كەشە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل سايىنعى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا استانانىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» قۇرايتىن ورمان القابىن تىكۇشاقپەن ارالاپ, قاراپ شىقتى.
وسىدان ون جىل بۇرىن سارىارقانىڭ توسىندە ورنالاسقان استانا ماڭى اعاشى مەن بۇتاسى, تالى مەن تەرەگى سيرەك كەزدەسەتىن جالاڭاش دالا بولاتىن. بۇگىندە سول دالا مۇلدە وزگەشە كەيىپكە ەنگەن. سەبەبى, جىل ساناپ قالانىڭ اينالاسى اجارىنا اجار قوساتىن جاسىل جەلەكپەن كومكەرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ەلوردانىڭ كوركىن كىرگىزگەن جاسىل ايماقتىڭ جالپى اۋدانى 16 584 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 11 502,2 گەكتار اۋماقتى اۋقىمدى ورماندى القاپ الىپ جاتىر. وندا 9,6 ميلليون ءتۇپ اعاش پەن 1,9 ميلليون بۇتا ءوسىرىلگەن. جاسىل جەلەكتەر اراسىنان قاراعاي, سۇيەلدى قايىڭ, ۇساق جاپىراقتى جانە جالپاق جاپىراقتى شەگىرشىن, كودە, بوز جيدە, سارى قاراقات, تەرەك, اق كورىكتال, بورىجيدەك سەكىلدى اعاشتاردى, وسىمدىكتەر مەن جيدەكتەردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى.
باس قالانىڭ جاسىل ايماعىن قالىپتاستىرۋ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2009 جىلدان باستالعان-تۇعىن. سول ۋاقىتتان بەرى ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋىن, ونداعى جاسىل جەلەكتەردى كۇتىمگە الۋ, ورماندى القاپتى ورتتەن قورعاۋ, زيانكەستەرمەن كۇرەس جۇمىستارىمەن «استانا ورمانى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنى اينالىسىپ كەلەدى.
اعىمداعى جىلى بۇل كاسىپورىن بۇعان دەيىن ەگىلىپ, وتىرعىزىلعان جاسىل جەلەكتەردى, ءوڭتۇستىك-باتىس بولىكتە جانە تالدىكول توعانىندا 4500 گەكتار اۋدانعا جايىلاتىن ورمان القاپتارىن قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە جاسىل جەلەكتەردى تۇگەندەۋگە كىرىسىپ كەتتى.
الايدا, ورمان القابىنا قاتىستى جۇمىستار تەك بۇلارمەن ءتۇگەسىلمەيدى. الدا بۇدان دا باسقا جوبا-جوسپارلار, ءىس-شارالار ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇر. ماسەلەن, 2013 – 2022 جىلدار ارالىعىندا 6042 گەكتارعا جۋىق جارامدى ورمان اۋماعىندا ءتورت جوبالاۋ-تەكسەرۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ 4317 گەكتارىنا 6 243 405 ەكپە كوشەت وتىرعىزىلسا, ال 1725 گەكتار جەرگە ءشوپ ەگىلمەك. اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءمانى – جاسىل بەلدەۋدى ورمان القاپتارىنا اينالدىرۋ, ۇزاق جىل جاسايتىن, قىلقاندى, جەمىستى تۇقىمداردان تۇراتىن, سانيتارلىق-گيگيەنالىق جانە ەستەتيكالىق قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن تۇراقتى ورمان القابىن قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق, ورمان اۋماقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ.
بۇل جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن «استانا ورمانى» مكك 2010 جىلدان بەرى كوشەت تۇقىمدارىن ىرىكتەۋ, ەنتوموفاگتەردى, ياعني جاسىل جەلەككە زيان كەلتىرمەيتىن جاندىكتەردى كوبەيتۋ ماقساتىندا كوپجىلدىق ەكپە ءشوپتەر ەگۋ, حايۋاناتتار الەمىن دامىتۋ ءۇشىن قۇستار مەن جانۋارلاردى ءوسىرۋ بويىنشا عىلىمي-تاجىريبەلىك شارالار جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل ماقساتتا قۇس ۇستايتىن ارنايى تورلار ورناتىلىپ, 105 قىرعاۋىل ساتىپ الىنىپتى. مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە قىرعاۋىلدار بەلسەندى كوبەيۋ ۇستىندە.
بيىلعى جىلدىڭ كوكتەمىندە كەيبىر قىلقان جاپىراقتى ءوسىمدىكتەردىڭ بۇرىن وسى ايماقتا ءوسىرىلمەگەن تۇرلەرى استانا قالاسىنىڭ جاسىل بەلدەۋىنە كوشىرىلگەن. ماسەلەن, 60 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان ايماققا قاراعايدىڭ, بالقاراعايدىڭ, سامىرسىننىڭ, شىرشانىڭ جاس كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. ولار قازان قالاسىنداعى ورمان تالىمباعىنان ارنايى جەتكىزىلىپتى.
