(جالعاسى.
باسى 62, 70, 76-نومىرلەردە)
16.05.2013
اۋىلدى ويلانساڭ ارنەڭە ەسىڭە تۇسەدى. ازعانتاي اۋىلدىڭ ءار وتباسىنىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى بولاتىن. سونىڭ ءبىرى – ەتەنە جاقىن اعامىز كەنجەتايدىڭ ءاۋلەتى. ءوزى اۋرۋشاڭ بولدى, ەرتە كەتتى ءدۇنيە-
دەن. جەڭگەمىز جىبەك – قوڭىردىڭ قىزى, ۇزىن بويلى, قاتقان قارا ەدى. قايراتتى, اقىنجاندى كىسى ەدى. ارقاسى بولاتىن. ءىلگەرىدە اۋىلعا باقسى كەلەدى, قوبىز شالادى, زىكىر سالادى. قوبىز شالا باستاعاننان جۇرتتىڭ ءبارى جىبەككە قارايتىن. قوبىزدىڭ ءۇنى بويىنا تاراعان سايىن جىبەك كەرىلىپ-سوزىلىپ, يىعىن جازىپ, ءاۋپىلدەپ, ەرەكشە كۇيگە ەنەتىن. بۇگىندەگى ترانس دەيتىنىمىز سول بولۋ كەرەك. ءتۇرى دە ءبىر ء تۇرلى ەدى. اقىن ەدى. تابان استىندا سۋىرىپ سالىپ, توڭىرەكتى كۇلدىرىپ وتىراتىن. ولەڭدەتىپ سىناۋعا دا شەبەر ەدى. ءاڭگىمەشىل بولاتىن. جۇپىنى, قۇباتوبەل تۇرمىس كەشتى. بالالارى دا ءوزى سەكىلدى قۋ ءتىلدى بولدى. ۇلكەنى ماحمۇت اعامىز ءانشى ەدى. «قىز جىبەكتى» تۇگەل ءبىر ءوزى ايتىپ شىعاتىن. «يۋران-اي» دەيتىن ءاندى مەن العاش سول كىسىدەن ەستىدىم. ودان كەيىنگىسى – تۇرار مەنەن ءۇش جاستاي كىشى ەدى. ادامنىڭ مۇنداي جۇيرىك, جەلاياعىن كورگەن ەمەسپىن. ءجۇيرىك ەدى. بۇگىندەرى ويلاسام وليمپيادا چەمپيونى بولاتىن ەدى. ونان كەيىنگىسى – تۇرلىبەك. جۇرت ونى لابەك دەپ اتاپ كەتتى. كەنجەسى وڭال دەيتىن قىز ەدى, بەيشارا مەشەل بولاتىن. ەكى قولىمەن جەر تىرەپ, ەسكەكتى قايىقشىداي يتەرىپ, قۇيرىعىمەن جۇرەتىن. بۇگىندە بۇلاردىڭ ەشقايسىسى دا جوق. تۇراردى ءوزىم وقىتتىم. قازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. لابەگى ۇستا ەدى. اۋىلداعىلاردىڭ اجەتىن سول اشىپ جۇرەتىن. پىشاق, بالتا, كۇرەك, ايىر, شاپپا-شوت, اربا – ءبارىن دە جاساي بەرەتىن. قورابايدىڭ جولداسى دەيتىن اعامىزدان كەيىنگى دۇكەن ۇستاعان ۇستا وسى لابەك ەدى. قۇلاعى اۋىرلاۋ بولاتىن.
