استانا – ءححى عاسىردىڭ قالاسى

كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانا قالاسىن ءارى قاراي دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەڭەيتىلگەن كەڭەس وتكىزدى. كەڭەسكە جەكەلەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى, استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ جانە اۋداندىق اكىمدىكتەردىڭ باسشىلىق قۇرامى, سونداي-اق استانا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى قاتىستى. كەڭەيتىلگەن كەڭەس جۇمىسى باستالماس بۇرىن, مەملەكەت باس­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قا­زاقستان» ورتالىق كونتسەرت زا­لى­نىڭ عيماراتىندا استانا  قا­لا­سىن دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭا ارحيتەكتۋرالىق جوبالاردىڭ, كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيە­لەردى ەلەكتروندى باسقارۋدىڭ جانە قالادا كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ كارتاسىنىڭ تۇساۋكەسە­رىندە بولدى. ءسانى مەن ساۋلەتى جاراسىم تاپقان ءبىزدىڭ ەلوردامىز شىن مانىندە بارشا قازاقستاندىقتار­دىڭ, بارلىق قازاقتىڭ ماقتانى­شى بولدى, دەدى پرەزيدەنت كەڭەس جۇمىسىن باستار الدىنداعى كىرىسپە سوزىندە. استانا تەك قا­زاق­تىڭ ەلورداسىنا عانا ەمەس, جا­ھاندىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى جي­ىندار وتكىزەتىن ەۋرازيانىڭ ءدال جۇرەگىندەگى اسا اۋقىمدى ور­تا­لىققا اينالىپ وتىر. بىلتىر جاڭا عاسىردا العاش رەت ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى, ازيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتى وسى قالادا تابىستى ءوتتى. ەندى شىۇ-نىڭ ونجىلدىق مەرەيتويى استانادا وتكەلى وتىر. بيىلعى جىلى قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ءتور­اعا­لىق ەتەتىندىكتەن, ۇيىمنىڭ اسا ۇلكەن بەدەلدى جيىندارى دا ەلوردادا وتەتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى استانانى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن, الەم جۇرتشىلىعىنا تانىمال ەتكەن مەملەكەتتىڭ وراسان ءىسى مەن استانالىقتاردىڭ, سونداي-اق كەزىندە قالانى باسقارعان اكىم­دەر­دىڭ ەڭبەگى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا استانانى وزگە قالالارعا ۇلگى-ونەگە بولاتىنداي دارەجەگە جەتكىزۋىمىز كەرەك, دەدى ەلباسى ءارى قاراي. سوندىقتان ال­دىمىزدا ءالى تالاي جۇمىستار تۇر. بۇگىندە ەلوردا تمد-داعى ەڭ قو­لايلى قالالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. حالىقارالىق ءىرى قالالار اسسامبلەياسىنىڭ كونكۋرسى بوي­ىن­شا استانا تمد ەلدەرىندەگى 81 قالانىڭ ىشىندە ەڭ ۇزدىك قالا دەپ جاريالاندى. 2000 جىلدان بەرى قالانىڭ جالپى ءونىمى 16 ەسە, جان باسىنا شاققانداعى ءونىم 9 ەسە ءوستى. بۇل شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپاداعى دامىعان ەلدەردىڭ كورسەتكىشىمەن بىردەي. تۋراسىن ايتقاندا, ەۋروپالىق وداق دەڭ­گەيىندە. وسى جىلدارى ينۆەستيتسيا 6,5 ەسەدەن استى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى 10 ەسەگە ارتتى. استانا قالاسىنىڭ دامۋ قار­قىنىنا قاتىستى ويىن وسىلايشا بىلدىرگەن ەلباسى بۇدان كەيىن استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە ءسوز بەردى. قالا باسشىسى سوزىنە 2010 جىلعى 2 ساۋىردە وتكەن استانا قالاسىن دا­مى­تۋ جونىندەگى كەڭەستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ با­رى­سى جانە الداعى كەزەڭدەردە قا­لانى دامىتۋدىڭ باسىم­دىق­تارى مەن پەرسپەكتيۆالارىن ارقاۋ ەتتى. قازىرگى كەزدە قالا باسشى­لى­عى­نىڭ الدىندا ەلوردانى جەدەل جانە ستراتەگيالىق جاعىنان كەشەندى تۇردە دامىتۋ مىندەتى تۇر. بۇل قالا باسشىلىعىنان بارلىق سا­لالاردا ءتيىمدى شەشىمدەر قا­بىل­داۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان باي­لانىستى استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ جۇيەلى تۇردە شەشىلەتىن ءۇش مىندەتكە توقتالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى. ءسىزدىڭ قولداۋ كورسەتۋىڭىزدىڭ ارقاسىندا قۇرىلىس سەكتورى ءوزىنىڭ وڭ سەرپىندىلىگىن جوعالتپادى, دەدى قالا باسشىسى. وتكەن ءۇش جىلدا 4 ميلليون شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىلعى جىلى تاعى 1,4 ميلليون  شارشى مەتردى قۇرايتىن تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءسىزدىڭ تاپسىرما­ڭىز بويىنشا ۇلەستىك سەكتورداعى تۇرعىن ۇيلەر قۇرىلىسى قايتا جان­داندى. قازىرگى جاعداي بوي­ىن­شا ۇلەسكەرلەردىڭ 95 پايىزىنىڭ ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى. بۇل 218 تۇرعىن ءۇي كەشەنىندەگى 35 مىڭ ۇلەسكەرگە قاتىستى. قالا اكىمىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇگىندە قالادا 5914 ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىندا 25 تۇرعىن ءۇي بار. بۇل نىسانداردىڭ قۇرىلىسى وسى جىلى تولىق اياقتالاتىن بولادى. ال 2011-2014 جىلدارعا ارنال­عان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاڭا باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسى­رۋ جۇ­مىس­تارى قازىردىڭ وزىندە باستال­عان. اتالعان باعدارلاما اياسىندا 1 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. ولار «مىڭجىلدىق اللەياسى», «حان شا­تىر» ماڭايىندا جانە قابان­باي باتىر داڭعىلى مەن سىعاناق كوشەسى بويىندا بوي كوتەرەدى. بۇدان كەيىن قالا باسشىسى الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسى­نا توقتالدى. وتكەن جىلى سوڭعى بەس جىلدا العاش رەت جالپى ءبىلىم بەرۋ, مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەديتسينالىق مەكەمەلەردەگى ور­ىن­دار تاپشىلىعى پروبلەماسى ءتو­مەندەدى,  دەدى يمانعالي نۇر­عا­لي ۇلى وسى تۋرالى.  2010 جىلى ورىندار تاپشىلىعىن 18 مىڭنان 13 مىڭعا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا 5 مىڭعا جۋىق جاڭا ورىن اشىلدى. «100 مەكتەپ قۇرى­لى­سى» جوباسى اياسىندا جوسپار­لان­عان 7 مەكتەپتىڭ قازىرگى كەزدە 6-سى­نىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.  جىل سوڭىنا دەيىن يلينكا اۋىلىن­داعى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن اياق­تاۋ كوزدەلىپ وتىر. باعدارلامادان تىس وتكەن جىلى اكىمشىلىك ور­تا­لىعىنداعى 1200 ورىندىق №66 مەكتەپ وقۋشىلارعا  ەسىگىن اشتى. سونداي-اق, وسى جىلى تاعى 5 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالاتىن بولادى. ال مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە كەلسەك, 2010 جىلى «بالاپان» باعدارلاماسى بوي­ىن­شا 50 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 11 مىڭنان استام جاس بالعىن بالا­باق­شالاردا تاربيە الىپ جاتىر. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جالپى سانى  9095 ورىندى قۇراي­تىن تاعى 33 بالاباقشانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. قالا اكىمى سوزىندە ەلورداداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنان دا حاباردار ەتتى. يمانعالي تاسما­عامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ ماقساتىندا اۋرۋحانالار ورىندارىن وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل ماسەلەلەردى ەلىمىزدىڭ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قول­دا­دى. وسىعان وراي, قازىرگى كەزدە «100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى ايا­سىنداعى نىسانداردىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. اتالعان باعدارلاماعا سايكەس 9 نىسان تۇر­عىزۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ەكەۋى وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. قالعان ءۇش نىساننىڭ قۇرىلىسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياق­تا­لادى. سونداي-اق باعدارلامادان تىس بۇگىندە قالانىڭ سول جاعا­لاۋ­ىندا 500 ادامدى  قابىلداۋعا ارنالعان امبۋلاتوريالىق-ەمحا­نا­لىق كەشەننىڭ قۇرىلىسى ءجۇر­گىزىلىپ جاتىر. جوسپار بويىنشا ول 2012 جىلى پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس. قالا باسشىسى پرەزيدەنتتى ماڭىزدى نىساندار جايىنان دا حاباردار ەتتى. قازىرگى كۇنگە دەيىن بارلىعى التى ءىرى نىساندا قۇ­رى­لىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋ ءۇستىن­دە, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن يمان­عالي تاسماعامبەتوۆ. ونىڭ ءتور­تەۋى­نىڭ  قۇرىلىس جۇمىستارى  بي­ىل­عى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى جىلىندا بىتەتىن بولادى.  ولار – حەيلي بەرري ۇلگىسىندەگى اعىل­شىن مەكتەبى, حازىرەت سۇلتان مەشىتى, تەلەراديو كەشەنى جانە وقۋ­شى­لاردىڭ  شىعارماشىلىق سارايى. كەلەسى كەزەكتە قالا باسشىسى ەلباسىنىڭ استانانى دامىتۋعا بايلانىستى العا قويعان مىندەتتەرىنە توقتالدى. ول  تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جا­ڭارتۋعا قاتىستى. اكىمنىڭ  اتاپ وتۋىنشە, ۇكىمەتتىڭ 2011-2014 جىل­دارعا ارنالعان باعدارلاما­سى­نا سايكەس بۇكىل قالا بويىنشا 528 كوپ پاتەرلى ءۇي  اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ماسەلەدە ەنەرگيا جانە ەنەرگورەسۋرستارىن ۇنەمدەۋ ما­ڭىز­دى بولىپ وتىر. وسىعان قا­تىستى ءتيىستى مەكەمەلەر ناقتى جۇمىستاردى قولعا الۋدا. بۇل باعدارلاماعا قالاداعى 231 كوپ پاتەرلى ءۇي كىرمەي قالعا­نىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, دەپ جال­عاستىردى ءسوزىن قالا باسشىسى. بۇل  تۇرعىن ۇيلەردىڭ 86-سى اپات­تى جاعدايداعى ەسكى ۇيلەر سانا­تىنا جاتادى. ءبىز اتالعان پروب­لە­مانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ جو­لىن قاراستىرۋدامىز. قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز استانا دەمەۋقارجىنى قاجەت ەتپەيتىن قالا بولۋى ءتيىس دەپ اتاعان ەدىڭىز. بۇل مىندەتتى شەشۋ نەگىزىنەن شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا بايلانىستى. بۇگىندە ەلوردادا شاعىن بيزنەس ويداعىداي دامىپ كەلەدى. بۇل ماسەلە قالا باس­شى­لىعىنىڭ ۇنەمى نازارىندا. اكىم سونداي-اق شەتەل ينۆەس­تي­تسياسىن تارتۋ بارىسىن دا