«كەلەدى ءتۇن ورنىنا جارىق ساۋلە...»

قازان ايىنىڭ سوڭى جاۋىن-شاشىندى بولدى. بوعدا تاۋىن بۇلت بۇركەپ, تۇمان باسقالى ونشاقتى كۇن. اسپان تەسىلىپ كەتكەندەي بولىپ, نەشە كۇن سورعالاعان جاۋىن تاڭ اتا تولاس تاپقان. العاش جاڭ­بىرعا قاراماي, تۇرمەدەگىلەردى جۇمىسقا شى­عارىپ ءجۇردى. ونسىز دا ارەڭ جۇرگەن اش-ارىقتار كۇنى بويى جاۋىننىڭ استىندا سۇمەتىلە بۇرالىپ, كەشكە جاتاق­تارىنا ءىلبىپ ازەر جەتەتىن. سودان اق جاڭبىر ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى دە, ەشقايدا شى­عار­مايتىن بولعان. سىلبىراعان جاۋىن استىندا اباق­تىنىڭ قاراسۇر تامدارى نەشە كۇن كىرگەن-شىققان ەشكىم جوق, ىشىندەگى جازىقتى بيشارالاردىڭ ەگىلگەن كوز جاسىنداي سورعالاعان جاڭبىر سۋىن مىزباقپاي بويىنا ءسىڭىرىپ, تۇك بولماعانداي بۇك ءتۇسىپ جاتتى دا قويدى. ساسكە كەزىندە قىبىر-جىبىر باستالىپ, ارى-بەرى جۇرگەن ادامدار كوبەيىپ, ساقشى-قاراۋىل­دار­دىڭ داۋىستارى ەستىلىپ, اباقتى اۋلاسى سىلكىنە ويان­دى. جىلت ەتىپ كۇن كوزى كورىندى. بۇلتتار ءجوڭ­كىلە كوشىپ, اسپان الاساپىران تازارۋعا كوشك­ەن­دەي. جەردەن بۋ كوتەرىلىپ, ميى شىققان ساز بال­شىق دەگدي باستادى. كۇن ەداۋىر كوتەرىلىپ, جىلىنا باستاعاندا اباق­تى-ۇيلەردىڭ ەسىگىن اشىپ, قاماقتاعىلاردى دالا­عا شىعاردى. نەشە كۇن جارىق دۇنيەنى كورمەگەن باي­­عۇستاردىڭ كەيبىرى باستارى اينالىپ قۇلاپ جا­تىر. كۇبىرلەي اسپانعا قاراپ, تازا اۋانى سىمىرە جۇ­تىپ, كە­رىلىپ-سوزىلىپ, بويلارىن جازىپ, كوپشىلىگى تەڭ­سە­لە تۇرىپ قالادى. ساقال-شاشتارى وسكەن, ءوڭ­كەي ءسۇ­زەك­تەن جاڭا تۇرعانداي بولعان اپپاق قۋداي اش-ارىق­تار جان-جاقتارىنا جاسقانا قاراپ, بۇعا سويلەسەدى. تاڭجارىق قانا ەشتەڭەدەن يمەنبەي, ءازىل-قالجىڭ ارالاستىرا داۋىستاپ سويلەيدى. شىعا بەرىپ, باسى اينالىپ قۇلاپ قالعاندارعا قاراتا: – بايا­عىدا ءبىر حان سۇلۋ قىزىن جۇرت كوزىنەن قىز­عانىپ, قاراڭعى تەمىر توردا ۇستايدى ەكەن. ءبىر كۇنى قىز جارىق دۇنيەنى اڭساپ, ۇرلانىپ دالاعا شى­عىپتى دەيدى. كۇننىڭ جارىق ساۋلەسىن كورگەن بويدا قىز­دىڭ باسى اينالىپ, ەسىنەن تانىپ قۇ­لاي­دى عوي. ءبىراز ۋاقىت جاتىپ قالعان قىزعا كۇننىڭ نۇرى ءوتىپ جۇكتى بولىپ قالىپتى دەيدى, – دەپ تاڭ­جارىق جان-جا­عىنا ك ۇلىمدەي قاراپ. – سول ايت­قانداي, قۇلاپ قال­ساڭدار جاتىپ الماي, تەز تۇرىپ كەتىڭدەر! بۇلت­تان شىققان كۇن اششى! كىم بىلەدى؟.. قۇداي اتىپ... ءبارى دۋ كۇلكىگە باتتى. بۇرالىپ ارەڭ تۇرعاندار ىشتەرىن باسىپ, كۇلكىلەرىن تيا الماي, قيقىلداپ-شيقىلداپ ارەڭ باسىلدى. – ءاي, قايداعىنى قايدان شىعاراسىڭ, ەي؟! – دەپ مولداحان دا تاڭجارىقتى بۇيىردەن ءتۇرتىپ قويىپ, كوزىنەن جاس اققانشا كۇلدى. جامىراي كۇلگەندەردى جاقتىرماي قالعان تۇرمە باستىعى قاسىنا باقىلاۋشى ساقشىنى ەرتىپ كەلىپ, قايدا جۇرەرلەرىن بىلمەي ۇيلىعىسىپ تۇرعاندارعا كوز جۇگىرتىپ, قاباعىن تۇيە: – ءتارتىپ بۇزۋعا بولمايدى! دابىرلاي سويلە­سىپ, دۋىلداۋعا رۇقسات جوق! ۇزاپ ەشقايدا بار­ماي­سىڭ­دار! مىنا جاۋىن-شاشىندا دالاعا شىعارا الما­دىق. بۇگىن – سەرۋەن. بۇل – ۇلكەن قامقورلىق. سونى تۇسىنىڭدەر! – دەپ تۇرمەدەگىلەردىڭ ءوز ىشىنەن بەلگىلەنگەن باقىلاۋشى – گوڭتۋلارعا قاتتى تاپ­سى­رىپ, ءوزى جايىنا كەتتى. ودان باسقا دا باقى­لاۋشى-قا­راۋىل­دار كوپ. مىلتىقتى ساقشىلار جۇرەدى ارالاپ. ول از دەسەڭ ات شاپتىرىم اۋلانىڭ ءار جەرىنە ور­نات­قان ساتىلى-مۇنارالاردان دا كوز الماي قاراپ تۇر. ءار توپ ءوز قاماق-ۇيلەرىنىڭ توڭىرەگىندە كۇن شۋاقتاپ ارى-بەرى ءجۇر. تامعا سۇيەنە ءتىزىلىپ, جۇرەلەپ وتىرعاندار قانشاما. – ءجۇر ارالاپ قايتايىق! – دەدى تاڭجارىق مولداحان مەن انۋارعا, – تانىستار كەزدەسىپ قالار. اڭگىمە تىڭدايمىز. – ويباي, قوي, تاكەن! – ءانۋار ەسى شىعا. – وتكەندەگىنى ۇمىتىپ قالدىڭ با؟! ايتىپ كەتتى عوي, جاڭا. انە, قاراپ تۇر! – وي, قۇداي, نەدەن قورقاسىڭ؟! كورەتىنىمىزدى كورىپ جاتىرمىز! بۇلاردىڭ تاياعىنا ۇيرەنگەن جوقسىڭدار ما؟! جۇرىڭدەر! – قوي, قوي, تاكەن! – مولداحان ۇستاي الدى. – تىنىشتىق كەرەك! – وي, قورقاقتار-اي! جولداس بولۋعا جارا­ماي­سىڭدار! تاڭجارىق قارسى الدىداعى قاتارلاس قاماق-ءۇيدىڭ سىرتىندا كۇنشۋاقتاپ وتىرعاندارعا قاراپ تۇرىپ قالدى. ...