وي

ادامزاتتىڭ تابيعاتتان ءنار الۋى ءار ءداۋىر سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. وسىدان ميلليونداعان جىلدار بۇرىن ادام­داردىڭ قورەكتەنۋىنە تاۋلىگىنە 2 مىڭ­داي كيلوكالوريا كۇش جەتكىلىكتى بولعان ەكەن. شيكىزاتتى وڭدەپ, تاماق ءپىسىرىپ, دامدەپ جەيتىن ءار ادامعا قازىرگى تاڭدا تاۋلىگىنە جۇمسالاتىن ەنەرگيانىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن 6-8 مىڭداي كيلوكالوريا قاجەت بولىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ادام ءومىرىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى بۇرىنعى زاماندارعا قاراعاندا 3 ەسە ارتتى نەمەسە 15 جىلدان 50 جىلعا دەيىن ۇزاردى دەگەن ءسوز. رەسپۋبليكانىڭ كارتاسىنا كوز سالساڭىز, كەڭ بايتاق دالامىزدا كۇن ساۋلەسى ورتا ەسەپپەن جىلىنا 2,5 مىڭ ساعات جارقىراپ تۇرادى ەكەن. ال, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءسولتۇس­تىك-باتىسىنىڭ كوپتەگەن جەرىندە كۇن ساۋلە­سى­نىڭ بۇلتسىز ۇزاقتىعى جىلىنا 3 مىڭ سا­عات­تان اسادى. وسى كۇن ساۋلەسى تۇسەتىن اۋدان­داردىڭ اۋىل تۇرعىندارىنا فيتوندى تولىق پايدالانۋلارىنا بولادى. تۇرىك مەملەكەتى­نىڭ وڭتۇستىگىندە جانە يزرايل مەملەكەتىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ۇيلەرىنىڭ شاتىرىندا سۋدى جىلىتاتىن قوندىرعىلار ورنالاستىرىلعان. جابىق شاعىن جىلىجايلار مەن ورانجەرەيالاردا قىسى-جازى كوكونىس وندىرۋگە, سۋدى جىلىتۋ, كۇن كوزىنەن ەلەكتر قۋاتىن الۋعا بو­لاتىنى بۇگىنگى تاڭدا قيال ەمەستىگى بارىمىزگە بەلگىلى. جابىق جىلىجايلاردىڭ قابىر­عا­سى­نىڭ 1 مەتردەي بيىكتىگىن مال قيىمەن كو­مىپ قويسا, وندا ازداپ بولسا دا جىلۋ بەرەتىنىن دە ەستە ۇستاعان ءجون. كۇن ساۋلەسىنەن جى­لىن­عان جىلى سۋدى ەدەنگە توسەلگەن (كومىلگەن) تەمىر نەمەسە پوليەتيلەن قۇبىرلار ارقىلى اعىزسا كوكونىستىڭ تەز ءونىپ-وسۋىنە ىقپالىن تيگىزەدى. وسىنداي جابىق جىلىجايلاردا قىستا ءبىر كوكونىس ءوسىرىپ, ال جازدا باسقا وسىمدىكپەن ال­ماس­تىرىلىپ وتىرسا, وندا تىڭايتقىشتىڭ قا­جەتى شامالى بولادى. الماتىدا تۇرعان كەزىمدە ايەلدەر مەيرامى – 8 ناۋرىزدا قىزعال­داق گۇ­لىن بالكوندا وسىرگەن كەزدەر بولعان. ول ءۇشىن كۇز­دە 3 شاعىن جاشىكتەگى توپىراققا ءار­قاي­سى­سى 30-40 قىزعالداقتىڭ تۇقىمىن كو­مىپ, اشىق بالكونعا قوياتىنمىن. جاڭا جىل مەي­را­مىنان كەيىن سول جاشىكتى ۇيگە كىرگىزىپ, تەم­پە­را­تۋراسىن قاداعالاپ وتىرساڭ ناۋرىز­دىڭ ال­عاش­­قى كۇندەرى قىپ-قىزىل گۇلدەر پايدا بولادى. شىعىستاعى جوڭعار قاقپاسىنان باستالا­تىن جەل ورتا ەسەپپەن سەكونتىنە 6-7 مەتر جىل­دامدىقپەن جەل سوعىپ تۇرادى. مۇندا كەي مەزگىلدە ادام تۇگىلى, اتتىلى-تۇيەلى جو­لاۋ­شىلار ارەڭ قوزعالادى جەلدىڭ كۇشتىلى­گى­نەن. وسىنداي جەلدەر كاسپي تەڭىزىنىڭ شى­عىس جاعالاۋلارىندا دا كەزدەسەتىن تابيعي قۇ­بىلىس. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاراقال­پاق­ستاننان تەرىستىكتەگى رەسەيدىڭ ومبى وب­لىسىنىڭ ق ۇلىندى دالاسىنا دەيىنگى ءۇل­كەن ال­قاپتا جەلدىڭ كۇشى باسقا جەرلەرگە قا­را­عاندا, باسىمىراق. مىنە, تابيعاتتىڭ وسى باي­لىعىن اۋىل ەكونوميكاسىنا پايدالانسا دەگەن ويلار تۋىندايدى. كەيبىر پىسىقتار جەل, كۇن قوندىرعىلارىن شەت مەملەكەتتەردەن ساتىپ الۋ كەرەكتىگىن جانە ونىڭ باعا­سى­نىڭ تىم جوعارى ەكەنىن ايتادى. ال جوعارعى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر بۇل ىستەن ات-تونىن الا قاشادى. شىندىعىندا ولاردى وزىمىزدە جاساۋعا بولادى. جوعارىدا ايتىلعانداي, قازاقستان عا­لىم­دارىنىڭ كەيبىر ەڭبەكتەرىنە كوز سالساق, جەر استى سۋىنىڭ قورى ءبىزدىڭ ەلدە مول­شى­لىق. عا­لىمدارىمىزدىڭ بولجاۋىنشا ەلىمىزدەگى وسىن­­داي سۋلاردىڭ كولەمى 7-7,5 ميلليون تەكشە كيلومەتر. مىسالى, ورتالىق قازاق­ستان­داعى سا­رى­­ارقا جازىعىنداعى جەر استى سۋلارىنىڭ تە­رەڭدىگى 50-70 مەتردەن اسپايدى. شۋ-سارىسۋ وي­پاتىنداعى سوزىلىپ جاتقان ەنى 50 شاقى­رىم ۇلكەن اۋماقتاعى جەر استى «تەڭىزى» جەر بەتىنەن 100-300 مەتر تەرەڭدە بولسا, قاراتاۋ بوكتەرىندە 500-800 مەتر تەرەڭدىكتە دە سۋ قورى بارشىلىق. وسىن­داي الىپ سۋ قورلارى زايساندا, تەڭىز-قورعالجىن ويپاتىندا, مۇعالجار تاۋى­نىڭ سولتۇستىگىندە, ور جانە سىر وزەندەرى بويىندا, ەرتىس ويپاتىندا, ماڭعىستاۋ-ءۇستىرت تاۋلارىندا بارشىلىق. گوللانديا, بەلگيا, دانيا, ءۇندىستان, يران, موڭعوليا جانە تاعى دا باسقا ەلدەر جەر استى سۋلارىن كوپتەپ پايدالانىپ كەلەدى. قا­زىر­گى اۋىلدىڭ قيىن جاعدايىندا جەل كۇشىمەن, كۇن ساۋلەسىمەن ەلەكتر ەنەرگياسى ارقىلى جەر استى سۋلارىن پايدالانىپ, ءتورت ت ۇلىك مالدى وسىرۋگە نەگە بەتبۇرىس جاسا­ماسقا؟ كەشە عانا وداق كولەمىندە قازاقستان ەت ونىمدەرىن شى­عارۋدان الدىنا ەشكىمدى جىبەرمەيتىن, ەڭ ال­دىڭعى قاتارداعى رەسپۋبليكا بولاتىن. رەسپۋب­لي­كامىز كەڭەس ارميا­سىن, ماسكەۋ مەن لەنينگراد قالالارىن ەتپەن تولىق قامتاماسىز ەتكەن. وتان سوعى­سىنىڭ الدىنداعى جانە كەيىنگى جىلدارى كەڭەس ارمياسىنداعى اتتى اسكەردى رەسپۋبليكاداعى ونداعان جىلقى زاۋىتتارى اتپەن قامتاماسىز ەتكەن بولاتىن, سول شارۋا­شى­لىقتار قازىر قايدا؟ وسىدان ءبىر-ەكى عاسىر بۇرىن جىل سايىن رەسەيدىڭ ورىس-كازاكتارى ەلىمىزدەن جارامدى جىلقىلاردى ۇيىرىمەن ساتىپ الاتىن بولعان. ول جەر قازىرگى اتباسار قالاسى, بۇرىنعى اتتىڭ بازارى بولعاندىقتان سول كەزدەرى ات بازارى اتاعىمەن رەسەي, ورتالىق ازيا, قىتاي مەملەكەتتەرىنە بەلگىلى تاريحي جەر. وسى قالامىزدى بىرەۋدىڭ «اتباسار» دەپ بۇرا جازعانىنان ءالى دە ءوزىنىڭ تاريحي اتىنا جەتە الماي كەلەدى. كەڭەس زامانىندا ەت ونىمدەرى اسپاننان سالبىراپ جەرگە تۇسكەن جوق قوي. سول كەزدە ەت ونىمدەرىن وسىرۋگە اۋىلداعى مالشى­لاردىڭ, شوپشىلەر, مەحانيزاتورلار­دىڭ, تاعى باسقا ازاماتتارىمىزدىڭ ءوز ۇلەس­تەرىن اششى تەرمەن قوسقانى بارشا جۇرتقا ايان. سول تىرشىلىك قازىر قايدا كەتتى؟ اۋىلدا تۋدىق, سول اۋىلدىڭ سۋىن ءىشىپ, تازا اۋاسىن جۇتىپ وستىك. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگىدەي اۋىل ءومىرىن نەگە گازەت بەتتەرىنەن وقىمايمىز (مۇندا مەن وزات شوپاندى, مالشى, ساۋىن­شى, مەحا­نيزا­توردىڭ ەڭبەگىن ماراپاتتا دەپ وتىر­عانىم جوق), وسكەن-تۋعان اۋىلدارى­مىز­دىڭ قازىرگى جاعدايى, باقي­لىق­قا بارا جاتقان اۋىلدى وياتۋ, ءتىرىلتۋ, اتا كاسى­بىمىزدى جاڭ­عىرتۋ, حالىقتىڭ سانىن كوبەيتۋ ت.ب. ماسەلە­لەر ۇشان-تەڭىز. قازاقستاندىق گازەتتەر جوعا­رى­دا ايتىلعان پروبلەماسى كوپ اۋىل ءومىرى جايلى سىر شەرتكەننىڭ ورنىنا شەت ەلدەگى كينو, تەاتر, سپورت جۇلدىزدارىنىڭ ءومىر­بايا­نىن, قانشا رەت ايەل العانى, نەشە رەت ءۇي­لەن­گەنى, جۇزدەن اسا اۆتوكولىكتەرى, ياحتا­لارى, ۇيلەرى بار ەكەندىگى جانە تاعى-تاعىلارىن جازىپ جاتادى. قازىرگى تاڭدا ەرىنشەك جەر يەلەرىنەن ەسكى قىستاۋلار مەن ساي-سالانى, القاپتى, بۇرىن­عى سوۆحوزداردىڭ بولىمشەلەرىن, شاعىن اۋىل­دارىن الىپ, نەگە سول وڭىردەگى ءبىر اتادان تارالعان ۇرپاققا بەرمەسكە. ال جەر يەلەرىنە ايتارىم: جەر مەملەكەتتىكى, ونىڭ باعاسى شەكسىز قىمبات. بۇرىنعى اتا-بابا­لارىمىزدىڭ قانىمەن-جانىمەن ونىڭ ۇستىنە كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىنداعى شايقاستا وققا ۇشقان مىڭداعان قازاقستاندىق جاۋىن­گەرلەردىڭ ومىرلەرى قيىلعان ۇلەستەرى. ءبىزدىڭ ەڭ مىقتى «كوزىرىمىز» – ورىستە باعىپ وسىرىلگەن مالدىڭ ەتى. مىنە, سونىمەن عانا ءوزىمىزدىڭ شەت ەلگە كىم ەكەنىمىزدى بىلدىرۋگە بو­لا­دى. ءبىز اۋىل ءومىرىن سىرتقا ىسىرىپ قويىپ, باسقا سالالارعا قاراي ۇمتىلامىز, قارجى­لان­دىرامىز. بۇل «اتتىعا ىلەسىپ, جاياۋ­دىڭ تاڭى ايىرىلىپتىنىڭ» كەرى. اتا-بابالارىمىزدىڭ مىڭداعان جىل اينالىسىپ كەلگەن كاسىبىن مەنسىنبەيمىز, نەمقۇرايلى قارايمىز. مىسالى, جاپون, قىتاي جانە كورەيلەر ەكونوميكالىق دامۋ جاعدايلارى بو­يىن­شا الەمنىڭ سەركەلەرى بولا تۇرىپ ءوز اتا كاسىپتەرىنەن اجىراعان جوق. ساۋد ارا­بيا­سىنىڭ بايلىقتان جۇمىس ىستەمەيتىن اراب­تارى جەكە تىكۇشاق پەن قىمبات تەمىر تۇل­پار­لاردى ءمىنىپ جۇرسە دە تۇيە شارۋا­شىلى­عىن, بادەۋيلىكتى, قىران قۇس اسىراۋ تىرشىلىكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ءتىپتى يزرايل مەملەكەتىنىڭ كونە كىشىگىرىم قالا­لارى­نىڭ شەتتەرىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ – تۇيەشىلەردىڭ جاپپاسىنىڭ جانىنداعى ەكى-ءۇش اسا قىمبات جەڭىل اۆتوموبيلدەردى كورۋ­گە بولادى. ەۆرەي حالقى سول وتانداستارىنا ريزاشىلىق بىلدىرۋدە. ءوزىمىز ەلىكتەيتىن اقش-تىڭ اۋىلداعى باستى تىرەگى – فەرمەرلەر. سول فەرمەرلەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن, مال ءوسىرۋ­دىڭ ادىستەرىن, ەگىن سالۋدى وتە ءتيىمدى پايدا­لانۋىندا قانداي ونەر جاتىر! كورشىمىز قى­تاي ەلى اۋىسپالى ەگىسپەن ەشقانداي تى­ڭايت­قىش قولدانباي-اق ات توقىمىنداي جەردەن ءبىرشاما ءونىم جينايدى. بۇل كورىنىستى قى­تايدىڭ ءۇرىمشى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى اۋىل­دارداعى تىرشىلىكتەن كوزبەن كورىپ بىلدىك. اي مەن پلانەتالاردىڭ تارتىلىس كۇش­تەرى, جەر مەن كۇننىڭ ماگنيت تولقىنى كۇش­تەرىن پايدالانۋ ارقىلى جەر استى سۋىن جەر بەتىنە شىعارۋعا بولاتىنى جايلى ايتىلعان كوپتەگەن عالىمداردىڭ بولجامدارىن شىن­دىق­قا اينال­دىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن وندا­عان 35-تەن 84-كە جۋىق تەمىر نەمەسە پولي­ەتيلەن قۇبىرلاردى جەر استى كولدەرىنە تەرەڭىرەك باتىرىپ, شەتتەرىن بەتونداپ, ءبىر-بىرىمەن بىرىكتىرىپ, ورتاسىندا ورنالاسقان باستى جۋان قۇبىرعا جالعاستىرىپ قويسا بولدى سۋ ءوزى ەنەرگياسىز اقىرىنداپ جەر بەتىنە اعا بەرەدى. قۇبىرلار ءبىر-بىرىمەن جالعا­نىپ, سودان كەيىن بارلىعى جۋان قۇبىرعا بەكىتىلەدى. ءار قۇبىردىڭ ىشىنە ءاربىر مەتر سا­يىن قوزعالاتىن كلاپانداردى ورناتۋ قاجەت. كلاپاندار سۋ جوعارى جەر بەتىنە (كوسموس كۇش­تەرى­مەن) قوز­عالعاندا اشىلىپ, ال سۋ قوزعالماسا جابى­لىپ تۇرۋى كەرەك. مىسالى, ايدىڭ تار­تى­لىس كۇ­شى (تاۋلىگىندە ەكى مەزگىل) كەزىندەگى «اي» قۇ­بىرلارىمەن سۋ قوزعالادى, ال ماگنيت ءورىسى باس­قا «ماگنيت» قۇبىر­لارى­مەن جوعارى جەر بەتىنە كوتەرىلەدى. قۇبىر­لار­داعى سۋلار ورتاڭعى (بەل) جۋان قۇبىرعا جينالىپ, سىرتقا ەنەرگياسىز اعا بەرەدى. ال «سۋ بار جەردە – ءومىر بار» ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. قازىر اۋىل حالقى قوراسىنداعى ازعانتاي مالىمەن جان باعىپ وتىر. قالا تۇرعىندارى ءۇشىن شەت ەلدەن ەت, ءسۇت تاسىلادى. سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىرشىلىگى قان­داي؟ رەسپۋبليكاداعى مال سانىنىڭ 80 پايىزى جەكە مەنشىكتىڭ قوراسىندا باعى­لا­دى. سوندا مينيسترلىك پەن «قازاگرو» سياق­تى­لاردىڭ بارى­نان جوعى دەگەن باعا بەرىلۋى ءتيىس قوي. اۋىل مالىن كوبەيتۋ پروبلەماسى تەز ارادا شەشىلەتىن تىرشىلىك. قازاق كۇنتىز­بەگىن­دە سيىر, قويان, جىلقى, قوي, تاۋىق, دوڭىز جىلدارى بار. مىسالى, 2014 جىلقى جىلى, سول جىلدىڭ قۇرمەتىنە ۇكىمەت ۇرعاشى جىل­قى مالىن سوعىم­عا سويدىرمايتىن موراتوري قابىلداسا جانە سول 4 جىلدا اۋىلعا بولىنەتىن قارجىلار جىلقى مالىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە جۇمسالىپ, ال 2015 جىلى قوي-ەشكى مالىنا كوڭىل ءبولىنىپ, 2017 جىلى تاۋىق, ۇيرەك-قاز, تۇيەقۇستاردى وسىرۋگە مۇرىن­دىق بولىپ, 2019 جىلى شوشقا وسىرۋگە, ال 2021 جىلى سيىر مالىن كوبەيتۋ قولعا الىنسا دەگەن وي بار. اۋىلداعى اكىمدەرىمىزدىڭ قازىرگى جاساپ جاتقان تىرشىلىكتەرىنە كوڭىل تولماي­دى. اكىمدەر جەردى جاپپاي ساتقاننىڭ ورنى­نا, سول جەردەگى جايىلىمداردى ءتورت ت ۇلىك مال­مەن نەگە تولتىر­مايدى دەگەن سۇراق تۋادى. «بىلەتىنىڭ ءبىر توعىز, بىلمەيتىنىڭ توقسان توعىز» دەگەندەي, مەن ءوزىم بىلەتىن دۇنيە­لەرگە توقتالدىم. ماقسات – عالىمدار مەن مامانداردىڭ جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ, اۋىل­داعى زيالى قاۋىم, بايلاردىڭ نازارىن وسى ماسەلەگە اۋدارىپ, اۋىلدى قايتا كوتەرۋ, ءور­كەندەتۋ جولدارىن قاراستىرۋ. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ ارقاسىندا ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنى­مىز جان­عاندا ەندىگى سالعىرتتىعىمىز بەن ماڭگۇرت­تىگى­مىزدى تاريح ەشقاشان كەشىرمەيدى. قازاقستاندا ۇلتتىق سالتقا دەگەن ءسۇيىس­پەن­شىلىك سەزىمى ءالى تۇيىقتا تۇر. وتباسىلىق ءداستۇر ىدىراڭقى. باسقاعا تاڭدانىس بار دا ءوز ىسىمىزگە تالپىنىس ەنجار. سوندىقتان ەلگە, ۇلتقا, وتان­عا, جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك تە سولعىن. بۇعان كەرىسىنشە, رۋلار جاڭعىرىعى باسىم. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەستىك جولىنا تۇسكەن ءبۇ­گىنگى تاڭدا حالقىنىڭ بو­لا­شاعى ءۇشىن جانى كۇيى­نەتىن ءاربىر ەر-ازامات ءوزىنىڭ شاڭىراعىن بيىكتەتىپ, وتباسىندا وتان­شىلدىق, ۇلتجاندىلىق تاربيەسىن جەتىلدىرۋ جولىندا قۇلشىنىپ, ايرىقشا كوڭىل بولسە, بۇگىنگى جاعدايىمىز كوش ىلگەرى بولار ەدى. بۇل – ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى. شەنەۋنىكتەردىڭ قاي دەڭگەيدەگىسى بولما­سىن اۋىل ومىرىنە وتە سەلقوس قارايدى, سايلاۋ ناۋقاندارى كەزىندە عانا بولماسا دەپۋ­تاتتاردىڭ, دەپۋتاتقا ۇمىتكەرلەردىڭ دە اۋىل قوناعى بولىپ, ەل اراسىن ارالاۋى ەكىتالاي. اۋىلعا بيۋدجەتتەن بولگەن اقشا قاراجات­تارى قۇمعا سىڭگەن سۋ سەكىلدى, ديقاندار مەن شارۋالارعا تولىق جەتپەيدى. دەگەنمەن, ويدى قورىتا كەلگەندە, ەلبا­سى­نىڭ بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت­تىڭ قولداۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەن­دەتۋگە جول اشىلادى دەگەن ءۇمىت بار. ول ىسكە كوپ­شىلىك بولىپ جۇمىلا ات سالىسۋىمىز قاجەت. سادۋاقاس ەسىمباي. استانا.