01 شىلدە، 2011

جەكە كىتاپحانا جەمىسى

1780 رەت كورسەتىلدى
باستاپقى بەت. جينالعان كىتابى جوق ءۇيدى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ونى جانى جوق دەنەگە تەڭەگەن ەكەن ءبىر دۋالى اۋىز. ال اۋزى-مۇرنى قىمبات جيھازعا تولى، بىراق ءبىر كىتابى جوق ۇيدەن قانداي اسەر الار ەدىڭىز؟ شىرىگەن جۇمىرتقانىڭ ءيىسى مۇڭكىپ، كەكىرىك اتقىزاتىنىن بايقاپتى تاعى ءبىر تۇلعا. ال ءتورت قابىرعاسىنا تۇگەلىمەن كىتاپتار سىقاي جينالعان شاڭىراقتان يماندىلىق جىلۋى مەن جان شۋاعى توگىلىپ، كوڭىل مارقايىپ، رۋح اسقاقتاپ، سابىرلىلىق سالتانات قۇرۋمەن بىرگە ىشكى دۇنيەڭ ساف تازا اۋامەن جاڭعىرىپ، بەيكۇنا الەمگە ۇشىپ كەتكەندەي اسەرگە بولەنەتىنىن جاسىرماپتى. بۇل تۇيسىكتىڭ جاي ءبىر اسىرە سوزبەن شىلانباعانىن اڭعاراسىز. شىنىندا دا كىتابى كوپ ءۇي وزگەشە سانىمەن كوز قىزىقتىرماي ما؟ جانىڭدى نۇرعا بولەمەي مە؟ اربىرىنە كوز توقتاتقان سايىن مىسىڭدى باسىپ، قايسىسىن قالارىڭدى بىلمەي ساسقالاقتاپ، ءسۇيىنىستى كۇيگەلەكتىككە سالىناتىنىڭدى سەزەسىڭ. كىتاپ الەمى – وي الەمى. دەمەك جەكە كىتاپحاناسى بار ءۇي ورمانداي ويىمەن باي ءارى بازارلى دا نازارلى، قىزۋلى دا قىنۋلى، ءداپ ءبىر ءبىلىم تەڭىزىندەي كولكىپ جاتقان كوك ايدىن. جەلكەنىن كەرگەن قايىعىڭ ءبىلىم جاعالاۋىنا شىققانشا بەلىڭدى تالدىرماس، لەزدە سىرىن الدىرماس. ەڭ كەرەمەتى – تۇماسىنان تۇنىعىنا قانىپ ءبىلىمنىڭ، قول سوزىم جەردەگى ءلاززاتىنا كۇندە باتارسىڭ ءىلىمنىڭ... القيسسا، جەكە كىتاپحانا جونىندەگى اڭگىمەنىڭ باستاپقى بەتىن اشايىق... كىتاپ قالاي جينالادى؟ جان تىلەۋى قانداي ارەكەتكە دە بارعىزادى. ىقى­لاستى ىسكە توسقاۋىل جوق. كىتاپ جيناۋدى حوببي ەتىپ العاندار بار. جاڭا كىتاپ كورسە، دەگبىرى قالمايدى. قاشان تاڭسىعى قولىنا تۇسكەنشە تاماق ءىشۋىن ۇمىتادى. حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سويتكەن. ون مىڭنان استام كىتاپ قورى بار جازۋ كابينەتىندە تالاي بولعانبىز. ءتورت قابىرعاسى سىقاپ تۇر. «ءتولباسى» جورج ساندتىڭ ەكى تومدىق «كونسۋەلو» كىتابى بولىپتى. ول كەزدە تاڭداۋلى كىتاپتارعا تەك جازىلىم ارقىلى عانا قول جەتەدى. حاليما جەڭگەي ەكەۋى ساعات 9-دا اشىلاتىن دۇكەن الدىنداعى كەزەككە تاڭعى 5-تە تۇراتىن كورىنەدى. وسى تاسىلمەن بارلىق كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىن جي­ناپ­تى. ازاعاڭنىڭ ارتىندا باي كىتاپ مۇراسى قالدى. ازىرگە سول كۇيىندە يەسىز، قۇلازىپ تۇر. ءتۇبى نە بولادى؟ بالالارى ساقتاي السا جاقسى. ءبىر مادەني مەكەمەگە، نە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ يەلىگىنە قۇنتتاپ تاپسىرسا رۋحاني مۇرا ساقتالىپ، كوپتىڭ ىرىزدىعىنا اينالار ەدى-اۋ. مۇنداي مىسالدى كورىپ ءجۇرمىز. كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسى ءوزى باسقاراتىن پرەزيدەنتتىك مادەني ورتالىقتىڭ ءبىر كەڭ بولمەسىنە جايعاستىرىلعان. وقىرمان يگىلىگىنە