ورمان القابىن ارالاپ شىققان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا استانانىڭ توڭىرەگىندەگى جاسىل جەلەكتى جاڭا ورماندى كورۋ ارقىلى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن باسى قايىرىلعان جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىنە قانىققانىن جەتكىزدى. 1997 جىلدان باستاپ استانا توڭىرەگىندەگى 55 مىڭ گەكتار جەرگە ورمان ەگىلدى. ولاردىڭ 16,5 مىڭعا جۋىق گەكتارىنا 12 ميلليونعا تارتا اعاش, تال-ءشىلىك پەن بۇتا وتىرعىزىلعان. بۇلاردىڭ بارلىعى قالانىڭ اۋماعىن تابيعي ەكولوگيالىق جۇيەگە اينالدىرۋعا سەپ بولۋدا. كەزىندە ەگىلگەن جاس كوشەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇگىندە جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ءبىز وسى ارقىلى ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدى جاسىل جەلەكپەن كومكەرىپ, جاسىل ايماققا اينالدىرىپ كەلەمىز. قالانىڭ توڭىرەگىندە مۇنداي ورمان بۇرىن-سوڭدى بولماعان. 2000 جىلدان باستاپ ەگىلگەن اعاشتار 10 جىلدىڭ ىشىندە اجەپتاۋىر ءوسىپتى. اراسىندا جيدەكتى اعاشتار, ساڭىراۋقۇلاقتار دا بار. دەمەك, ءبىز ورماننىڭ فلوراسىن قالىپتاستىردىق, ەندى وسى ورماننىڭ ىشىنە فاۋنانى, ياعني ەكوجۇيەنى ورنىقتىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ورمان القابىنا قىرعاۋىل قۇسى مەن ەلىك, قويان, تۇلكى سەكىلدى اڭدار جىبەرىلىپ جاتىر. سەبەبى, بۇل جەر تەك سايالى اعاشتارعا عانا ەمەس, اڭ-قۇستاردىڭ تۇرلەرىنە دە باي بولۋى كەرەك. بۇل جەرگە استانا حالقىنىڭ كەلىپ, دەمالۋىنا جاعداي جاسالعان. بۇگىندە ءبىزدىڭ قالامىزدىڭ ءوزى عانا ادەمى ەمەس, ونىڭ ءتوڭىرەگىندە دە ەشقاشان بولماعان ورماندى القاپ ءوسىپ كەلەدى. بۇل – بولاشاققا, قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا دەگەن, جاستارىمىزعا دەگەن قازىرگى ۇرپاقتىڭ سىيلىعى. اۋامىز تازا, توڭىرەگىمىز جاسىل جەلەككە اينالسىن دەگەن ماقساتپەن حالىققا جاساپ جاتقان ۇلكەن جۇمىسىمىز. بۇل رەتتە ورمانشىلاردىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىستارى ەرەن, دەدى ەلباسى.
سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدى كوگالداندىرۋ باعىتىنداعى «جاسىل ايماق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى قازاقستاننىڭ جەر-جەرىندە جاسىل جەلەكتىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. الەمدەگى قاي ەل مۇنداي جۇمىستاردى قولعا الىپ وتىر. بۇل مەملەكەتىمىز بەن حالقىمىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ باعىتىنداعى الەمدىك جۇيەگە قوسقان ۇلەسى, دەدى بۇل تۋراسىندا مەملەكەت باسشىسى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جاسىل ايماقتاعى لاندشافتتىق كورىنىستىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن استانا قالاسىنىڭ جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى كوك جەلەكتى ورمان اۋماعىنىڭ حالىقتىڭ دەمالىسى مەن تىنىعۋىنا قولايلى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇش-ءجىگەرلەرىن سالۋدا ەكەن. وسى ورايدا, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 50 اۆتوكولىككە ارنالعان تۇراق ورناتىلىپ, ۇزاقتىعى 2 شاقىرىم بولاتىن ۆەلوسيپەد جولى سالىنىپتى.
ارينە, ارقا ءوڭىرىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن, اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعىن ەسكەرسەك, سورتاڭ جازىقتى نۋلى ورمانعا اينالدىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇعان, ەڭ الدىمەن, ەلباسى سەنىم ارتقان سالا ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن تاجىريبەسى اۋاداي قاجەت. ال استانا ماڭىن جاسىل جەلەكپەن كومكەرگەن ورمان القابى كوپ تاراپىنان باعالانباي قويماسى انىق.
ءلايلا ەدىلقىزى.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