وسىلاي دالاعا شىعارعاندا, كەيدە جۇمىسقا بارا جاتقاندا, نە كەلە جاتقاندا تاڭجارىق ەشكىمنەن يمەنبەي, اركىممەن ءبىر سويلەسىپ, ازىلدەسىپ, باسقا توپتاعى­لارعا بارىپ, ولارمەن تانىسىپ, ءوزى تانيتىن­دار كەزدەسسە, شۇيىركەلەسە حال-جاعداي سۇراسىپ, ءبارىن سالدىرلاپ ايتىپ كەلەتىن. «ويباي, پالەندى كوردىم, ادام ايايتىن­داي. التاي, تارباعا­تاي­دىڭ مىقتىلارى­نىڭ ءبارى ءجۇر. تانىسىپ ال­دىم!» دەپ جۇرەتىن. وسى­دان ونشاقتى كۇن بۇرىن, وتكەن قالىڭ جاڭبىردىڭ الدىندا تاعى وسىلاي دالاعا شىعارىپ, تۇتقىندار تەڭسەلىپ اۋلادا ءجۇر­گەن. تاڭجارىق تىنىش تۇرماي, ارالادى دا كەتتى. ءبىر كەزدە قارسى بەتتەگى قاتارلاس اباقتىنىڭ كۇن­گەي قابىرعا­سىن­دا ءتىزىلىپ, كۇنشۋاقتاپ وتىرعان­دار­عا باردى. بايعۇس­تار­دىڭ قۇر جاندارى عانا. تانىعاندارى ك ۇلىمسىرەگەن بوپ قارايدى. جاعا­لاپ امانداسىپ كەلە جاتىپ, باياعىدا العاشقى قۇرىل­تايدا ۇرىمجىدە كورگەن نۇرتازا ۇكىر­دايدى تانىپ قالادى. تارباعاتايدان ۇستالعان ەڭگەزەر­دەي ءسۇ­يەكتى ادام ەدى, ابدەن ارىقتاپ, سۇيەكتەرى ادى­را­يىپ-ادى­رايىپ سىرتقا تەۋىپ, قۇر سۇلدەرى قا­لى­پ­تى. دۇنيە­دەن كۇدەر ۇزگەندەي, تامعا سۇيەنە ءجۇر­ە­لەي وتى­رىپ, اينالاسىنا بەيجاي كوز تاستايدى. تاڭجارىق با­رىپ سالەم بەرىپ, الدىندا از ايالداپ تۇرادى. تالتايا جۇرە­لەپ وتىرعاندىكى مە, تۇرمەنىڭ تار شالبارىنىڭ اۋى قاق ايىرىلىپ, ار جاعىنان ءتانى جارقىراپ كورى­نەدى. كوزى شالىپ قالعان تاڭجارىق بىردەن: قايعىرسا كەتەدى ەكەن ادام توزىپ, بارادى بىرەۋىنەن ەكەۋى وزىپ. تۋلاعان اق بالىقتاي قايران جابدىق, شىعارام تار شالباردان زورعا سوزىپ, – دەپ ولەڭ­دەتە جونەلدى. قاراڭعى قاپاستا ابدەن بۇيى­عى­لانىپ, بوپ-بوز بولىپ, ءىسىنىپ كەتكەن بايعۇستار قى­ران-توپان كۇلكىگە قارىق بولىپ, وڭدەرىنە قان جۇگىرىپ ءبىر سىلكىنىپ قالدى. سول مەزەتتە قاراۋىل ساقشى جەتىپ كەلىپ, اقىن­دى مىلتىق دۇمىمەن تۇرتكىلەپ, ايداپ الىپ كەتتى. سودان كەش باتا ابدەن تاياقتاپ, ءولىمشى عىپ اكەپ تاستادى... ءانۋاردىڭ ايتىپ تۇرعانى سول ەدى. ۇلكەن ساسكەنىڭ كەزى. كۇن ءبىرشاما جىلىنىپ قالعان. شىركىن, كۇننىڭ شۋاقتى نۇرىنا نە جەتەدى! ىلميگەن اش-ارىقتار ءبىر جادىراپ, ءار جەرگە توپتانا اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. تاڭجارىق جاعالاپ وسىنداي ءبىر شوعىرعا كەلدى. ءۇش-ءتورت ادام وتىر دا, قالعاندارى قورالانا تۇرىپ العان. سالەم بەرە توقتاعان اقىن: – سىزدەردى كوزىم شالىپ ادەيى بۇرىلدىم, – دەدى. ءسويتتى دە وتىرعاندارعا قاراپ, – ءاي, بەرى جاقىن­داڭدار! مىنا كىسىلەردى تانىستىرايىن, سالەم بەرىپ جۇرىڭدەر! مىناۋ – ۇلكەن قارا ساقال­دى, تورتپاق كەلگەن, قاراتورى قارتاڭداۋ ادامدى نۇسقاپ, – سوناۋ سوۆەت جەرىندەگى كەرەكۋ مەن سەمەيدەن باستاپ, بۇكىل قازاق سىيلايتىن شەريازدان مارساق دەگەن شەجىرەشى قارت. بۇل كىسىنىڭ اڭگىمە­سىنە قىزىعىپ شىڭ شىساي­دىڭ وسىندا الىپ كەلگەنىنە بەس-التى جىل بولىپتى. تۇرعاندار دۋ كۇلدى. ونىڭ قاتارىندا وتىرعان, ول دا ورتا جاستارعا كەلىپ قالعان ادام ەكەن. شوقشا ساقالدى, دوڭگەلەك ءجۇزدى, كوزى ك ۇلىمسى­رە­گەن كىسىنى: – مىنا كىسى وسىنداعى باركول مەن موريدى شۋ­لاتىپ, وكىمەتتىڭ زارەسىن ۇشىرعان قاسىم باتىر­دىڭ اتامانى, ءوزى جۇيرىك دومبىراشى سيازباي دەگەن اعا­لارىڭ. ال مىنا جىگىت, – ءىرى دەنەلى, ات جاقتى, كوزى جانىپ تۇرعان اققۇبا جىگىتتى كورسەتىپ. – سوناۋ قار­قارادان البانداردى باستاپ كوشىرىپ كەلگەن جاقىپ­بەردى باتىردىڭ وڭ قولى مانسۇرباي دەگەن ازامات. اباقتىدان ەكى رەت قاشىپ شىعىپ, ءۇشىنشى رەت ۇستا­لىپ وتىر. – وعان ءسال قاراپ تۇ­رىپ. – قامىقپا, باۋى­رىم! امان بولساڭ, بۇدان دا قۇتىلاسىڭ! – دەپ ارقاسىنان قاقتى. – ال, مەن ىلەنىڭ قىزايىمىن. كۇنەستىڭ باسىن جاي­لاپ, ءتوسىن قىستاپ, ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرت­تاپ دەگەندەي, جايىمەن جاتقان ەل ەدىك. ءبارىن وسى قۋ تىلىمنەن تاپتىم. ءتىل مەن جاعىما سۇيەنەم دەپ ۇكى­مەت­تىڭ شا­بىنا ءتۇرتىپ الىپ, پالەگە قالىپ ءجۇرمىن. اتىم – تاڭ­جارىق, – دەدى. ەنتەلەي ءيىرىلىپ تۇرعان­دار­دىڭ: «تاڭ­جارىق!», «اقىن تاڭجارىق پا؟!» دەسكەن داۋىس­تا­رى قاتتىراق شىعىپ, دۋىل­داي ك ۇلىپ, دابىرلاسىپ كەتتى. ءدال وسى كەزدە باج-بۇج ەتكەن ەكى شەرىك جەتىپ كەلىپ, مىلتىقتارىن كەزەنە ءتۇرتىپ: – بۇل نە جيىن؟! نە ايتىپ تۇرسىڭدار؟! – گوڭتۋلار قايدا ءجۇر؟ نەگە قارامايدى؟! – دەپ بىرىنەن-ءبىرى وتە زىلدەنىپ, توپتى تاراتا قۋىپ, ىشىندە تاڭجارىق بار ءتورت-بەس ادامدى تۇرتكىلەي ايداپ الا جونەلدى. زارەلەرى ۇشىپ, ودان ارى تۇستەرى قاشقان سورلىلار ىشتەرىنەن «قۇرىدىق» دەپ كەلە جاتىر. «ال ەندى دايىندالىڭدار! تاياق جەمەگەندەرىڭە كوپ بولعان شىعار», – دەپ كۇبىرلەيدى تاڭجارىق. كۇزەتشى شەرىكتەر تۇراتىن ۇيگە جاقىنداپ كەلىپ توقتاتتى دا, ايداۋىلدىڭ بىرەۋى ىشكە كىرىپ كەتتى. اپارىپ قاماپ, «ءما, سەندەرگە جيىن اشقان», «ءما, سەندەرگە كۇلكى» دەپ سابايتىن شىعار دەپ ويلادى تاڭجارىق. جاڭاعى ايداۋىل ەكەۋ بوپ قايتىپ كەلدى دە, ءوزى قالىپ, تۇتقىنداردى انا ەكەۋىنە تابىستاپ بەردى. ەكى شەرىك ورتاعا الىپ بەس ادامدى قايتا ايدادى. ءبىر جەر­گە توق­تاپ, كۇرەك, قايلا ال­دىردى. تۇرمە اۋلاسىنان شى­عا­رىپ, دا­لا­عا, سونادايدا كورىن­گەن قىر­قاعا قاراي كەلە جا­تىر. – ءبىزدى قايدا اپارادى؟ نە ىستەتەر ەكەن؟! – دەپ سىبىرلايدى سيازباي تاڭجارىققا. – بىزگە كور قازدىرادى. ءسويتىپ ولتىرەدى, – دەدى تاڭجارىق. سيازباي شوشىپ كەتتى. – ەندى قورىق, قورىقپا. وعان امال جوق, – دەدى مۇسىلمانبەك دەگەن جىگىت قاتارلاسا كۇبىرلەپ. – ايتەۋىر, قازعان كورلەرىڭدى تەرەڭ قازىڭدار, مىنالاردىڭ جازاتايىم وزدەرى تۇسسە, شىعا ال­ماي­تىنداي بولسىن؟ – دەدى تاڭجارىق مىسقىلداي ك ۇلىپ. – ە. بۇلار, وزدەرى تۇسە قويماس. الدىمەن ءبىزدى تۇسىرەر, – دەدى ماحات ۇرەيلەنە. ولاي دەمە, ماحات! الدەن ءۇمىتىڭدى ۇزبەسەڭشى! – دەدى تاڭجارىق ساسپاي. الگى كورىنگەن قىرقادان ارى اسىرا اپارىپ, ويپاڭدى قازدىرا باستادى. شىندىعىندا جەكە-جەكە كور قازدىردى. كۇندەگى ەل قاتارلى ىشەتىن قارا سۋ مەن شيكى مومادان دا قاعىلىپ, ءنار تاتپاستان كۇنى بويى تىنىم كورمەي جەر قازدى. ابدەن دىڭكەلەرى قۇرىپ, السىرەپ قۇلاي جازداعاندا ءبىر-اق توقتاتىپ, ەكى شەرىك بەسەۋىن قايتا ايدادى. «ياپىراي, ءوز كورىمىزدى وزىمىزگە قازدىرىپ, تىرىدەي كومىپ تاستاي ما» دەپ قاۋىپتەنىپ ەدى, امان قال­عان­دارىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ كەلەدى. قۇداي ساق­تا­سىن, بۇ­لار­دان ءبارى شىعادى. ونداي سۇم­دىقتاردى دا ەستىگەن. كەش ءتۇسىپ كەلەدى. تۇرمە اۋلاسىنا كىرگەن جەردە با­عاناعىداي ءسال توقتاتىپ, ءبىر شەرىك تاعى دا ۇيگە كىرىپ كەتتى. ەكىنشىسى بىلايىراق شىعىپ شىلىم شەگىپ تۇر. «ەندى نە ىستەر ەكەن ءبىزدى؟!» دەپ تۇر ءبارى. جاق ءجۇن­دەرى ءۇرپيىسىپ, بوزالا-توزالا بو­لىپ, قۇر سۇلدەر­لە­رى عانا. تاڭەرتەڭ بايقاماعان ەكەن, كىرەبەرىستەگى ءۇل­كەن قاق­پا­نىڭ ماڭداي­شا­سىندا شىڭ شىسايدىڭ ءۇل­كەي­تىلگەن سۋرەتى ءىلۋلى ەكەن. ونى الدىمەن كورگەن سيازباي: – و-و, كوسەمنىڭ ءراسىمىن قارا! – دەدى. تاڭجارىق جالت قاراپ, كوز الماي از تۇردى دا: وتىرسىڭ قارا زالىم, ءتۇسى قاشىپ, ءبىز ءجۇرمىز ايداۋىڭدا اسىپ-ساسىپ. ارمانسىز دۇنيەدەن وتەر ەدىم, قانىڭدى ءبىر ۇرتتاسام جالعىز قاسىق, – دەپ تىستەنە ولەڭدەتتى. ويلانىپ قالعان سيازباي: – ءبىر جەرى ءالى دە كەمشىل بوپ تۇرعان سياقتى, – دەگەندە, تاڭجارىق: – سولاي ما؟! ونداي بولسا تولتىرايىن, – دەپ, ارى قاراي ولەڭدەتىپ: قاماۋدا جاتىر ەرلەر جانتالاسىپ, بىرگە وسكەن, بىرگە تۋعان قان جالاسىپ. ياپىرىم-اۋ, ءوستىپ قۇرىپ كەتەمىز بە؟ ارمان نە, ءولىپ كەتسەك نايزالاسىپ!– دەپ قوستى. ءوستىپ تۇرعاندا جاڭاعى شەرىك قايتا شىعىپ, اناعان بىرنارسەلەردى تۇسىندىرگەندەي بولدى دا, جىل­دام­داتا باسىپ كەپ تاڭجارىقتى مىلتىقتىڭ ۇشىمەن تۇرتە جەكە ءوزىن ايداي جونەلدى. قاسىن­داعىلارعا تىلدەسۋگە دە شاماسىن كەلتىرمەي اسىق­تىرىپ اكەتتى. «ەندى ولگەن جەرىم وسى شىعار, – دەپ ويلادى, – وڭاشا اپا­رىپ, تەپكى­نىڭ استىنا الايىن دەدى عوي». ءتۇرتىپ-ءتۇر­تىپ قويىپ ايداپ كەلەدى. جوق, ءوزىنىڭ جاتاعىنا اكەلدى. «ە, قۇداي بەردى, وسىمەن قۇتىلسام بولدى» دەپ ويلاعانشا ەسىك­تىڭ كوزىنە كەلىپ توقتادى. شاقۇر-شۇقىر ەسىكتى اشىپ جىبەرىپ يتەرە كىرگىزگەندە, نە بولسا دا جەت­تىم-اۋ دەگەن وي­مەن ورنىنا ەنتەلەي جەتىپ قۇلا­عانى سول ەدى, «تۇر, ور­نىڭنان! جينا, بوقتى­عىڭ­دى!» دەپ تەۋىپ-تەۋىپ جىبەردى. تاڭجارىق قايتا تۇرىپ, اپىل-عۇپىل ورىن-كور­پە­سىن جيناي باستادى. كامە­را­داعىلار العاش قۋانعانداي: «و-و, تاكەن! تاڭجارىق!» دەسىپ قالىپ ەدى, ەندى مۇنى الىپ كەتەتىنىن ءبىلىپ, ۇرەيلەنە قاراسىپ قالدى. ساقشى: «بول! بول!» دەپ كورپە-توسەگىن قۇشاق­تات­قان كۇيى جەلكەلەپ الىپ شىعىپ كەتتى. «ە-ە, بۇلار ءجاي قويا سالۋشى ما ەدى! ەندى قايدا اپارار ەكەن؟» دەگەنشە قاتارلاسقان اباقتى ۇيلەردىڭ بىرىنە كىرگىزدى. سول جەردە اياعىنا كىسەن سالعىزدى دا, قاراۋىل ساقشىعا تاپسىرىپ, ايداپ كەلگەننىڭ ءوزى بۇلارعا قاتتى تابىستاپ شىعىپ كەتتى... «ورىن اۋىستىرۋمەن جازالارى بىتەر مە ەكەن, الدە كورسەتەر قۇقايلارى ءالى الدا ما ەكەن؟!» دەپ ويلاعانىنشا تۇپكىر جاقتان بىرەۋ: – ءاي, باۋىرىم, قازاق كورىنەسىڭ, قايدان كەلدىڭ؟ – دەدى باسىن كوتەرە. – ە-ە, وسى اۋىل اراسى عوي, – دەدى تاڭجارىق جايباراقات. انا كىسى ونشا تۇسىنبەي قالدى ما: – اۋىل اراسى دەيدى. وسى توڭىرەكتەن ۇستالعانسىڭ عوي, – دەدى. – وي, قۇداي! – دەدى اقىن تىجىرىنا, – بۇل ءتو­ڭىرەك ەمەس, تۋرا وسى اباقتى اۋىلىنىڭ تۇرعى­نى­مىن. مىنا كورشى ۇيدەن سىزدەرگە قوناققا جىبەردى. – ە-ە, سولاي دەمەيسىڭ بە! وندا بىردەڭە بۇلدىرگەنسىڭ عوي. – اۋىستىرعان عوي. بۇلاردىڭ سوندايى بار ەمەس پە! قاماقتان قاماققا جوتكەپ وتىراتىن, – دەپ تاعى بىرەۋ اڭگىمەگە قوسىلدى. – بۇلدىرمەگەندە, قاراپ جۇرسەڭ ءىشىڭ پىسادى, – دەدى تاڭجارىق قۋاقىلانا, – سودان, قۇداي ءتىل بەرگەننەن كەيىن بىردەمە دەيسىڭ. ءبارىبىر تىنىش جۇرگەندە دە جەيتىن تاياعىڭ... «مىناۋ ءبىر قىرسىق قوي» دەگەندەي انالار قايتىپ ۇندەمەي قالدى. جاس جىگىت ءبىرتۇرلى سويلەگىسى كەلىپ قوزعالىڭ­قىراپ وتىرىپ: – اعا, اتىڭىزدى سۇراسام بولا ما؟ – دەدى. – ە-ە, شىراعىم-اي, اتى-ءجونىم تاڭجارىق جولدى ۇلى. ىلەنىڭ قىزايى­مىن, – دەگەن كەزدە جاڭاعى ۇندەمەي قالعاندار باستارىن قايتا كوتەرىپ: – ءوي, تاڭجارىق پا؟! – تاڭجارىق دەي مە؟! – كادىمگى اقىن تاڭجارىق پا؟! – دەسىپ دابىرلاسىپ كەتتى. ءبىر-ەكەۋى ورىندارىنان تۇرىپ بۇعان قاراي ءجۇردى. ءبارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ قۇشاقتاپ, قايتا امانداسىپ قاۋقىلداسىپ جاتىر. – باسە, ءتىلى مەن جاعىنا سۇيەنگەن بۇل كىم دەيىم, – دەپ ورتا جاستارداعى قارا كىسى جاقىنداپ كەپ وتىردى, – تاڭجارىق ەكەنسىڭ عوي. سەنى كور­مەسەك تە جاقسى بىلەمىز. وسىندا دەيتىن. قايسى اباقتىدا جاتتىڭ. – ۇشىنشىدە. – ە-ە, باسە, كورشى ۇيدەن دەپ وتىرعانىڭ سول ەكەن عوي, – دەپ جاڭاعى كىسى, باسىن كوتەرىپ ورنىنان تۇرماي وتىرعان قارتاڭداۋ ادامعا قاراپ: – سىقا, بەرى تامان كەلسەڭشى. مىنا اقىن ءىنىڭىز كەپ قالىپتى, – دەدى. – بارايىن, بارايىن. قۇداي ايداپ كەلدى عوي بىزگە بۇل جىگىتتى. – ەڭكەيە باسىپ كەلىپ, تاڭجا­رىق­تى موينىنان قۇشاقتاپ بەتىنەن ءسۇيدى, – جاق­سى كەلدىڭ, اينالايىن. بۇل جەردە بوتەن ادام جوق, ءبارى ءوزىمىز. اينالدىرعان التى-جەتى ادام عانا. مەن – سىعاي دەگەن اعاڭ بولامىن, – دەگەندە جاڭا­عى قارا كىسى: – اتاقتى سىعاي زاڭگىنى ەستۋىڭ بار شىعار, – دەدى. – ە-ە, ەستىگەم, – دەپ ونىڭ جۇزىنە بارلاي قاراپ قويدى. – مىنا كىسى, – دەدى ەندى سىعاي زاڭگى ءسوز باستاپ, با­عانادان سويلەپ وتىرعان كىسىنى تانىستىرىپ, – قا­پاس زاڭگى. ال, اناۋ وتىرعان باركولدەن كەلگەن قۇدا­باي با­تىر. ونىڭ قاسىنداعى قامي باۋىرىڭ. وزىڭمەن ءبىرىنشى ءتىل قاتىسقان مىناۋ جاس جىگىتتىڭ اتى – قاسىم بولادى. – ويپىراي, قۇداي ساقتاسىن, وڭكەي زاڭگىلەر مەن باتىرلاردىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپپىن عوي. ەندى نە بولار ەكەن؟! – جاقسى بولادى, اينالايىن, – دەدى سىعاي ءزاڭ­گى وزىمسىنە, – قايتا قۋان ءبىزدىڭ ارامىزعا كەل­گەنىڭە!.. «قالايشا بۇل جەرگە اكەلىپ قالدى؟» دەپ وي­لادى اقىن از ءۇنسىز وتىرىپ. «الدە, مىنا­لاردىڭ اراسىندا تىڭشىلارى بار ما ەكەن؟!» قال­جى­راعانىن جاڭا سەزدى. قارنى دا شۇرىلداپ بارادى. «نە بولسا دا كورىپ الدىم! تالاي قۇقايىن كوردىم عوي. تاعى دا ازاپتار ازار بولسا...» تاڭەرتەڭگىلىك مەزگىل. جاۋ قۋعانداي ەكى شەرىك كىرىپ كەلدى. – تۇر ورنىڭنان, اقىنسىماق! – دەپ بىرەۋى تاڭجارىقتىڭ باسىنا بۇركەۋ قاپتى كيگىزىپ جىبەرىپ, اياققا كىسەن سالدى. ەكىنشىسى كورپە-توسەكتى اپتەر-تاپتەر اينالدىرىپ, اراسىنان ولەڭ جازىپ جۇرگەن ەسكى داپتەردى تاۋىپ الدى. – مىنە! – دەدى ول داۋىستاي قاعازدى جوعارى كوتەرىپ, – تاپتىق! – ءبىرىن-ءبىرى قوستاپ, باستارىن يزەسىپ, اقىندى يتەرمەلەي الىپ شىعىپ كەتتى. تۇرتپەكتەي ايداپ, تۇنشىقتىرا دىرىلدەتىپ اكەلىپ ءبىر ۇيگە كىرگىزدى. كۇبىرلەسە سويلەسىپ تۇ­رىپ, تۇتقىن­نىڭ بۇركەنشىگىن ج ۇلىپ الدى. ۇزىن­شا ۇستەلدە ءتىزىلىپ ءتورت ادام وتىر. تۇستەرى سۋىق. تاڭجارىققا «ءاپ, بالەم كەلدىڭ بە؟!» دەپ تىستەرىن باسىپ وتىرعان سياقتى. تۋرا قارسى الدىلارىنا اكەپ تۇرعىزدى دا ەكى شەرىك شىعىپ كەتتى. ءدال ورتادا وتىرعان كوزىل­دىرىكتى قارا­سۇر ادام داۋىستاپ بىرەۋدى شاقىردى. كىرگەن ادامعا تاپسىرىپ, تاڭجارىقتىڭ قولىنا كوزىر سالدىردى. – ءيا, تاڭجارىق اقىن, سەن وسى جەردە دە ۇكى­مەتكە قارسى ۇگىت جۇرگىزۋدى باستاپسىڭ عوي. راس پا؟! – دەدى جاڭاعى ادام قاباعىن تۇيە, زىلدەنە سويلەپ. – ونى كىم ايتىپ ءجۇر؟! – اقىن دا باسىن سەلت ەتكىزە كوتەرىپ الدى, – اياق-قولىم بۇعاۋدا, تار قاپاستا جاتىپ قالاي ۇگىت جۇرگىزە الامىن؟! – سەن شىنىڭدى ايت! تۇرمە اۋلاسىندا سەرۋەندەپ جۇرگەن تۇتقىنداردى جيىپ الىپ, قانداي اڭگىمە ايتىپ ءجۇرسىڭ؟! – وي, قۇداي! باسە, باسە, – دەپ تاڭجارىق كۇبىرلەپ تۇرىپ, – ەش اڭگىمە جوق ولارمەن. امانداسۋ, سالەمدەسۋ... – ايت شىنىڭدى! مالعۇن! – ۇستەلدى قويىپ قالدى. كوزىنەن وت شاشا كوزىلدىرىگى جارق ەتە ءتۇستى. مۇنى ەستىپ «قانە نە ىستەيىن؟» دەگەندەي جالاڭ­داعان بىرەۋ كەلدى. سۇراقشى قويا تۇر دەگەندەي قولىن سىلتەپ ەدى, اناۋ باسىن شۇلعىپ قايتا شىعىپ كەتتى. – سەن قيقاڭدى قوي! ءبىز ءبارىن بىلەمىز. شىنىڭدى ايتپاساڭ, ءبىز ساعان ايتقىزامىز! قيسىنسىز قىلىقتارىنا كۇيىپ كەتتى: – وزدەرىڭىز بىلسەڭىزدەر ونىڭ نەسىن سۇرايسىزدار؟ موينىما قويىڭىزدار! – ەي, يت! – تاعى دا ۇستەلدى تارس ۇردى. جاڭاعى جەندەت جەتىپ كەلدى. وعان كوزى اقشاڭداپ بالدىر ەتە ءتۇسىپ ەدى, اناۋ ىسكە قۇمبىل كىرىسىپ, قالاقتاي جالپاق بىلعارى الىپ شىقتى. وعان ءسال توقتا دەگەندەي يشارا جاساپ, تاڭجارىققا: – سەنىڭ موينىڭا قويۋ وپ-وڭاي! سەن جاقسىلىقتى بىلمەيتىن يت ەكەنسىڭ! ءوزى مويىنداپ, شىنىن ايتادى دەسەك, قارا مۇنى؟! باستا! – جەندەتكە يەك قاقتى دا بۇعان: – تىك تۇر! قوزعالما! – دەدى ايقايلاپ. جەندەت ۇمتىلا بەرىپ قولىنداعى ۇلتانداي بىل­عارىمەن مۇنىڭ ەكى بەتىنەن «سارت, سارت» ەتكىزىپ سالىپ-سالىپ جىبەردى. كوزىنىڭ وتى جارق ەتىپ, جاس پارلاپ قويا بەردى. جاقتارى دۋىلداپ, ورتەنىپ بارادى. – ەندى ايتاسىڭ با؟ – باسقا سۇراقشى كىرىستى. – شىنىڭدى ايتپاساڭ نە بولاتىنىڭدى بىلەسىڭ بە؟ كورىڭ دايىن! ءوز كورىڭدى ءوزىڭ قازىپ دايىنداپ قويعانسىڭ! ءالى دە پۇرسات بار. استىرتىن ۇگىت جۇرگىزىپ, قانداي توقتامعا كەلدىڭدەر؟! سەنىڭ سويلەسكەن ادامدارىڭنىڭ ءبارى سۇراققا الىنىپ, جەكە-جەكە قاماقتا وتىر. ولارمەن قازىر بەتتەستىرەمىز. نە ايتقانىڭدى موينىڭا قويىپ بەرەدى. – وندا سولار ايتسىن نە ۇگىت جۇرگىزگەنىمدى؟! – مىنانى قاراي گور, – دەدى ءسوزدى العاشقى سۇراقشى ءىلىپ اكەتىپ, – سولار ايتسىن دەيدى. ايتپايدى ولار! – داۋسى وقىس شىعىپ, ۇستەلدى ءبىر پەرىپ, ورنىنان قارعىپ تۇردى, – الدىمەن سەن ايتاسىڭ. ايتقىزامىز! – قالشىلداپ, جەندەتكە قايتا بۇيىردى, – جاتقىز, توسەككە! اناۋ ىسكە كىرىستى. تاڭجارىقتى جۇلمالاپ, سىرت كيىمدەرىن شەشىپ, ناۋاداي تار, تەمىر توسەككە جاتقىز­دى. وسىندايعا ارنايى جاساعان دۇنيە ەكەن, جان-جا­عىن­داعى بەلدىكتەرىمەن تارتا بەكىتىپ, تاڭىپ تاستادى. تىرپ ەتە المايسىڭ. ول تۇك ەمەس ەكەن. تەمىر ناۋانىڭ جاقتاۋلارىنداعى بۇراندا­لارىن قىسىپ بۇراعان سايىن سۇيەك-سۇيەگىڭ سىنىپ كەتەردەي كۇتىرلەپ, جانىڭ كوزىڭە كورىنەدى. وكپە-باۋىر, قولقا-جۇرەگىڭ اۋزىڭا تىعىلىپ, سۇيەك­تەرىڭ قاقساي ۇگىتىلىپ بارا جاتادى. اسىرەسە, ەكى يىق قىسىلعان سايىن شىداي الماي, ەرىكسىز داۋسى شىعىپ كەتتى. «ا-ا, و-و!» دەگەنگە قاراماي قۋسى­رىپ قىسا تۇسەدى. نە بۇلقىنىپ, قوزعالا المايدى. بۇرىنعى كورگەن ازاپتارىنان بۇل توتەنشە بولدى. ىڭىرسي بوزداپ جاتىپ, تالىقسىپ كەتتى... – تۇرعىز! تۇرعىز! – سۇراقشى تەپسىنە ايقاي سالدى. انا جاۋىز قىزىلالا قان جاپقان اقىندى جۇلقىلاپ, سىلكىلەپ قايتا تۇرعىزدى. اياقتا كىسەن, قولدا كوزىر, مۇرنىنان دىردەكتەپ قان ساۋلاپ تۇرعان تاڭجارىق مىنا سۇراقشىدان دا تۇڭىلە: «باسقاسى باسقا. مىنا قازاققا نە جوق! اتا-باباڭنىڭ ارۋاعى ۇرعىر-اي! ءوزىڭنىڭ قورلاعانى ءوتتى-اۋ, بارىنەن!» دەپ ويلادى. – سەن يت! اياعاندى بىلمەي, بارىنەن جالتارىپ تۇر­سىڭ! سەنى ەندى ەركەلەتپەيمىز. ءوز وبالىڭ وزىڭە! مو­يىنداتامىز! – ايقايلاي سويلەپ, قولىنداعى ولەڭ ءداپ­تەردى پاراقتاي كەلىپ, – مىناۋ نە دەگەن ءسوز سوندا؟! «جازىپ تاستاپ كەتەيىن, بەلگى قالسىن ارتىما. ارمانىم كوپ الەمدە, باس كوتەرسىن سالەم دە. قايعىدا جۇرگەن قاراڭعى, قازاق, قىرعىز حالقىما. ەسكەرىلمەي قالماسىن, وعان دا ايت سارتىما». – ال ەندى نە دەيسىڭ؟ ۇگىت ەمەگەندە بۇل نە؟! جۇرتتى وكىمەتكە قارسى كوتەرىلىسكە ۇگىتتەپ تۇرسىڭ عوي. وزىڭنەن باسقا ادام ءسوز تۇسىنبەيدى دەپ ويلايسىڭ با؟! ساعان از مىنا كورگەنىڭ. سەن كۇن سايىن اجالىڭا جاقىنداپ كەلەسىڭ! – دەدى دە قىتايشا بالدىر-بۇلدىر سويلەپ قاسىنداعىلارعا داپتەردى كورسەتىپ, جاڭاعى ولەڭنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىردى. انالار بىرىنە ءبىرى قاراپ, «مۇنىڭ ىستەپ جۇرگەنى شىن ەكەن-اۋ» دەگەندەي ۇرەيلەنە ورىندارىنان اتىپ-اتىپ تۇردى. بىرىنەن ءبىرى ءوتىپ الگى ازاپتاعىش جەندەتكە قول­دارىن جارىسا سىلتەپ, تاڭجارىقتى نۇسقاپ: «قۇر­تۋ كەرەك! جازالاپ كوزىنە كوك شىبىن ۇيمەلەتۋ كەرەك! شىنىن ايتقىزۋ كەرەك! ازاپتاپ ءولتىرۋ كەرەك!» دەسىپ داۋرىعىسىپ كەتتى. انا جاۋىزدىڭ كۇتكەنى سول ەكەن, اقىندى جۇلقي ءتۇرتىپ قارسى ەسىكتەن ارى كىرگىزىپ كەتتى. قاساپشىداي جالاڭداعان