اتا­دى. يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ توقتالعانىنداي, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەلوردا ەكونوميكاسىنا جالپى كولەمى 5,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن شەتەل ينۆەستيتسياسى سالىنعان. بۇل – وتكەن جىلعىدان ەداۋىر كوپ. شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى ال­دا­عى كەزەڭدەردە دە ەسەلەپ وسەتىن بولادى. بۇعان مىسال رەتىندە اكىم جاقىندا استانادا وتكەن ەكو­نوميكالىق جانە ينۆەس­تيتسيا­لىق فورۋمنىڭ ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى فورۋمدا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ءبىر­قاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى 11 مەموراندۋمعا قول قويىلعان. استانا قالاسىنىڭ اكىمى ەلوردا اينالاسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ ماسەلەسىن دە ورتاعا سالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, قازىرگى كەزدە قالا اكىمدىگى تۇرعىنداردى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جوبا-ۇلگىسىن جاساعان. ءبۇ­گىندە وسىعان بايلانىستى جى­لى­جايدا قيار مەن قىزاناق ءوسىرۋ بويىنشا «استاناەكوستاندارت» جشس-ءنىڭ قۇرىلىسى جانە     ازىق-ءتۇ­لىك ونىمدەرىن ساقتاۋ جانە تا­سىمالداۋعا قاتىستى «قاز­باس­ونىم» جشس كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قا­تار, جالپى سىيىمدىلىعى 5000 توننا بولاتىن «سپك «Astana» اق-تىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ءما­سەلە قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ءسوزىنىڭ سوڭىندا يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەلباسىنا ەلور­دا­نى قۋات كوزدەرىمەن, گازبەن قام­تا­ماسىز ەتۋ جايىن دا بايانداپ بەردى. اكىمنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇگىندە جەو-3 جاڭا ەنەرگو ور­تالىعىنىڭ قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە ونىڭ بيۋد­جەت قارجىسى ەسەبىنەن ال­عاش­قى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى باس­تال­دى. ونىڭ جىلۋ قازاندى­عى­نىڭ قۋاتى ساعاتىنا 480 گەكا­كا­لو­ريانى قۇرايدى. ال قالانى گاز­بەن قامتاماسىز ەتۋ بارى­سىندا دا ناقتى جۇمىستار قولعا الىنۋدا. بۇعان مىسال رەتىندە اكىم جەو-1-ءدىڭ تولىق كولەمدە گازعا اۋىستىرىلاتىنىن, ال جەو-2 مەن جەو-3-ءتىڭ كومىر جانە گاز ارقىلى جىلۋ وندىرە­تىنىن كەلتىردى. بۇلاردان بولەك اكىم مەملەكەت باسشىسىن قالانى كوگالداندىرۋ بارىسى جايىنان جانە ونى الداعى ۋاقىتتا ءارى قاراي دامىتۋ جونىنەن حاباردار ەتتى. قالا اكىمى يمانعالي تاسما­عام­بەتوۆتىڭ ءسوزى اياقتالعان سوڭ ەلباسى وندا بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا تولىق اقپارات بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. بىراق مەن وندا اي­تىلعان ماسەلەلەر بويىنشا تۇسىنىك بەرۋدى تالاپ ەتپەيمىن, تەك ءوزىمنىڭ جاساعان قورىتىندىلا­رىم­دى ايتا وتىرىپ, ماسەلەلەردى جول-جونەكەي تالقىلايتىن بولا­مىز, دەدى پرەزيدەنت. ەلباسى كەڭەس جۇمىسىن ءوز قورىتىندىلارىن ايتۋمەن جال­عاس­تىردى. 