ولاردىڭ ءرازيا دەيتىن شەشەسى بولاتىن. ونىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيمىن, ءوز اۋلەتى دە, جۇرتتىڭ ءبارى دە ءرازيا دەپ اتىن اتايتىن. جىندانىپ كەتكەن كىسى ەدى. ەشكىمگە زيانى جوق. وزىمەن-ءوزى كۇبىرلەپ سويلەسىپ جۇرەتىن. الاسا بويلى, مۇرىن ورتاسى باتىڭقى, پۇشىق قارا كەمپىر بولاتىن. ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, بىرەۋمەن سويلەسكەندەي, كادىمگىدەي كۇلەتىن. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى دە, پەرزەنتسىز ءوتتى, بەيشارا. مەن ەلدەن وقۋ ىزدەپ ەرتە كەتتىم. قاشان, قالاي ءولگەنىن دە بىلمەيمىن بايعۇستىڭ.
جىبەك جەڭگەمىزدىڭ وتباسى ىلعي كۇلكى بولاتىن. بالا كەزىم. كۇز. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ۇيلەرىنە كەلسەم, ءبارى پەشتىڭ ءتۇبىندە جۇمباق ايتىسىپ وتىر ەكەن. مەن كىرگەندە جۇمباق ايتۋ ماحمۇت اعامىزدىڭ كەزەگى ەكەن:
– قارالاۋ كەلگەن قاتىڭقى, مۇرىن ورتاسى باتىڭقى – ول كىم؟ – دەدى.
لابەك بىردەن:
– ول – ءرازيا, – دەدى.
ماحمۇت:
– قارا ەسەگى جاۋىرلاۋ, وڭ قۇلاعى
اۋىرلاۋ – ول كىم؟ – دەدى.
– ول مەن, – دەپ, مۇنىڭ دا جاۋابىن لابەك بەردى.
جۇمباق وسىلاي جالعاسا بەردى. ەلگە بەلگىلى وسىنداي اڭگىمەلەرى كوپ بولاتىن.
جىبەك جەڭگەم 103 جاسادى. مەن الپىسقا تولعاندا 1997 جىلى ۇزاق اڭگىمە ايتتى. ۇيىنە بارىپ سالەم بەرگەندە, ءتوسەكتە شۇيكەدەي بوپ جاتىر ەكەن. ارىستانداي اقىرىپ جۇرگەن, بويى سىرىقتاي قايران جەڭگەم-اي, بۇگىندە ۇكىنىڭ بالاپانىنداي بولىپ قالىپسىڭ-اۋ دەدىم. قولىمدى ۇزاق ۇستاپ وتىرىپ:
– شىراعىم, شىراعىم, شىراعىم. قايناعانىڭ, جەڭەشەمنىڭ كوزى, حالقىمنىڭ ءسوزى, بي اتاسىنىڭ ءوزى, بۇرىنعىنىڭ ءبارى كەتىپ, قازان بولىپ جاتىسىمىز مىناۋ, ءبارىن دە ەستىپ جاتامىن, ەلدىڭ ابىرويلى ازاماتتارىنىڭ ساناتىنداسىڭ, امان بول, شىراعىم, – دەپ باتاسىن بەردى.
مەن الپىسقا تولعانداعى جىبەكتىڭ اڭگىمەسى تاسپاعا جازىلىپ الىندى. مەنىڭ ارحيۆىمدە.
قورىقتىڭ بالاسى نۇرتازا دەيتىن اعامىز بولدى. سارتاي, ەلەمەس دەيتىن ۇلدارى, ايناش, تەڭگەش دەيتىن قىزدارى بولدى. سارتاي 1922 جىلعى, مەنىڭ ۇلكەن اعام ومارتايمەن قۇرداس ەدى. ەلەمەسى ۇمىتپاسام, 1925 جىلى تۋعان. گارمون تارتاتىن. دومبىرا ۇستاعانىن كورگەن ەمەسپىن. كىشكەنتاي ساندىعى بولاتىن. ەتپەتتەپ جاتىپ سونىڭ ىشىندەگى قيسسالاردان وقيتىن. جۇرت جينالىپ تىڭدايتىن. تاريحقا, ادەبيەتكە دەگەن مەنىڭ ىنتا-ىقىلاسىمدى وياتقان سول ەلەمەس جاكەم. ءۇنى دە سونداي جايلى بولاتىن. باياعى قيسسا, ەپوس, داستان ماقامىمەن ادەمى ايتاتىن. سونىڭ ءبىر ماقامىن وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ايتىسكەر اقىن ەركەبۇلانعا ءۇيرەتىپ, ديكتوفونىنا جازدىرىپ ەدىم. ءبۇگىندە ەسىمە تۇسپەي ءجۇر.
«الپامىس», «قوبىلاندى», «مۇڭلىق-زارلىق», «قىز جىبەك» ەپوس-داستاندارىن ەڭ العاش ەلەمەس جاكەمنىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەدىم. اسەرلى وقيتىنى سونشاما, تىڭداپ وتىرعان جۇرت كەي تۇستاردا: «وي, قۋ دۇنيە-اي», «جالعان-اي دەسەيشى»,
«قايتسىن ەندى» دەپ ءۇن قوسىپ, جارىسا سويلەپ وتىراتىن.
بۇگىندە قيسسا وقيتىن دا, ەرتەگى, جۇمباق ايتاتىن دا ادام جوق.
ءبىزدىڭ ءۇيدى اۋىل «ۇلكەن ءۇي» دەۋشى ەدى. تەمىر ءبيدىڭ شاڭىراعى. كۇندە تىرەۋدىڭ تۇبىندە داستارقان جايۋلى بولاتىن. بۇكىل اۋىلدىڭ ايەلدەرى تاڭەرتەڭ ۇيگە كەلىپ, ءۇش رەت سالەم قىلىپ, تىزە بۇگىپ, داستارقاننان ءدام تاتىپ كەتۋشى ەدى. داستارقاننىڭ تىرەۋدىڭ تۇبىنە جايىلاتىنى – كەلىندەر تورگە شىقپايدى.
مولدا ءابدىراسىل جاكەم كەلگەندە اپام بايەك بولىپ كۇتەتىن. جاكەم ارۋاقتارعا ارناپ زاۋلاتىپ قۇران وقيتىن. وتە بەدەلدى, قاسيەتتى كىسى ەدى. اپام كەبىسىن قويىپ جاتاتىن. بۇگىندە ابدىراسىلدەي مولدانى كورە الماي ءجۇرمىن. ولار اللانىڭ جولىنداعى, يمان ءۇشىن جۇرگەن اسىلدار ەدى, بۇگىنگى مولدالاردىڭ كوبى تاپقان-تايانعانى, جيعانى ءۇشىن جۇرگەندەر سيياقتى. ولاردىڭ بويىنان ءابدىراسىل ءجاكەمنىڭ بويىنداعىداي قاسيەتتى كورە المايمىن.
مەنىڭ تۋعان اۋىلىم – باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ وركەن جايعان ءبىر ايماعى. بالا كەزىمىزدە شومىلىپ ءجۇرىپ, قاپشاعايدىڭ جارلارىنان نەشە ءتۇرلى تاڭبالاردى, كەسكىندەردى, قىردان تالاي اڭىرتاستاردى كورەتىنبىز. مەنى ء تۇركولوگياعا الىپ كەلگەن قۇدىرەتتەردىڭ ءبىرى سول بولۋ كەرەك.
19.05.2013
قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى اكىم تارازيدىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەاتر فا-
كۋلتەتى ۇيىمداستىرعان شىعارماشىلىق كەش ءوتتى.
اكىم تارازي – تويعان قوزىداي مونتيعان, جاي باسىپ, جاي جۇرەتىن, ورتاعا سىيلى ازامات. 1933 جىلى قىركۇيەك ايىندا الماتىدا تۋادى. اتا-اناسى اكىمنىڭ التى ايلىعىندا شۋ ستانساسىنا كوشىپ, بالالىق شاعى سوندا وتەدى. قازپي-ءدى بىتىرەدى. كوزىن اشقاننان قولىنا قالام ۇستايدى. گازەت-جۋرنالداردا ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتەدى. «ليتەراتۋرنايا گازە-
تانىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى دە بولادى. قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعىن باسقارادى. جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى. قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
اكىم ادەبيەتكە ۇيقىسىن قاندىرىپ كەلدى. ءيىن قاندىرىپ جازاتىنى سودان. الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ادەبيەتىمىزگە ءبىراز جاس تالانتتار قوسىلدى. جاڭا ادەبيەتىمىزدى جاساۋشىلاردى حالىق جاۋى دەگەن سىلتاۋمەن قىرعاننان كەيىنگى سولاردىڭ تولەۋى بولىپ ادەبيەتىمىزگە: اكىم تارازي, قاليحان ىسقاقوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, دۋلات يسابەكوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا سەكىلدى لەك قوسىلدى.
اكىم تارازي – وسى توپتىڭ كورنەكتىلەرىنىڭ ءبىرى. ادەبيەتتىڭ ءۇش سالاسىنا ءبىردەي قوماقتى ۇلەس قوستى. ول – پرو-
زايك, دراماتۋرگ, كينوستسەناريست. «بۇلتقا سالعان ۇيا», «تاسجارعان», «كەن», «جازا», «شەر», «ماحاببات جىرى», «قيانات», «مۇستافا شوقاي» روماندارى قازاق رومانىن بايىتتى. رومانعا بەرگىسىز «قۇيرىقتى جۇلدىز», «ۇلكەن اۋىل», «اسۋ-اسۋ», «كوكجيەك» سەكىلدى پوۆەستەردى جازدى. «كۇلمەيتىن كومەدياسى», «جاقسى كىسىسى», «جولى بولعىش جىگىتى», «قوس بوزداعى» قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ تابىسىنا اينالدى. «تۇلپاردىڭ ءىزى», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «مۇستافا شوقاي» فيلمدەرى قازاق كينو ونەرىنىڭ التىن قورىنا قوسىلدى.
«كۇلمەيتىن كومەديا» 1964 جىلى قويىلدى. سول جىلى اكىم ءاشىموۆ اكىم تارازي اتالدى, ونىڭ بولاشاق جارى, بەلگىلى قازاق جازۋشىسى روزا مۇقانوۆا ءدۇنيەگە كەلدى.
بۇگىندە ەكەۋى دە ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ىستەيدى. الپامىس اتتى ۇلىن, ارۋجان اتتى قىزىن ءوسىرىپ جاتىر.
ۋنيۆەرسيتەتتەگى كەشتە اكىمنىڭ پەسالارىنان ءۇزىندى قويىلدى, فيلمدەرىنەن فراگمەنتتەر كورسەتىلدى. ارناۋلار ايتىلدى, ءان سالىندى, كۇي تارتىلدى. جاقسى كەش بولدى. سوڭىندا مەن دە تىلەك ايتتىم.
كەشكىسىن سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دومبىرا كافەدراسى ۇيىمداستىرعان دومبىرا كەشى ءوتتى. وعان مەنىڭ شاقىرۋىممەن ءابىش كەكىلباەۆ, ومىربەك بايگەلدى قاتىستى.
قازاق كۇي ونەرىنىڭ جەتى مەكتەبىن تۇگەل قامتىعان كەش اسەرگە, تەبىرەنىسكە تولى بولدى.
سوڭىندا ماعان ءسوز بەردى:
دومبىرا. قازاقتىڭ جانى, دەمەۋشىسى مۇڭشىسى, سىرلاسى, قيماسى, ايىرىلمايتىن ماڭگىلىك جولداسى, سويلەيتىن ءسوزى, ايتاتىن ويى. قازاقتىڭ جانى دومبىراسىندا. قازاق پەن دومبىرا ەگىز. ءبىرىنسىز ءبىرىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقسىز – دومبىرا, دومبىراسىز قازاق جەتىم. قوبىز دا ءدال سولاي. ول – قازاقتىڭ ويشىلى, ابىزى, كەمەڭگەرى. قازاقتىڭ بۇكىل تاريحى دا, بولمىس-ءبىتىمى دە, ارمان-تىلەگى دە وسى ەكى اسىل ەگىزدە – قوبىز بەن دومبىرادا.
