينەجازبانى قولدانۋ ارقىلى قارالعان ىستەردىڭ سانى» سياقتى كورسەتكىشتەر جەرگىلىكتى جانە باسقا سوتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعا­لاۋ­عا قوسىلادى.   بۇل ورايدا سوت­تار مەن سۋديالاردى مامانداندىرۋ جۇمىسى ودان ءارى جالعاسپاق. ءما­سەلە اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىن كە­زەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ, قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن, سالىق جانە ت.ب. ما­مانداندىرىلعان سوتتاردى قۇرۋ تۋ­رالى بولىپ وتىر. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي زامان تالابى دەيدى شىعىپ سويلەۋشىلەر.   قازىرگى كۇنى رەس­پۋبليكادا مامانداندىرىلعان اۋ­دانارالىق ەكونوميكالىق, قىل­مىس­تىق, اكىمشىلىك سوتتار, ال استانا مەن الماتى قالالارىندا جاس­وس­پىرىمدەر ىستەرىن قارايتىن مامان­دان­دىرىلعان سوتتار تورەلىكتى ءجۇ­زە­گە اسىرۋدا. بارلىق ايماقتاردا يۋۆەنالدىق سوتتاردى قۇرۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. ال قارجى­لىق-ەكونوميكالىق داۋلار بويىنشا مامانداندىرۋ وزەكتى كۇيىندە قا­لىپ وتىر. كەڭەستە قازىرگى كۇنگى سوت قۇرى­لىمى ءتيىستى دەڭگەيدە ءتيىمدى ەمەس ەكەندىگى دە ايتىلدى. كونستيتۋتسيامەن جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قاداعا­لاۋ بويىنشا بەكىتىلگەن ءمىن­دەت­تىڭ ور­نىنا جوعارعى سوت سوت ىستەرى بويىن­شا قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋمەن اي­نالىسىپ كەتكەن.  وسى­عان وراي, وب­لىس­تىق سوتتاردا ەكى سوت ساتىسىنىڭ: اپەللياتسيالىق – زاڭدى كۇشىنە ەنبەگەن شەشىمدەر مەن ۇكىم­دەرگە شاعىمدانۋ ءۇشىن, كاسساتسيا­لىق – زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋ ءۇشىن قۇرىلۋى ءجون دەيدى. سونىمەن قاتار, ىستەردى ءبىرىنشى ساتىلى سوتتارعا قايتا قا­راۋعا جولداۋعا تىيىم سالۋ ۇسى­نى­لۋدا. اپەللياتسيالىق ساتىدا ىستەردى قاراۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇقىق سالالارى بويىنشا ماماندان­دى­رىل­عان سوت القالارىن قۇرۋ قاجەت كورى­نە­دى. اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوت شى­عارعان اكتىلەردىڭ جاريا­لان­عان كۇننەن باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنۋى تۋرالى زاڭ نورماسى ەنگىزىلۋى ءتيىس دەدى سوت ما­ماندارى.   كەڭەستە ايتىلعان وسىنداي كۇر­دەلى ءوز­گ­ە­رىس­تەر جوعارعى سوتقا جەر­گىلىكتى سوت­تار­دىڭ قىزمەتىن قاداعا­لاۋ بويىن­شا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەت­تىك­تەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ءمۇم­­كىن­دىك بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە.   ءسوي­تىپ, اتال­عان كەڭەستە ايتىلعان جايلاردان بايقاعانىمىزداي, سوت قاۋىم­داس­تىعى حالىقتىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان ەل­با­سى تاراپىنان قويىلىپ وتىر­عان بار­لىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا كۇش سا­لىپ جانە وعان وزدەرىنىڭ قاۋ­قارى بار ەكەندىگىنە كوز جەتكىزبەك. الەكساندر تاسبولاتوۆ.