2001 جىلى استانانىڭ بولاشاق دامۋى جونىندەگى سترا­تە­گيالىق جوسپاردى جاساعا­نى­مىز­دا ءبىز 2030 جىلى استانادا 600-800 مىڭ تۇرعىن بولادى دەپ بول­جاعان ەدىك. بىراق وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عانا استانا تۇرعىندارى 700 مىڭ ادامعا جەتىپ وتىر. ءتىپتى ودان دا كوپ دەپ ايتۋعا بولادى. استانا وزىنە ءتان ارحيتەكتۋرالىق بەينەسىن جاساپ بولدى. قالانى دامىتۋ جونىندەگى العاشقى باس جوسپاردا بەلگىلەنگەن شارالاردىڭ ءبارى ىسكە اسى­رىلىپ, قۇرىلىستار اياقتالدى. سونىڭ ىشىندە الەمدىك ارحي­تەك­تۋرانىڭ جادىگەرلەرى بولا الاتىن نىساندار دا بارىن ايتا الامىز. بۇرىن ءبىزدىڭ قالانىڭ بەلگىسى رەتىندە «گەوگرافيا تەلەارناسى» پيراميدانى كورسەتەتىن بولسا, قازىر الەمدە تۇرعىزىلعان ەڭ ۇلكەن شاتىر رەتىندە «حان شاتىردى» كورسەتەتىن بولدى. الداعى ۋاقىتتا دا مەن ءبىزدىڭ ارحيتەكتورلارىمىز الەمدە جوق وسىنداي نىساندار سالۋ جونىندە ۇسىنىستار جاساعانىن قالايمىن. سونىڭ ءبىرى «وقۋشىلار سارايى» بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىن, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلباسى كەلەسى كەزەكتە ءوزىنىڭ كەشەگى كۇنى سول قۇرىلىستى ءوز كوزىمەن كورىپ, ونىڭ ەرەكشەلىگىنە ريزا بولعانىن جەتكىزدى. وندا بالالاردىڭ دەم الۋىنا, بىلىمگە, ونەرگە باۋلىنۋىنا قاجەتتى بار­لىق جاعداي جاسالاتىن بولادى. پرەزيدەنت: «استانانىڭ مارتە­بە­سى دە قوعامىمىزدا بەكىپ بول­دى. بارلىق قازاقستاندىقتار اس­تا­ناعا كەلۋگە, ونىڭ عاجايىپ­تارىن كورۋگە قۇشتار. قالامىز ءتىپتى ەقىۇ ءسامميتى سەكىلدى الەم­دىك شارالاردى وتكىزۋ ورتالى­عى­نا دا اينالىپ كەلەدى. ودان كەيىن ازيادانى دا لايىقتى دارەجەدە وتكىزدىك», دەي كەلىپ, بيىل بولاتىن ۇلكەن شارالاردى اتاپ ءوتتى. وسى­نىڭ ءبارى استانانى تانىمال ءارى بەلگىلى ورتالىققا اينالدىرا ءتۇ­سۋدە. قازىر قالامىز بۇرىنعىدان دا قۇلپىرىپ, جاڭارىپ, تازارىپ كەلەدى. استانالىق ءومىردى قامتا­ما­سىز ەتە الاتىن بىرنەشە ما­ڭىزدى ماسەلەلەر بار. ءبىز جۇيەلى تۇردە ساندى ساپاعا اينالدىرۋ باعىتىن ۇستانۋىمىز كەرەك. ول تۋرالى ءبىز بۇرىننان ايتىپ كەلەمىز, دەگەنمەن, بۇل ماسەلەلەردى ءبىز ەشقاشان دا كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, بۇل – قالانى جى­لۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەلەرى. وتكەن جولعى وسىنداي كە­ڭەستە ايتىلعان ماسەلەلەر ءالى كۇنگە شەشىلمەي, كەلەسى جىلۋ ماۋسىمىنا, وكىنىشكە قاراي, تاعى دا دايىندىقسىز اياق باسقالى تۇرمىز. قوسىمشا قۋات كوزدەرى پايدالانۋعا بەرىلمەيدى, تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ءوسۋى – 130 گك, ونىڭ ۇستىنە بىلتىرعى جەتپەگەن 200 گك-نى قوسساق, بارلىعى 330 گك جىلۋ جەتپەيتىن بولىپ وتىر. ودان ءارى ەلباسى وسى ماسەلەگە جاۋاپ بەرەتىن استانا قالاسى اكى­مىنىڭ ورىنباسارى ۆالەري كرى­لوۆتى ورنىنان تۇرعىزىپ, تۇسىنىك بەرۋىن تالاپ ەتتى. ول ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ايتا كەلىپ, قولدان كەلەتىن بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسا­لىپ جاتقانىن, بىراق قاراجات جەتپەگەندىكتەن, 4 قازاندىق ىسكە قوسىلمايتىنىن ايتتى. سول تورتەۋدىڭ تىم بولماسا 2-ءىن ىسكە قوسۋعا بولا ما دەگەن سۇراققا دا مامان تاعى دا قاراجاتتىڭ جەتپەي, ينفراقۇرىلىمدار دايىن بول­ماعاندىقتان, ونىڭ مۇمكىن ەمەس­تىگىن جەتكىزدى. بۇل ءىس بوي­ىنشا ەلباسى جاسالىپ جاتقان جۇمىستارعا ءوزىنىڭ ريزا ەمەستىگىن ايتىپ, پرەمەر-مينيستر ك.