سامداعاي نەمە ءاپ-ساتتە ونسىز دا بۋىندارىنان ءال كەتىپ ارەڭ تۇرعان تاڭ­جارىق­تى بىلق-سىلق ەتكىزىپ, كەندىر ارقانمەن با­قايى­نان بايلاپ, باسىن سالاقتاتىپ اسىپ جىبەردى. تۇتقىندا ءۇن جوق. «نە بولسا دا كورەيىنگە» بەكىندى. سۇراقشىلار كەلىپ, ايىزدارى قانا قاراپ تۇرىپ: – تۇرسىن! وسىلاي! – تۇرسىن وسىلاي! وسى كەرەك بۇعان! – دەستى. ال انا قازاق سۇراقشى جاقىنداپ كەلىپ: – قالاي ەكەن, اقىنىم؟! شىندىعىڭدى جايىپ سالماساڭ كورەتىنىڭ ءالى الدا! – دەدى شىعا بەرىپ نىعىزداي سويلەپ. قانشا تىستەنسە دە ەرىكسىز دىبىسى شىعىپ, «ءو-ءو; ءو-ءو!» دەپ تەڭسەلگەن تاڭجارىق سالبىراپ قالا بەردى. * * * «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى». تاڭجارىق بۇل جولى دا امان قالدى. ءۇش كۇن بويىنا ۇيقى دەگەن نە, ەستەن تانىپ قالعان كەزدەرى بولماسا, ءبىر ءسات وتىرعىزىپ, دەمىن الدىرعان جوق. ادام دا يت­جاندى بولادى ەكەن-اۋ! اسىرەسە تاڭجارىقتىڭ جانى ءسىرى ەكەن. الدەقاشان و دۇنيەگە اتتانىپ كەتەتىندەي ازاپتى, قيناۋدى كوردى. ايتەۋىر جان شىق­پاعاننان كەيىن كىرپىگى قيمىلداپ جاتا بەرەدى ەكەن. ايتپەسە نەشە رەت ءولىپ-تىرىلمەدى! بۇل جولى دا قانشا كۇن ازاپتاعانىن بىلمەيدى. ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى... كامەراداعىلار كۇتە-كۇتە كۇدەر ۇزە باستاعان. با­قانداي ءۇش كۇن, تىرس ەتكەن حابار جوق. سىعاي زاڭگى قايتا-قايتا قۇران وقىسا, قاپاس زاڭگى قۇما­لاق سالا­دى. ەشنارسە انىق ەمەس. ءبارى ب ۇلىڭعىر. كىمنەن سۇ­رار­لارىن دا بىلمەيدى. «ە-ە, بۇلارعا ءبارىبىر. ايىز­دارى قانعانشا ازاپتاپ, سۇيرەپ اپارىپ ورعا لاق­تىرىپ جىبەرگەن شىعار» دەپ وتىرعاندا اكەلدى-اۋ ايتەۋىر... ەكى ادام زەمبىلگە سالىپ اكەلىپ, ساكىنىڭ ءۇس­تىنە قۇم توككەندەي توڭكەرە سالدى. بەت-اۋىزى كوگا­لا قويداي. ءۇستى-باسى قانعا بوگىپ, ج ۇلىم-ج ۇلىمى شىققان. كەۋدەسىندە جانى بار ما, جوق پا بىلىنبەيدى. – وي, تاڭجارىق اعا؟! – تاڭجارىق پا, اكەلدى-اۋ, ايتەۋىر! – دەسىپ, جاستاۋ قاسىم مەن قامي باسقالاردان بۇرىن جەتىپ, تونە-تونە قاراسىپ تۇر. – تاڭجارىق دەي مە؟! وي, بايقۇسىم-اي, ءتىرى مە ءوزى؟ – دەپ سىعاي زاڭگى جاقىندادى. – وي, اللا! اللا! ارىسىم-اي! جانى بار ما, ايتەۋىر, كەۋدەسىندە؟! – دەپ قاپاس زاڭگى كەلدى. – ايتەۋىر, جانى بار ەكەن. ەسىنە كەلەر, ەندى مازاسىن المايىق, – دەپ سىعاي زاڭگى شەگىنە بەردى... تاڭجارىق سول قيمىل-قىبىرسىز جاتقاننان ءۇش كۇن دەگەندە بارىپ كوزىن اشتى. سويلەي المايدى, جاعى اشىلمايدى. كوزبەن يشارا جاساپ, بىرنارسە بىلدىرگەن بولادى. «بۇعان دا قۇدايعا شۇكىر», دەپ ءبارى قۋانىسىپ قالدى. كۇننەن كۇنگە وزىنە ءوزى كەلىپ, قولدارىن قوزعاۋعا شاماسى كەلدى. اقىرىن دىبىستاپ بىلدىرلاپ سويلەگەن بولادى. وسىنداي ازاپتان دەنەسىندە ساۋ جەرى قالماپ­تى. ايتەۋىر جانى كەۋدەسىندە... كەشە تاڭجارىقتان باسقالارى دالاعا شىعارىل­عان. «كۇن سۋىق ەكەن. بوعدانىڭ باسىنا قار ءتۇسىپتى» دەپ كەلدى. سودان بەرى قۇداباي باتىر مازاسىز. بىرەۋ بىرنارسە دەدى مە, الدە ءبىر جايسىز جايتتى قۇلاعى شالدى ما, قاباعى شىتىڭقى, جانى جاي تاپپاي, تور­داعى ارىستانداي تىقىرشيدى. بۇگىن دە ەرتە تۇرىپ الىپ, ءبىر وتىرىپ, ءبىر تۇرىپ, ارى-بەرى ءجۇرىپ, بايىز تابار ەمەس. مۇنى كەشەدەن بايقاعان سىعاي زاڭگى: – باتىر-وۋ, نە بولدى ساعان؟ مازاڭ قاشىڭقى. بىردەڭە ەستىدىڭ بە؟ الدە.., – دەي بەرىپ ەدى, قۇداباي بىردەن ءتىل قاتىپ: – وي, باتىر بولماي قالايىن مەن! قايداعى باتىر! باتىر دەگەن ءبۇيتىپ تىرىدەي كورگە قامالعانشا, ەلىن جاۋدان قورعاپ, شايقاسقا شىعار ەدى عوي. مەن بولسام, ەلىم تۇرماق, ءوز باسىمدى قورعاي الماي جاتىسىم مىناۋ. – وعان قاپا بولما, باتىر! ءبىر سەن ەمەس, بۇكىل ەل كورىپ وتىر قورلىقتى. قايتەمىز؟! بۇل كۇيىنشە كەتە بەرمەس. بۇل وكىمەتكە دە زاۋال جەتەر. سابىر ەتىپ, اقىرىن كۇتەيىك, – دەپ سىعاي ونىڭ بەتىنە قارادى, – كوڭىلىڭ نەدەن بۇزىلدى؟ سونى ايتشى باتىر! – بۇل كوڭىل نەدەن بۇزىلدى دەرىڭىز بار ما؟ – قۇداباي كۇرسىنىپ جىبەردى, – باركولدەگى ەلدىڭ ۇلى كوشىن بىلەسىز. كوپ قىرعىنعا ۇشىراعان. سودان قالعان ازىن-اۋلاق ەلگە تاعى دا تىنىشتىق بەرمەي جاتىر ەكەن! وسىنشالىق بۇ قۇدايعا نە جازدىق؟! – ويپىراي, ءا! تاعى كىمدەردى ۇستاپتى؟! – دەدى سىعاي زاڭگى. – وي, باتىر! – دەدى تاڭجارىق سوزگە ارالاسىپ, – ءورت ءجۇردى جەرگە پالە تاۋ جاناتىن, ادام جوق بۇدان بۇگىن ساۋ قالاتىن, – ولەڭدەتىپ جىبەرىپ, – جاڭا سىقاڭ ايتقانداي بۇل جەردە جاتىپ قۇر كىجىنگەننەن ەشتەڭە شىقپايدى. سابىر ەتە تۇرايىق. اتوي سالاتىن كۇن تۋادى ءالى... – وي, دۇنيە-اي! – قۇداباي الاقانىن ىسقىلاپ, – تەزىرەك كەلسە ەكەن سول كۇن! مىنسەم ءبىر اتقا سايلانىپ!.. – حالىق ابدەن تىعىرىققا تىرەلىپ, شيرىعىپ ءبىتتى. ءدال قازىر بارىنە ءبىر ۇيىمداستىرۋ جەتپەي جاتىر-اۋ, قۇداي بىلەدى, – سىعاي زاڭگى ويلى قالىپتا, – ىلە مەن التاي اراسى جالعاسسا... – مىنە, مىنە! بۇلار وسىدان قورقادى, – دەدى قامي, – ىلە مەن التايدىڭ جالعاسىپ كەتۋىنەن, ءتىپتى بار قا­زاق بىرىگىپ كەتە مە دەپ ۇرەيلەنەدى. جاڭاعى قۇداباي ءسو­زى دە تەگىن ەمەس. باركولدەن بۇلار ابدەن زاپىس بول­عان. تاعى دا سولاردان بىردەمە شىعىپ كەتە مە دەپ ويلايدى. – قازاق قانا ەمەس, شىڭجاڭداعى ۇيعىر, دۇڭگەن, سىبەلەر دە بىرىكتىرسە, كوتەرىلۋگە دايىن وتىر. اتتەڭ, سول ۇيىمداسۋ جەتپەيتىن سياقتى. سولاي ما, قاسىم؟ – دەپ قاپاس اڭگىمەنى وعان تىرەگەندەي ويلانا قارادى. – ويباي-وۋ, و نە دەگەنىڭىز, قاپاس اعا, – قاسىم دا ارەڭ وتىر ەكەن, – وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ۇيعىر حالقى­نىڭ بۇلارعا قارسى كوتەرىلگەنىنە كوپ جىلدار بولدى عوي. سول, وزدەرىڭىز ايتقانداي, بىرەسە الدانىپ, بىرەسە ار­بالىپ دەگەندەي كەلە جاتىر. جاقسىلاپ ۇيىمداس­تىر­­سا, كۇش بىرىكتىرسە, بىردەڭە شىعار ەدى. باستارى بىرىك­پەيدى. سودان بارىپ مىنالار بىرىنە ءبىرىن ايداپ سالادى... – تۋرا ايتىپ وتىرسىڭ, باۋىرىم, –تاڭجارىق قۇپتاي سويلەدى, – قاسىم سەن ءوزىڭ نەدەن قولعا الىندىم دەپ ەدىڭ؟ – سول باياعى ۇكىمەتكە قارسىلىق كورسەتكەن ۇيىمعا قاتىسقانىم ءۇشىن. – ە-ە. ءيا. جارايسىڭ! العان بەتىڭنەن قايتپا! جاستاردىڭ ءبارى سەندەي بولسا, حالىق رۋحى تومەندەمەيدى. جىگەرىڭدى جاني بەر, باۋىرىم! – تاڭجارىقتىڭ قوشەمەت سوزىنە ريزا بولعان قاسىم شىندىعىندا جىگەرلەنە سويلەپ كەتتى: – جاستار ويانعالى قاشان, تاڭجارىق اعا! ۇيعىر­دىڭ وڭتۇستىكتەگى قالالارىندا جاستاردىڭ الدەنەشە كو­­تەرىلىسى بولدى. بىراق ءالى سول ءوزىڭىز ايتقانداي, جاق­سى ۇيىم­داسپاعاندىقتىڭ كەسىرىنەن ناتيجە شىعارا ال­ماي, بوسقا قىرعىنعا ۇشىرادى. بىلمەيمىن نە بولارىن؟! – قامىقپا, قاسىم, باۋىرىم! جەڭىسكە جەتۋدىڭ جولى جەڭىلىستەرمەن بۇرالاڭ. ءالى الدىمىزدان قاسقايىپ داڭعىل جول اشىلادى. ءبىز جەكە-جەكە ءجۇرىپ, ەشۋاقىتتا جەڭىسكە جەتە المايمىز. بىرىكسەك قانا, جۇدىرىقتاي جۇمىلساق قانا ەشكىم قارسى تۇرا المايتىن ۇلى كۇشكە اينالامىز. مىنا قاپاستان امان-ەسەن شىقساق, ءبىزدىڭ دە تاڭىمىز اتار! كەلەدى ءتۇن ورنىنا جارىق ساۋلە!.. – جاقسى ءسوز ايتتىڭ-اۋ, تاكەن! – سىعاي زاڭگى ريزا بولىپ, – ىرىس الدى – ىنتىماق. بىزگە كەرەگى سول! سوندا عانا مىنا مەڭىرەۋ ءتۇندى سەرپىپ شىعامىز. تاڭىمىزدىڭ اتقانى سول! – دەدى. – ينشاللا, ايتقانىڭىز كەلسىن! – جارايسىڭ, تاڭجارىق! – سول تاڭ تەزىرەك اتسا ەكەن! – كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ قالدى-اۋ! «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەگەن وسى-اۋ! – دەسىپ كامەرا ءىشى دۋىلداسىپ بارىپ باسىلدى. تۇرلىبەك مامەسەيىت.