قازان اۋزى جوعارى

وڭتۇستىكتە ەگىن وراعى باستالىپ كەتتى قازىر تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزدەرى كوبەيىپ, كوپتەگەن ەلدەردە مىڭداعان گەكتار القاپتاردى قارعىن سۋ شايىپ, جەمىس-جيدەكتەردى دولى جەل ۇرىپ, داقىلىن كوكتەي قاعىپ الىپ جاتقاندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ تۇر. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى دا وسى ماسەلەگە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قىسى قوياننىڭ قۇيرىعىنداي شولاق, ەسەسىنە جايدارى كۇندەرى قوڭىر كۇزگە دەيىن سوزىلاتىن وڭ­تۇستىك اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدە­رىن وسىرۋگە ۇلكەن تابىسقا جەتۋدە. كۇزدىك بيداي دەرتىپ ءپىستى. اۋىر داندەرى كوتەرە الماعان ماساق باسى قوناق كەلسە قۇشاق جايىپ قارسى الاتىن قوشەمەت­شىل اعايىندارداي تومەن يىلەدى. وبلىستاعى مىقتى اگرو­كە­شەن­دەردىڭ بىرەگەيى “امانگەلدى” سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى نۇر­لان قۇرالوۆتىڭ قازىعۇرت اۋدا­نى اقجار ەلدى مەكەنى القا­بىن­داعى ەگىنىنە وراق سالعان مەرەكەگە وبلىس اكىمى اسقار مىرزاح­مەتوۆ ارنايى قاتىستى. ال وبلىستىڭ ەگىنشىلىك سالا­سىن­دا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس­تا­رىنا كەلسەك, اۋىز تولتىرىپ اي­تاتىنداي جاقسىلىقتار بار. ەگىس كولەمى 815 گەكتار بولسا, ون­ىڭ ىشىندە ءسۇر تاراپقا اينالعانى 79 مىڭ گەكتار. الدىمەن قازىعۇرتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى, شارۋالار جانە وندىرىستىك كووپەراتيۆ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ال­قالى جيىن ءوتتى. وبلىس اكىمى ديقاندارمەن كەڭەسىپ, وتكىر ءما­سە­لەلەردى تالقىلادى. ارزانداتىل­عان باعامەن بەرىلەتىن جانارماي, امياك-سەليترا جانە سۋ ماسەلە­لەرى ءسوز بولدى. پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋ جاعدايى تالقىلاندى. بۇگىنگىدەي كەزەڭدە جالعىز ءجۇرىپ جول تابۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل شارۋالارعا ابدەن قاتىستى. از جەرىڭدى مالدانىپ, ءوز قوتىرىڭدى ءوزىڭ قاسيمىن دەسەڭ, مەملەكەت تا­راپىنان بەرىلەتىن جەڭىلدىك­تەر­دەن قاعىلاسىڭ. ءىرى سەرىكتەستىكتەرگە بىرىككەندەر ۇتادى. “امانگەلدى جشس” كورپوراتسياسى ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋدەگى ۇكىمەتتىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازىر قازىعۇرت, سايرام, تولە بي, ارىس جانە سارىاعاش اۋداندارىنىڭ ديقان­دا­رىن بىرىكتىرىپ ۇلكەن قاۋىم­داس­تىق قۇرعان. تۇسكەن پايدا تەڭدەي بولىسىلەدى. جىل سايىن ەگىس كولەمى ۇلعايىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر ون ءۇش مىڭ گەكتار جەرگە كۇزدىك بيداي ەگىلسە, بيىل ءتاۋ­ەل­سىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدى­عىنا وراي جيىرما مىڭ گەكتارعا ءداندى داقىل ەگىلگەن. اتاپ ايت­قان­دا, ون بەس مىڭ گەكتارعا بيداي, ءتورت مىڭ گەكتارعا ماقسارى, ءبىر مىڭ گەك­تارعا ارپا ەگىلدى. ءداندى داقىلدار­عا مۇنداي كوز­قاراس اۋىس­پالى ەگىستىك جۇيە­سىن ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرەدى. سەميناردا ءسوز ال­عان وبلىستىق اۋ­ىل شا­رۋا­شى­لىعى باس­قارما­سى­نىڭ باستىعى قا­نات­بەك وسپان­بەكوۆ وب­لىس ديقاندا­رى­نىڭ وسى وتكىر ماسەلەگە ءۇل­كەن ءمان بەرىپ وتىر­عان­دىعىن ايتتى. اقجارداعى كۇزدىك بيدايدىڭ تسەنتنەرى ورتاشا ەسەپپەن العاندا 17-18-دەن اينالادى. گەكتارعا شاققاندا جيىرما تسەنتنەردەن دە اينالاتىن جەرلەر بار. بۇل جاق­سى كورسەتكىش. وبلىستا اۋىل شا­رۋاشىلىعى داقىلدارىن ءوسى­رۋ­دە كوشباستاپ كەلە جاتقان نۇر­لان قۇرالوۆ جاڭا تەحنولوگيا­لارعا ءمان بەرەتىن جاڭاشىل كا­سىپكەر. ول ەگىن وراعىنا 3 “چەلەندجەر” كومباينىن ساتىپ ال­ىپتى. سا­لىس­تىرىپ كورىڭىز, رە­سەي­دىڭ ماق­تاۋلى “ەنيسەي”, “دون” كومباين­دارى ءبىر جىلدا 300-350 گەكتار القاپتى ورا السا, امبەباپ “چەلەندجەر” كومباينى وسى مەزگىلدە 3 مىڭ گەكتارعا دەيىن بي­داي­دى باسا الادى. سو­نى­مەن قاتار ەگىن وراعىنا وسى كور­پوراتسيا­نىڭ 5 “دجون دير” كوم­بايندارى قاتىستى. وبلىستا اۋىل شارۋا­شى­لى­عىن دامىتۋدا قانداي جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر دەگەن ماسەلەلەرگە كەلەتىن بولساق, اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەنىن دامۋ باع­دار­لاماسى بويىنشا اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2009 جىلى – 637 مىڭ گەكتار, 2010 جىلى – 697 مىڭ گەكتار (+ 60 مىڭ گا), 2011 ج. 739 مىڭ گا (+42 مىڭ گا) كوبەيىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلى ماساقتى ءدان­دى داقىل 184 مىڭ گەكتارعا ەگىلگەن. بۇل وتكەن جىلعا قارا­عان­دا 6 مىڭ گا ارتىق. وسى كور­سەتكىشتى داندىك جۇگەرى, كوكونىس, باقشا, كارتوپ, ماقتا, جەمىس-جيدەك, جۇزىمدىك جانە مال ازىقتىق داقىلدارعا قاراتىپ ايتۋعا بو­لادى. سۋارمالى جەرلەردىڭ يگەرىلۋىنە كەلەتىن بولساق, وبلىس بوي­ىن­شا 447 مىڭ گەكتار جەردىڭ, ونىڭ ىشىندە 2009 جىلى تۇگەندەۋدىڭ ناتيجەسىندە اينالىمنان شىعىپ قالعان جەر كولەمى 100 مىڭ گەكتار انىقتالدى. وسىدان 2009 جىلى قايتا اينالىمعا قوسىل­عانى 44,4 مىڭ گەكتار. ال 2010 جىلى 32,7 مىڭ گەكتار قايتا پايدالانۋعا بەرىلسە, 2011 جىلى 26,6 مىڭ گەكتار القابى اينا­لىمعا قوسىلىپ, سۋارمالى جەرلەر تولىعىمەن 100 پايىز يگەرىلەتىن بولادى. وبلىستىق اكىمدىكتىڭ كۇش سا­لۋىمەن تامشىلاتىپ سۋارۋ, جى­لى­جاي سالۋ جانە شارۋالاردى تي­ىمدى نەسيەلەندىرۋ جۇمىستارى جولعا قويىلىپ كەلەدى. وبلىس ديقاندارى بيىلعى جىلدان جاقسى نەسىبە كۇتىپ وتىر. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ––––––––––––– سۋرەتتى تۇسىرگەن حۋسان ازيزوۆ.