مەن اياداي اۋىلدا, سول دومبىرا قونعان اقتوبەدە, قوڭىرتوبەنىڭ ءتۇبىندە, قاراتاۋدىڭ باۋرايىندا تۋدىم. ءايتپەنبەت, سۇگىر, ءشامشىلدا, ءمادى, زيابەك, بورانقۇل, تولەگەندەردى تىڭداپ ءوستىم. كەيدە قولىما دومبىرا الىپ شەرتەمىن. پەرزەنتىمدەي بولعان ەكى كۇيىم – «تولعاۋ» مەن «قوسباسار» دا سول قاسيەتتەردەن دارىعان بولسا كەرەك.
شىركىن, مۇڭعا, تۇڭعيىققا, سەزىمگە, ويعا تولى قاراتاۋدىڭ ەرەكشە شەرتپەسىنە, ءبۇكىل جان دۇنيەڭدى باۋرايتىن, ءىشىڭدى, ساناڭدى تۇگەل بيلەپ الاتىن, قوڭىر قازدىڭ داۋىسىنداي قازانعاپتىڭ كۇيلەرىنە جەتەتىن اۋەن بار ما ەكەن؟!
قاراتاۋ شەرتپەلەرىن, قازانعاپ كۇيلەرىن تىڭداعان سايىن ىلعي ەرەكشە سەزىمدەرگە بولەنىپ, دۇنيەگە قايتا تۋعانداي بولاسىڭ. بۇلاردان كەيىنگى مەنىڭ قىمباتىم – نۇرعيسا تىلەنديەۆ كۇيلەرى. بۇگىنگى دومبىراشىلاردان ەرەكشە باعالايتىنىم – ءشامىل ابىلتاەۆ, سەكەن تۇرىسبەكوۆ, جانعالي جۇزباەۆ, ايگۇل ۇلكەنباەۆا.
بۇگىنگى دومبىرا كەشىندە وسى ونەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس پەرىلەرىنىڭ تالانتىنا ءتانتى بولدىق. ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دومبىرا كافەدراسى, ونىڭ مەڭگەرۋشىسى جانعالي جۇزباەۆ ۇيىمداستىرعان وسى ءبىر تاماشا كەشتە قازاق كۇي ونەرىنىڭ جەتى مەكتەبى تۇگەل جارقىراپ كورىندى. ەدىل, ابىلعازى, جۇمابەك, باتىرلان, اقبوتا سەكىلدى دومبىراشىلار بۇل ونەردىڭ جىل وتكەن سايىن جايدىڭ جاسىنىنداي جارقىراي بەرەتىنىنىڭ, قازاق حالقىمەن بىرگە جاساي بەرەتىندىگىنىڭ كۋاسى بولدى.
دومبىرام, تاستامايمىن قايدا
بارسام,
جانىما جۇرە المايمىن بايلاماسام, –
دەپ كەنەن اتام ايتقانداي, دومبىرا – قازاقتى ەشقاشان شارشاتپايتىن تۇلپار, بولىنبەيتىن ءبۇتىنىمىز, كوكتەگى رۋحىمىز, جەردەگى تىرەگىمىز, ول – ء بىزدىڭ جۇرەگىمىز.
تىڭداۋشىسىز دومبىرا جەتىم. تىڭداۋشىسى بار دومبىرا قازاق باردا ەشقاشان جەتىمسىرەمەيدى.
وكىنىشى, تەك بۇل جولى دا ۇلتتىڭ تاريحىمەن, رۋحىمەن, ونەرىمەن, قوبىزىمەن, دومبىراسىمەن ءىسى جوق, بيلىك ورىنداعىلاردان ەشبىر پەندە بولمادى. ولار قازاقتان دا, دومبىرادان دا بولىنگەلى كوپ بولدى.