ءما­سى­موۆكە قالا اكىمىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تۇرعىنداردى قىستىگۇنى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قا­جەتتى قاراجاتتى ءبولدىرىپ, جا­سالۋعا ءتيىستى جۇمىستاردىڭ ورىن­دالۋىن ءبىر اپتانىڭ ىشىندە قا­راستىرىپ, شەشۋدى تاپسىردى. قىس­قا دايىندىق جالعىز استا­نانىڭ عانا ەمەس, بارلىق قالالار مەن ايماقتاردىڭ دا كۇن ءتارتى­بىنەن تۇسىرمەيتىن ماسەلەسى بولۋى كەرەك. جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن بارلىق جەو-لار مەن قازان­دىق­تار ەسەپكە الىنسىن. وسىعان وراي پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت جانىنداعى بارلىق ينسپەكتورلار ءتيىستى وبلىستارعا شى­عىپ, وسى جاعدايدى قاداعالايتىن بولسىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ەكىنشىدەن, استاناداعى قۇ­رى­­لىسى ءجۇرىپ جاتقان بارلىق نى­سانداردىڭ ساپاسى باقىلاۋعا الىن­­سىن. ولاردىڭ تۇرمىستىق قو­لايلىلىعى حالىقارالىق ستان­دارتتارعا ساي بولسىن. سونىڭ ىشىندە پاركينگتىڭ بولۋى, ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك, قۋات ۇنەم­دەيتىن تەحنولوگيالاردىڭ بولۋى مىندەت ەتىلسىن. وسى جەردە ەل­باسى قاراعاندى قالاسىنداعى ءبىر فيرمادا ءوزى كورگەن ەلەكتر قۋا­تىن ۇنەمدەۋ, جىلۋمەن تەگىن قامتاماسىز ەتۋ تاجىريبەسى تۋرالى ايتتى. ال ءبىز ءالى كۇنگە ديود لامپالارىن قويۋدى دا قولعا العان جوقپىز, بارلىق اكىمشىلىك عيماراتتاردا, كوشە جارىقتارى­نا وسى لامپانى قولدانۋ كەرەك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. وسى ارادا ەلباسى ساپاسىز قۇرىلىستاردى سىنادى. ساپاسىز ماتەريالدار قولدانعاننىڭ كەسىرىنەن جاپ-جاڭا ۇيلەردىڭ سىرتىن قايتادان جاساۋعا تۋرا كەلەدى. ودان ءارى «نۇرجول» بويىنداعى استانالىق مارتەبەگە مۇلدە ساي ەمەس قۇرىلىستاردى سىنعا الدى. استاناعا كەلگەن قوناقتاردىڭ ءبارى وسى بۋلۆار ارقىلى قالاعا باعا بەرەدى, ال ونىڭ بويىنداعى كەلەڭسىز دۇنيەلەر, ورىنسىز قول­دانىلعان گرانيت تاستارى, سىنعان بورديۋرلەر مەن پليتكالار, كور­كەم­دىك-ەستەتيكالىق تالعامدارعا ساي كەلمەيتىن فيگۋرالار ءسانىن تومەندەتىپ وتىر. مىسالى, اف­ريكانىڭ ەكزوتيكالىق جانۋار­لارى تۇرعان الاڭقاي قازاق ويۋ-ورنەگىمەن كومكەرىلگەن, وسىنىڭ ءوزى مازاقتاۋ ءۇشىن جاسالعان سەكىلدى, دەدى پرەزيدەنت. ال بۋلۆار­دىڭ ورتاسىنا اۆتوكولىك جۋاتىن ورىننىڭ اشىلعانىنا جول بول­سىن. سونىمەن بىرگە, ەسىلدىڭ وڭ بەتىندەگى «جاعالاۋدىڭ» ماسەلە­سى­نە دە توقتالدى. ونىڭ بويىندا بەي-بەرەكەتسىز ساۋدا ورىندارى اشىلعان, جۇرت پروۆينتسيالدى اتتراكتسيوندار اشقان, ەڭ سۇمدىعى جاس بالالار, سابيلەر جۇرەتىن جولدا پروكاتقا ۆەلوسيپەد بەرەتىن قىزمەت اشىلىپتى. سونىمەن ۇلكەن بالالار زۋلاپ ءجۇرىپ جاتا­دى ەكەن, ال بوبەكتەردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن ەشكىم دە ويلاماعان. سونداي-اق داعدارىسقا بايلا­نىستى قۇرىلىس ماتەريالدارى­نىڭ ارزانداعانىنا قاراماستان, جاڭا قۇرىلىستاردىڭ جوباسى قالايشا قاتتى قىمباتتاعان, دەپ مىسال ءۇشىن ونكولوگيالىق ديس­پان­سەردىڭ قۇرىلىسى 2008 جىلى 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,6 ەسە قىمباتتاعانىن ايتتى. وسى­عان قالاي جول بەرۋگە بولادى؟ وعان جاۋاپ رەتىندە نىساننىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ال­دىن الا جاسالماي, جاڭادان جا­سالۋى سەبەپتى قۇرىلىستىڭ قۇنى قىمباتتاپ كەتكەندىگى ايتىلدى. وسى ماسەلەلەردىڭ بارىنە باي­لانىستى پرەزيدەنت ەسىل اۋدانى­نىڭ اكىمى قايرات جاڭابەرگەنوۆ پەن قالا ارحتيتەكتورى سارسەن­بەك جۇنىسوۆتەن تۇسىنىك الدى. ءسوزىن قورىتا كەلە ەلباسى ال­داعى ۋاقىتتا بارلىق ءجۇرىپ جات­قان قۇرىلىستاردىڭ ساپاسى با­قىلاۋعا الىنسىن, دەپ قاتاڭ تاپسىرما بەردى. ۇشىنشىدەن, مەن قالانىڭ ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋ ماسەلەسىنە توقتالامىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسى ماسەلە بويىنشا بەرىلگەن مەنىڭ تاپ­سىر­مالارىم ورىندالماعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىن. ال بۇل ءىستى ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن قاراجات جەتكىلىكتى بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, استانانىڭ ونە-بويىن قورشاي ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى قۇرىلعان جوق, كوممۋنالدىق رىنوكتار اشىل­ما­دى. بازارلاردى دەلدالداردان تازارتىپ, باعانى تۇسىرۋگە ىقپال ەتۋ كەرەك دەگەن ەدىم, ول دا ورىندالمادى. وسىلاي دەي كەلىپ ەلباسى تۇسىنىك بەرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.ما­مىتبەكوۆ, اقمولا وبلىسىنىڭ اكى­مى س.دياچەنكونى ورىندارى­نان تۇرعىزدى. ولاردىڭ ايتقان ۋاجدەرىن تىڭداي وتىرىپ, پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارى ءو.شوكەەۆكە وسى ماسە­لەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن تا­بۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ اۋىزعا العان ءتور­تىنشى ماسەلەسى «بيزنەستىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ار­نال­عان جول كارتاسى» تۋرالى بول­دى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسى بيزنەستى قولداۋدا باسقالارعا ۇلگى بولۋى كەرەك ەدى. ءىس جۇزىندە ولاي بولماي وتىر. جاڭا كاسىپورىنداردى تىركەۋ ءۇشىن تاپسىرىلاتىن قۇجاتتار 30-40 كۇن بويى قارالادى ەكەن, ودان بانكتەن نەسيە الۋ ءۇشىن تاعى دا كوپ كۇن تەكسەرىلەدى. وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ كەسىرىنەن بيزنەستى دامىتۋعا بولىنگەن نە­سيەنىڭ 55 پايىزى عانا يگەرىلگەن. ال شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ 30 پايى­زى عانا بەرىلگەن. كاسىپكەرلىك دامىماعان سوڭ سالىق ءتۇسۋ دە ازاياتىنى بەلگىلى. استانا قالاسى ءوز شىعىندارىنىڭ 70 پايىزىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ترانسفەرتتەرمەن جابادى. ءسويتىپ تۇرىپ جينالماعان سالىعى 15 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ وتىر, دەدى ەل­باسى. وسى ماسەلە جونىندە تۇسىنىك بەرگەن استانا قالاسى سالىق كوميتەتىنىڭ باستىعى مەن قارجى ءمينيسترى «نەدويمكانىڭ» نەگىزىنەن جالعان كاسىپورىن­دار­دىڭ كەسىرىنەن بولىپ وتىرعانىن ايتتى. تەك وسىندايلاردىڭ ۇلەسى­نىڭ ءوزى 57 پايىز. جالپى ءتۇسىم ارتىعىمەن ورىندالدى, دەدى ولار. پرەزيدەنت ولاردىڭ تۇسىنىكتە­مە­سى­نە قاناعاتتانباعانىن ءبىلدىردى. مەن سالىق تولەمەگەندەردىڭ ءتىزىمىن قاراپ وتىرىپ, ونىڭ ارا­سىندا قاراجاتتىق جاعدايى وتە جاقسى ادامداردى دا كوردىم. سىزدەر ولاردان ءتيىستى سالىقتى الا الماي وتىرسىزدار, وندايلاردىڭ ەسىمدەرىن نەگە باسپاسوزدە جاريا­لامايسىزدار. مەن قالىپتاسقان جاعدايدى شۇعىل تۇزەۋدى تالاپ ەتەمىن, دەدى پرەزيدەنت. ودان ءارى ەلباسى استانانىڭ قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ جو­عارى دەڭگەيدە بولۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە اەرو­تاسىمال جۇمىسىنىڭ قاناعات­تان­عى­سىزدىعىن اۋىزعا الدى. ماسە­لەن, دەدى مەملەكەت باسشىسى, 2009 جىلى «ەير استانا» اۆيا­كومپانياسىنىڭ ءاربىر 8-ءشى, 2010 جىلى ءاربىر 6-شى رەيسى كەشىكتىرىلگەن. بۇل حالىقتىڭ نارا­زى­لىعىن تۋدىرۋدا. دەمەك, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى جاعدايدى شۇعىل دۇرىستاۋى ءتيىس. ەلباسى دەمالۋ ءۇشىن سا­لىن­عان قالاداعى بارلىق نىساندار ارقا­شاندا اشىق بولىپ, كەلگەن حا­لىق­قا قىزمەت كورسەتىپ تۇرۋ­لارى كەرەكتىگىن ايتتى. بىزدەگى دەمالىس جانە مادەنيەت ورىن­دارى جۇمىس كۇندەرى عانا ىستەپ, دەمالىس كۇن­دەرى جابىق تۇرادى ەكەن. بۇل – دۇرىس ەمەس. امەريكادا جازعى كانيكۋل كەزىندە ءتىپتى مەكتەپتەر دە بوس تۇرماي, بالا­لارعا دەمالىس ۇي­ىمداستىرادى. وسى تاجىريبەنى ءبىز دە ۇيرەن­گەنىمىز دۇرىس. مادەنيەت ءمينيسترى مەن قالا اكىمىنىڭ ورىن­باسارى ايتىلعان ەسكەرتپەلەردەن قورىتىندى شىعارىپ, دەمالى­تاردى ۇيىمداستىرۋدى تيىمدىرەك جۇرگىزۋگە ۋادە بەردى. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ قالانىڭ الەۋ­مەتتىك-مادەني نىساندارىن ءبىر جەر­دەن باسقاراتىن وپەراتور – حولدينگ اشۋ كەرەكتىگى تۋرالى بەرىلگەن تاپسىرماسىنىڭ دا ورىندالاتىنى ايتىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ودان ءارى استانانىڭ قىزمەت كورسەتۋ ورىن­دارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, بۇل ىستە ينتەرنەتتى كەڭىنەن قولدانۋ جانە ونىڭ باسقا وڭىرلەرگە ۇلگى بو­لۋى قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلە كوتەر­دى. استانا قوقىستارىن ءوڭ­دەي­تىن زاۋىتتىڭ سالىنۋى تۋرالى دا اقپارات بەرۋدى تالاپ ەتىپ, بۇل كاسىپورىننىڭ 80 پايىزى دايىن ەكەندىگىن, ول تولىعىمەن 15 قىر­كۇيەكتە ىسكە قوسىلاتىنىن ەستىدى. زاۋىتتىڭ جىلدىق قۋاتى 250 مىڭ توننا قوقىستى وڭدەۋگە جەتەدى ەكەن. استانانى قورشاي ەگىلىپ جاتقان جاسىل بەلدەۋدىڭ بارىسى تۋرالى دا ايتىلىپ, وسى ىسپەن اينالىساتىن قىز­مەتتىڭ باسشىسى اقپارات بەردى. ەل­باسى وسى ارادا قالانى قورشاي ەگىلگەن 55 مىڭ گەكتار ورماننىڭ ار­قاسىندا قالانىڭ اۋاسى تۇزەلىپ كەلە جاتقانىن, شاڭنىڭ ازايعانىن ايتتى. سونداي-اق ەلباسى مىسال كەلتىرە وتىرىپ, قالاداعى جارناما­لاردىڭ الا-قۇلالىعىن, كەيدە ءمۇل­دە ورىنسىز دۇنيەلەردىڭ دە جازى­لا­تىنىن سىنادى. سوڭىندا قالا كولىگىنىڭ قوزعالىسى پروبلەمالارى كوتەرىلدى. اۆتوموبيلدەردى قويۋ ماسەلەسىنىڭ ۇلكەن پروبلەما تۋدى­رىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلىپ, نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى ءتيىستى قىز­مەتتەردى وسى ماسەلەنى شەشۋگە كوڭىل اۋدارۋىن تالاپ ەتتى. وتىرىستى قورىتىندىلاعان سوزىندە پرەزيدەنت كوپ جۇمىستار ىستەلىنىپ جاتقانىن, بىراق اي­تىل­عان سىندار مەن ەسكەرتپەلەردەن ءتيىستى قورىتىندىلار شى­عا­رى­لۋى قاجەت­تىگىن اتاپ كورسەتتى. كەڭەستىڭ سوڭىندا پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ پەن قالا اكىمى ي.تاسماعامبەتوۆ پرەزي­دەنت­تىڭ تاپ­سىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىنداي­تىن­دىقتارى تۋرالى ۋادە بەردى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, جاقسىباي سامرات.