اينال­عان. وسىنداي ۇلگى كوبەيسە دەيسىڭ. ءسابيت مۇقانوۆ تا كىتاپ جيناۋعا اسا سەرگەك قاراعان. ماسكەۋدە، لەنينگرادتا وقىعان جىلدارى الماتىداعى ۇيىنە الدەنەشە ءجا­شىك كىتاپ جىبەرىپ تۇرعان. ەل ارالاي قالعان­دا الدىمەن كىتاپ دۇكەندەرىنە سوعىپ، ماۋ­قىن باسادى ەكەن. كىتاپحاناسىنىڭ اجارىن كونە كىتاپتار، الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرى اشىپ تۇرعانىنان حاباردارمىز. قازاقتىڭ قادىر مىرزا-ءالىسى ءار اپتا­نىڭ ەكى-ءۇش كۇنىندە كىتاپ دۇكەندەرىن ارالاۋ­دى ماشىق قىلعان. ماسكەۋدەن شىعاتىن «كنيجنوە وبوزرەنيە» گازەتى ارقىلى جاڭا كىتاپتار ءتىزىمىن جاساپ الىپ، قۋىپ ىزدەپ، قولىنا تۇسىرەتىن بولعان. «ادامداردان ال­ماعانىمدى كىتاپتان تاپتىم»، دەپ كىتاپتى ومىرلىك رۋحاني سەرىگى ەتىپ وتكەن ساعات ءاشىم­باەۆ ستۋدەنت كەزىنەن-اق تىرنەكتەپ جيناستىرا باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە اسا باي كىتاپحانا قورىن تۇزگەن. ساعاتتىڭ كىتاپ جيناۋ قۇپياسى دا قىزىق. «قارا بازارعا» بارىپ، قىمبات بولسا دا ەكى-ءۇش داناسىن ساتىپ الادى ەكەن. اقسەلەۋ سەيدىمبەك بولسا كوركەم شىعار­مالاردان گورى تاريحي، فيلولوگيالىق كىتاپ­تاردى باسىم جيناعان. عىلىمي جۇمىستارىن جازعاندا اكادەميالىق ورىندارعا سيرەك بارىپ-اق قول سوزىمداعى سورەدەن بارلىق كەرەگىن تاۋىپ وتىرعانىن ايتۋشى ەدى. جانە ءبىر ەرەكشەلىگى، ونىڭ كىتاپتارى بوس قالانىپ تۇرماپتى. ساپىرىستىرىپ قوتارا وتىرىپ، قاجەتىنە جاراتقان. كوزقانىقتىعى سونداي، ون مىڭنان اسا كىتابىنىڭ ارقايسىسى قاي جەردە تۇرعانىن جازباي تاني الىپتى. دەمەك كۇندەلىكتى اس-سۋىنداي قاجەتتىلىگىنە كىرىگىپ كەتكەن عوي. بۋكينيست دۇكەندەرىنەن سومكە تولتىرىپ قايتۋدى ادەتكە اينالدىرعان جازۋشىلار نە سان. سونداي جانكەشتى كىتاپ جيناۋشىنىڭ ءبىرى وتەجان نۇرعاليەۆ بولعان. مارقۇم الا دورباسىن ۇستاپ، ايەلىن قولتىقتاپ الىپ بۋكينيست دۇكەندەرىن ارالاۋدان جالىقپايدى ەكەن. اقىن-فيلوسوف اۋباكىر نالىباەۆ تا جەكە كىتاپحاناسىن وسىنداي جەردەن تولىق­تىرا ءبىلىپتى. لەرمونتوۆتىڭ 1932-1940 جىل­دارى جارىق كورگەن 6 تومدىق شىعارمالار جيناعىن بۋكينيستەن بولماسا قايدان ساتىپ الار ەدى؟ وسى جەردە ءبىر پىكىردىڭ شەتى قىلتيادى. شەتەلدەردە بۋكينيست دۇكەندەرىنىڭ جۇيەسى قاتتى دامىعان. سونداي-اق كىتاپقۇمارلار ۇيىمىنىڭ جۇمىستارى جولعا قويىلعان. سوعان وراي وقىلىم دەڭگەيى جوعارىلاپ وتىر. ءتىپتى جەكە كىتاپحانالاردىڭ قورىن ءۇس­تە­مەلەۋمەن اينالىساتىن كومەك قىزمەتتەرى دە بار بولىپ شىقتى. وسى تەكتەس ءۇردىستى وزىمىزدە قالىپتاستىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرىپ كورسە قايتەدى؟ كىتاپحاناسىن كادىمگىدەي قۇمارتىپ، سا­پالى جيناعاننىڭ ءبىرى – ايتۋلى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك. ءجۇردىم-باردىم ەمەس، تالعام­مەن جيناپتى. بۇگىندە سونىڭ يگىلىگىن وزىمەن قاتار وزگەلەر دە كورۋدە. مۇنداي جارقىن مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ءار نارسەنىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولادى. سونىڭ قىبىن تابا بىلگەننىڭ ۇپايى تۇگەل. ايتالىق، كىتاپ ناسيحاتىنىڭ قايتارىمىنا ۇمىتتەنگەن ابزال. جاڭا كىتاپ وقىرماندار نازارىنا جەدەل ىلىكسىن دەڭىز. جازۋشىلارمەن كەزدەسۋدىڭ سوڭى كىتاپپەن تابىسۋدىڭ دانەكەرىنە اينا­لىپ جاتادى. اۆتورلارمەن بەتپە-بەت ءجۇز­دە­سۋ كىتاپقا دەگەن قۇمارلىق وتىن مازداتادى. ستۋدەنت، سەن، كىتاپ جيناۋدى قولعا الدىڭ با؟ جاس مامان، وزىڭدەگى كىتاپ قورى قور­دالانىپ كەلە مە؟ باياعىدا قىرداعى قويشى­نىڭ ۇيىنەن كوپ كىتاپ كورەتىنبىز. بۇگىن شە؟ مايدان وتىندە كىتابىن جۇرەگىنە قىسىپ مەرت بولعانداردىڭ ارداقتى سەزىمىندەي سەرگەكتىك، كىتاپقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سۇيىلىپ كەتكەن جوق پا؟ ويلاسايىقشى. مۇحتار ماعاۋين جاڭا پاتەرگە كوشە قالسا، سونىڭ ەڭ ۇلكەن بولمەسىن جەكە كىتاپ­حاناسىنا سايلاپ الادى ەكەن. «ءۇيىمدى دە وسى كىتاپتارىم ءۇشىن كەڭەيتتىم، ايتپەسە، ءباي­بىشەمىز ەكەۋمىزگە ءبارىبىر ەمەس پە؟» دەپ سىر اشىپتى قالتاي مۇحامەدجانوۆ. كىتاپ قالاي وقىلادى؟ قۇراندا دا كىتاپ وقۋعا مىندەتتەيتىن سۇرە بار. وقۋ – ءبىر پارىزىڭ، يماندىلىققا كەلۋىڭنىڭ كەپىلى ىسپەتتى. وقىمىستىلار وقىماسا وي توقىراي­تىنىن ايتقان. وقىماعان سانادا ساپالىق وزگەرىستەر كەمشىن سو­عادى ەكەن. اقپاعان سۋ­دىڭ بور­سى­عانى سەكىلدى تاتىم­سىز­دىقپەن تۇيىق­تالادى. ەندەشە، كەل، وقىلىق! كىمدەر قالاي وقىعان؟ ارينە، ارقالاي. دايىن ءتاسىل جۇكتەلمەگەن. ءار­كىم­نىڭ پارقىنا وراي، قا­لاۋىمەن. بالا جاستان كى­تاپقا باۋلىنسا، ەسەيگەندە دە سول ۇيىرسەكتىگىنەن اجىراماس ەدى-اۋ. وكى­نىشكە قاراي، قولىنا كىتاپ ۇستامايتىن اتا-انا جاس جەتكىنشەگىنە بوس ۋا­عىز ايتادى. قايدان ءنا­تي­جە بولسىن. قازىر كىتاپ وقۋعا ءۇن­دەي­تىن ءتيىمدى شارالار ۇيىم­داستىرىلا باستادى. سونىڭ ءبىرى – «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» جوباسى. بۇل جوبانىڭ يدەياسى اقش-تاعى بەلگىلى كى­تاپحانالىق اكتسيانىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. بىزدە ابايدىڭ «قارا سوزدەرىنەن» باس­تالدى. كەلەسى جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامانى» وقىلدى. ءسويتىپ جالعاسىپ جاتىر. بۇعان دا شۇكىر. ءبىر جاعى مىندەتتەلىپ، ءبىر جاعى ىقىلاس-ىنتا وياتتىرىپ دەگەندەي، كىتاپ وقۋعا جاپپاي كىرىسكەندەيمىز. ءايت­سە دە «شىبىرتقىسىز» وقىعانعا نە جەتۋشى ەدى؟ قايتالاپ وقۋدىڭ بەرەرى مول. «ۇستەلدىك كىتاپ» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. سونىڭ ۇلگى­سى رەتىندە ەلباسى ن. ءا. نازارباەۆتىڭ ۇستە­لىن­دە ءاردايىم اباي كىتابى جاتاتىندىعىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. تالاي جازۋشىلاردىڭ دا مۇنداي اۋەس، جۇرەك تۇكپىرىنەن استە اجى­راتپايتىن عادەتتەرىن جىكتەسەك، ۇزاققا كەتەمىز. شىعارما جازامىن دەپ وتىرىپ، «اباي جولىنىڭ» ءجۇز بەتىن وقىپ تاستاعانىن اڭعار­مايتىن «اڭعال» كلاسسيكتەرىمىز دە بولعان. سونىمەن، كىم قالاي وقىعان؟ باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى كىتاپتى سالىستىرا وقىپتى. ماسە­لەن، لەرمونتوۆتىڭ، گەتەنىڭ، ابايدىڭ ولەڭدەرىن قاتاڭ ساراپتان وتكىزىپ،وي ەلەگىمەن سالىستى­را­تىن بولعان. ءسويتىپ ءوزى ۇكىمىن شى­عارادى ەكەن. «قاراڭعى تۇندە تاۋ قال­عىپ» ولەڭىنىڭ تۇسىنا – ابايدىڭ اۋدارماسىن بەستەن جوعارى باعالاپتى. كىتاپتىڭ شەتىنە ءوز ويلارىن ىرىكپەي جازىپ قوياتىندار قانشاما؟ ءتىپتى سالا قۇلاش ەسكەرتپەلەرىن دە سىيعىزا بىلگەن. ال كىتاپ بەتىنە ەش سىزات تۇسىرمەي، بۇك­تە­مەي، ماپەلەپ وقيتان­دار­دىڭ ءوز ءتاسىل­دەرى بار ەكەن. جەكە داپتەرگە كونسپەكتى جا­ساي­دى. جازۋدى قيامەت-قايىمعا تە­ڭەي­مىز عوي، ال وقۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن استە تومەن­دەتە المايتىنىمىز تاعى بەلگىلى. وعان جا­زىپ تا، وقي دا بىلگەن كلاسسيكتەرىمىز مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين جانە باسقالاردىڭ ونە­گە­سى كۋا. جانە دە ولار ءوز جەكە كىتاپ­حا­نالارىن جيناۋ­عا بارلىق عۇمىرىن قۇشتار­لىقپەن ارناپ، ماڭگىلىككە مۇراعا قالدىرىپ كەتتى. الەمدە ەڭ كوپ وقيتىن ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى جاپونيادا مەملەكەت تاراپى­نان كىتاپ دۇكەندەرىنە قامقورلىق جاسالۋى­مەن قاتار (قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ تومەن­دەتىلۋىمەن، ت.ب.)، جەكە كىتاپحانالاردىڭ قور­لانۋىنا دا ءمان بەرىلىپ وتىرادى ەكەن. كەيبىر دۇكەندەردە تۇراقتى تۇتىنۋشىلارىنا كىتاپ جەڭىل باعامەن ساتىلادى. كىتابى كوپ جانە دە ونى ءوزى عانا وقىماي، وزگەلەرمەن ءجيى ءبولىسىپ وتىراتىن كىتاپحانا يەلەرىنە ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارى تاپسىرىلىپ تۇرادى. بىزدەگى سياقتى بەتى اشىلماي، ساۋساق تيمەگەن كىتاپ­تاردى ول جاقتا تابۋ قيىن سوعادى ەكەن. ءۇي­لەرىندەگى اقجەم بولىپ، مۇقاباسىنىڭ توز-توزى شىققان كىتاپتاردى ماقتان ەتسە كەرەك. جاسىراتىن نەسى بار، قازىر جاس ۇرپاق جەكە كىتاپحانا جيناۋعا ىقىلاسسىز. ءبىر كىتابى جوق وتاۋدى كورگەندە، كوڭىل قۇلازيدى. باق-تارداعى كىتاپ ناسيحاتىنىڭ كەمشىندىگىنەن باسپالاردان جارىق كورىپ جاتقان ونىمدەر دەر كەزىندە تۇتىنۋشىلارعا جەتە بەرمەيدى. تەلەارنالارداعى، راديوداعى جاڭا كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمى تۋرالى حابارلار ماردىمسىز، بولا قالعاننىڭ وزىندە ساپالىق جاعىنان كوڭىلدەن شىعا بەرمەيدى. ال بالالار كىتاپتارى جونىندە سيرەك ايتىلادى. وسى­نىڭ ءبارى كىتاپ وقىلىمىنىڭ ارتۋىنا، جەكە كىتاپحانالاردىڭ ۇنەمى تولىقتىرىلىپ وتى­رۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كەدەرگى كەلتىرەدى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتايىق، ازىرگە رەسپۋب­ليكالىق «كىتاپ جارشىسى» گازەتىنىڭ جاقسى تالپىنىسى مەن ىرگەلى ىزدەنىسى قۇپتارلىق. بىراق ونى جازدىرتىپ الاتىن بەلسەندىلەردىڭ ازدىعى قىنجىلتادى. ... قولدا كىتاپ بولسا، وقىلماي قويمايدى عوي. كىتاپ قالاي «ۇرلانادى»؟ ءيا، جاقسى كىتاپ قولدى بولىپ، كادىمگى ماعى­نا­سىندا ۇرلانادى ەكەن. ءسويتىپ يەسىنە قايتپاي قالاتىندارى دا بار. يەسىنىڭ قاتتىلىعىنان كوڭىلى اۋعان كىتاپتى قالاي دا قىستىرىپ كەتىپ، كەيىن وقىپ بولعان سوڭ، ۇرلىعىن ءوزى اشاتىندار كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇدان نەنى بايقايمىز. كىتاپقۇمار جاننىڭ وزەگىن ورتەپ بارا جاتقان ىنتىزارلىقتى سەزەمىز. سوسىن بۇل قىلىعىنا كەشىرىممەن قارايسىز. قىزىق بولسىن، مىنا ءبىر كۇلكىلى جايتتى، بەلگىلى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ايتقانى­نان كەلتىرىپ كورەلىك: «... قازىرگى ادامدارعا ءبىر كىتاپتى «وسىنى وقىپ شىعا عوي» دەپ ۇسىنعان­نىڭ وزىندە، وتىرعان جەرىندە قالدى­رىپ كەتەدى-اۋ. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە قولعا تۇسپەي جۇرگەن وتە قۇندى دۇنيەگە (قۇندى كىتاپ، ارينە) كوزىمىز تۇسسە، جىمقىرىپ كەتپەۋدىڭ ءوزى «كۇنا» بو­لاتىن... تاعى دا سول اسقار ءسۇ­لەيمەنوۆ ەكەۋ­مىز. تولەگەن توقبەرگەنوۆتىڭ جەكە كىتاپحانا­سىن­داعى ەكى كىتاپقا كوڭىلىمىز كەتتى. سۇراپ الىپ وقىعانعا بەرمەيتىنىن بىلەمىز. ءبىرى – ۋيليام فولكنەردىڭ «وسوبنياك» دەگەن رومانى، ەكىنشىسى – گەنريح بەللدىڭ «گدە تى بىل، ادام» رومانى. وسى ەكى كىتاپتى توكەڭنىڭ ۇيىنەن الىپ شىعۋ ءۇشىن قانشاما تەر توكتىك دە­سەڭ­شى. بىراق كەيىن وقىپ بولعان سوڭ ۇرلىعى­مىزدى مويىنداپ، يەسىنە قايتارعانبىز». سىنشى، مارقۇم سايلاۋبەك جۇما­بەكوۆ­تىڭ جەكە كىتاپحاناسىنىڭ اسا باي بولعانىن ايتا كەلىپ، بەلگىلى جازۋشى جۇماباي شاش­تاي ۇلى ونىڭ كىتاپقا دەگەن نيەتى مۇلدە باسقاشا ەكەندىگىن ۇلگى ەتىپ جۇرەدى. سايلاۋبەك ءجۇز اتتىڭ ىشىنەن قۇلاگەردى تانىعان كۇرەڭباي سىنشىدان بەتەر سەزگىر، يەسى ايالاپ ۇستاعان كىتاپقا قولقا سالىپ الىپ كەتۋدەن تايىنبايتىن تاباندى ەكەن. ... «ۇرلىقتىڭ» دا وسىنداي ۇلى مىنەزى بار ەكەن عوي! كىتاپ قالاي باسەكەلەسەدى؟ نە ءۇشىن باسەكەلەسۋى ءتيىس؟ ارينە، ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن، وقىلا بەرۋى ءۇشىن، رۋحاني جان ازىعىنا اينالۋ ءۇشىن... تۇسىنىكتى. كىتاپپەن نەندەي كەرەمەت باسەكەگە تۇسە الادى ەكەن، ءباتىر-اۋ؟! تابىلىپتى. عالامتور دەگەن دوكەيىڭ. كومپيۋتەرلىك جۇيەدەگى عالامتورسىز ءۇيدى كوزگە ەلەستەتە المايسىز. مۇمكىن اۋىل­دىق جەردە سيرەكتەۋ بولار. ال قالانىڭ كەيبىر ۇيىندەگىلەرىن ساۋساق بۇگىپ سانامالاۋعا تۋرا كەلەدى. سونىمەن، عالامتورىڭ قاناتىن جايىپ، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى جاڭا­لىق اتاۋلىنى الاقانىڭا سالىپ قويادى. قۇپ دەلىك. زامان اعىمىنا بالايىق. دۇرىس. وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋىمىز كەرەك قوي. سول عالامتوردان الەم كلاسسيكتەرىنەن باستاپ، قالاعان جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن وقي بەرەتىن بولدىق. كادىمگى جەكە كىتاپحا­ناڭ­نان قالاۋىڭدى الىپ وقىپ وتىرعان سەكىلدىسىز. ءتىپتى سورەدەن تاپپاعانىڭدى تابا­سىڭ. ىڭعايلى. تەك ەكرانعا كوز سالۋدان تاپ­جىل­ماساڭ، قاجىماساڭ بولدى. مەملەكەتتىك ءىرى كىتاپحانالاردا دا قاجەت دەسەڭىز، وسىنداي قىزمەت ۇسىنىلادى. قازىر سونداي كىتاپحانا قورلارىنا تۇسكەن باسىلىمداردى عالامتور ادىسىنە بەيىمدەپ الا قوياتىن وتە كۇردەلى تەحنولوگيا ىسكە قوسىلعان. دەمەك قازاقستان باسپالارىنان شىققان تۋىندىلارمەن ەتەنە تانىسۋعا، ولاردى كەرەگىنشە وقۋعا زور مۇمكىندىك تۋىپ تۇر ەكەن. جاراعان! بىراق عالىمدار عالامتوردان وقىعان كىتاپتان گورى قولىڭا ۇستاپ، بەتتەرىن پاراقتاپ، سۇيسىنگەن جەرىڭدى سيپالاپ دەگەندەي تۇشى­نىپ، ىرزالانىپ، وقيعاعا ءوزىڭ ارالاسىپ ءجۇر­گەن­دەي قىزىنىپ، تاراۋلارىن اۋدارىستىرىپ قاراپ، مازمۇنىنا ءالسىن-ءالى ءۇڭىلىپ، بەينە-ءبىر كىتاپ دوسىڭمەن قۇشاقتاسىپ، مۇڭ-زارىڭدى توككەن­دەي نەمەسە قۋانىش-شاتتىققا كەنەلگەندەي بو­لىپ بالقىعانىڭ، جانىڭدى ءلاززات­تاندى­را­تى­نىن دالەلدەپ ايتا باستادى. ەڭ باستىسى، عا­لام­تورعا قاراعاندا جادقا ساقتاۋ قابىلەتى ءال­گىن­دەي كىتاپ ۇستاپ وقىعاندا وزگەشە ارتادى ەكەن. شىركىن-اي، سوندا كوز قانىپ، وي ۇشقىر­لانىپ، كوڭىل ايدىندانىپ، زەردە جەبەلەنىپ كەتەتىن بولعانى عوي... مۇن­داي پىكىردى قۇپتا­ماسقا امالىڭ جوق. سوڭعى ءبىر دەرەك كوز­دەرى­نەن بايقاعانىمىزداي، كومپيۋتەرلەندىرىلگەن اقش-تىڭ ءوزى كىتاپ وقي باستاپتى. بۇرىننان وقىپ كەلگەن عوي. ەندى نازاردى وسى تاسىلگە كەڭىنەن سالعانعا ۇقسايدى. كادىمگى قاراپايىم كىتاپتىڭ جولى بولعالى تۇرعانداي ەكەن. پاريجگە ءبىر جولىمىز تۇسكەندە، 1995 جىلى يۋنەسكو-دا الەمدىك كىتاپ مەرەكەسىن وتكىزۋ العاش رەت ءسوز بولعانىن، كەيىن بۇل شارانىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسقانىن ەستىگەنبىز. سوندا جەكە كىتاپحانانىڭ نەگىزىن قا­لا­ماي، مەملەكەتتىك جۇيەنى تەرەڭ دامى­تۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بولارى كوكەيكەستى ماسەلە رەتىندە قوزعالىپتى. ورىندى كوتە­رىل­گەن ەكەن. قالاي دەسەك تە ءۇي جاعدايىندا كىتاپ كورىپ، سوعان كوز ۇيرەتپەگەن بالدىر­عاننان كەلەشەكتە كەرەمەت كىتاپقۇمار ادام شىعادى دەپ تۇيىندەۋ ابەستىك سەكىلدى. قىس­قا­سى، عالامتوردان جەرىنبەي وتىرىپ، قولىڭ­نان دا كىتابىڭدى تاستاماۋ كەرەك شىعار. قوس تىزگىندى قاتار ۇستاعانعا نە جەتۋشى ەدى. «كىتاپحانا تۋرالى» زاڭ 130 مەملەكەتتە بار ەكەن. بىزدە شە؟ ءالى كۇنگە قابىل­دان­باعان. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟ سويتە تۇرا وقىرمانى كوپ مەملەكەت اتانعىمىز كەلەدى. ەشتەن كەش جاقسى دەلىك. باسەكەلى زاماندا كىتاپ مەرەيىن اسىراتىن جوبالارعا كەڭ مۇمكىندىك اشقان دۇرىس. كىتاپ ناسيحاتتالسىن! كىتاپ قۇرمەتتەلسىن. كى­تاپتى وقىماۋعا بولمايتىنداي دارەجەگە كو­تەرىلۋىمىز كەرەك. ىقىلاس-نيەت وياتالىق. سو­نىڭ جولدارى كوپ ەكەن. مىسالى، اقتوبە قا­لا­سىندا وبىس اكىمدىگىنە قاراما-قارسى ورنا­لاس­قان مادەنيەت ورتالىعىنىڭ الدىن­دا كور­نەكتى جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ­تىڭ ايگىلى «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش بوي كوتەر­گەنىنەن حاباردارمىز. سونى كورگەندە سول كى­تاپتى قايتالاپ وقىعىسى كەلەتىنىن جاسى­ر­ماعان ەدى ءبىر قارتىمىز. مىنە، ناسيحات! كىتاپ قالاي مۇرالانادى؟ كوز­دىڭ جاۋىن الىپ تۇرعان جەكە كىتاپحاناعا قاراعان سايىن، ەرتەڭگى كۇنى نە بولار ەكەن دەپ ويلانىپ، كوڭىلىمىزدى اياز قارىپ وتەتىنىن نەسىنە جاسىرامىز. وسى مول بايلىقتىڭ يەسى – كلاسسيك جازۋشىنىڭ كىتاپحاناسىنىڭ تاعدىرى نە بولارىن كىم بىلگەن شىنىندا دا؟ بەيمالىم؟ ءبىر مىسال. ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم يەسى، داڭعايىر اقىن قاينەكەي جار­ماعامبەتوۆتىڭ كىتاپحاناسىنان سول كەزدىڭ ادەبيەت تارلاندارىنان باستاپ، جاسوسكىن تا­لانتتاردىڭ سۋسىنداماعانى كەمدە-كەم بو­لىپتى. نە ىزدەسە سول تابىلىپتى. الاش ارىس­تارىنىڭ كىتاپتارىن مۇقاعالي مەن كەڭ­شىلىككە، تاعى باسقالارعا تىعىپ ۇلەس­تىرىپ، جاسىرىن قايتارىپ الىپ وتىرعان عوي. بەلگىلى جۋرناليست جاقسىلىق ءجۇنىس ۇلى قاينەكەيدىڭ جاقىن تۋىسى بولىپ كەلەدى. سول كىتاپحانانىڭ قىزىعىن كورگەندەردىڭ ءبىرى. تامسانىپ ايتادى كىتاپ جايلى. لەرمون­توۆ­تىڭ پاپيرۋس قاعازىنا جازىلعان كى­تابىنىڭ داناسى بار ەكەن. چيلي اقىنى پابلو نەرۋ­دا­نىڭ ءوز قولتاڭباسىمەن سىيلانعان كىتابى ساق­تالعان. احاڭ، جاحاڭ، ماعجان­دار­دىڭ اراب­­شا شىعارمالارىن جاتقا ايتقانى­نىڭ كۋاسى بولىپتى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «كەل، بالالار، وقىلىق!» ولەڭىنىڭ: «ءبىر اللاعا سىيى­نىپ»،– دەپ باستالاتىنىن سول كىتاپحانادان كورىپ، تاڭ قالعانى ءالى ەسىندە ەكەن... سول كىتاپحانا تاعدىرى ايانىشتى بولىپتى. اقىن ايىق­پاس دەرتكە ۇشىراپ، تورعايىنا كەلىپ، دەمى ۇزىلەردە ءوزى الماتىدان تۇگەلىمەن الدىرت­قان كىتاپحاناسىنا جاۋدىرەپ قاراي بەرىپتى. كوزى جۇمىلعان سوڭ كوپ ۇزاماي قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن اۋرۋحانانىڭ ءبىر بولمەسىنە جي­نالعان كىتاپحاناسى ورتكە ورانعان... قالعان-قۇتقانى قازىر ەل يگىلىگىنە اينالىپ كەلەدى... يەلەرى جوق كىتاپحانالار... جاناشىرى­نىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ، جينالىپ ەدى-اۋ! قازىر كىمگە مۇرا بولىپ قالدى ەكەن؟ بۇگىنگى كۇنگە سول تولىق كۇيىندە شاشاۋسىز جەتكەندەرى دە بار، وكىنىشكە قاراي شاشىلىپ قال­عان­دارى دا كەزدەسەدى. سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ كىتاپحاناسىن كورگەنبىز. بۇگىن شە؟ بەلگىسىز؟ عافۋ قايىربەكوۆتىكىن بادەش اپامىز سول كۇيىندە جاراتىپ وتىر. بالعابەك قىدىر­بەك­ ۇلى مەن ساپار بايجانوۆتىڭ باي مۇراسى ۇرپاقتارىنىڭ، ودان قالدى بىلايعى جۇرت­تىڭ يگىلىگىنە جاراۋدا. سافۋان شايمەردەنوۆ پەن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ، قادىر مىرزا-ءالى مەن وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ، ت.ب. كورنەكتى تۇلعالاردىڭ كىتاپحانالارى دا ساقتالۋىمەن ريزاشىلىق تۋعىزادى. زەينوللا قابدولوۆ­تىڭ الماتى مەن اتىراۋ اراسىنا قاپشىق­تاپ تاسىلىپ، قايىرا تۇپكى قورىنا قوسىلعان كىتاپتارى دا كوڭىل تولتىرادى. ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ كىتاپحاناسىن كۇيەۋ بالاسى، ءما­دەنيەت جاناشىرى جۇماش قاسىمحان جازۋ­شىعا ءوز اتىنان سىيلانعان سول د.قوناەۆتىڭ ۇيىندە، سورەلەرىنە الەكەڭنىڭ «بويى جەتپەگەن» كۇيىندە ماپەلەپ ۇستاپ وتىر ەكەن. مىنە، جاناشىرلىق! قىسىلتاياڭدا جەكە كىتاپحانا كۇنكورىس وتەۋى­نە دە جاراپ كەتكەن. وتپەي، قىنجىلىس تا تۋ­دىرعان. وعان ايعاقتى ن.گوگولدىڭ 1838 جىل­عى 1 (13) مامىردا ريمنەن ا.س.دا­ني­لەۆسكيگە جازعان حاتىنان اڭعارۋعا بولادى: «... پروكوپوۆيچ پيشەت، چتو ون موەي بيبليوتەكي نە پرودال، پوتومۋ چتو نيكتو نە حوتەل كۋپيت، نو چتو ون زانيال دليا مەنيا دەنگي – 1500 رۋب.، ي پروسيت يح ۆوزۆراتيت ەمۋ پو ۆوزموجنوستي سكورەە» («پەرەپيسكا ن.ۆ. گوگوليا» ۆ دۆۋح توماح. ءى توم). كىتاپ قورىن ساتپاعانمەن، استاناداعى «وتىرار» كىتاپحاناسىنا ىقىلاسپەن وتكىزۋ­شىلەر قاتارى جيىلەپ كەلەدى ەكەن. ساپارعالي بەگالين مۇراسى تۇگەلگە جۋىق قابىل­دا­نىپتى. اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ 1560 قازاق شەجىرەسىن اماناتتاپ كەتىپتى. تۇرسىنبەك كا­كىشەۆ 1600 كىتابىن سىيلاسا كەرەك. مىنە، بۇل وركەنيەت ەلىنە ءتان ءمارت مىنەزدى قۇبى­لىس. وركەن جايا بەرسىن ونەگە. تۇرىك الەمىنىڭ ماقتانىشى قوڭىر ماندو­كي­دىڭ 25 مىڭنان اساتىن كىتاپ قورى ءتۇ­زىل­گەن جەكە كىتاپحاناسىن استاناعا الدىر­تۋ جايى ءسوز بولىپ ەدى، ناتيجەسىنەن ءالى حابارسىزبىز. ال ادەبيەت سىنشىسى، جازۋشى قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ كيەلى تۇركىستاندا تۇر­عىت وزال كوشەسىنەن «تۇركى تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىن» اشىپ، وعان جيىرما مىڭداي كىتابىن سىيعا تارتۋى – ناعىز زيالى ازامات­تىڭ ابىرويىن ءاردايىم اسىرا بەرەرىنىڭ كەپىلى. نەمەسە كورنەكتى سىن­شى زەينوللا سە­رىك­قاليەۆ پەن ادەبيەت زەرت­تەۋ­شىسى مىرزا­باي كەڭبەيىلدىڭ ومىرلىك دوستى­عى­نىڭ جار­قىن دانەكەرىندەي بولعان كىتاپ الماسىپ، جي­ناۋداعى تاجىريبەسىن ۇلگى تۇتا بىلسەك، ۇتارى­مىز مول بولار ەدى-اۋ! اسىلى، جەكە كىتاپ­حاناعا قاتىستى وركەندى ىستەردىڭ مولىعا تۇسكەنى قۋانتادى. ... جەكە كىتاپحانا رۋحاني مۇرا كوزىنە اينالىپ جاتىر ەكەن! ماساتتاندىرىپ، مار­قايتادى! قايسار ءالىم.
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار