27 مامىر، 2011

جاپىراعى قامقا، توپىراعى تورقا

494 رەت كورسەتىلدى
تالعار اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسى وركەندەپ، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارىپ كەلەدى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءار كۇنى جان جادىراتقان جاقسىلىق­تار­مەن جالعاسقان. مەرەيلى جيىرما جىلدىعىمىز تويلانعالى وتىرعان تۇستا وركەنيەتكە بەتتەگەن مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي-قوعامدىق ءومىرى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى قارىشتاپ العا باسۋدا. وسى باعىتتا جەتىسۋ جەرى جۇر­ت­شى­لى­عىنىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى دەسەك، ىلە الاتاۋىنىڭ باۋ­رايىن مەكەندەگەن تالعار اۋدانىنىڭ دا وزىندىك ورنى، اي­شىق­تى قولتاڭباسى انىق اڭعارىلاتىنى اقيقات. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جول­داۋ­ىن­­دا مەرەيلى مەرەكەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا باي­لا­نىستى اتقارىلاتىن شارالاردىڭ قاتارى اتاپ كورسەتىلىپ، ىرگەلى ىستەردىڭ بايىپ­تى باع­دار­لامالارى ايقىندالعان بولاتىن. مىنە، وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا جۇمىلعان تالعار­لىق­تاردىڭ بۇگىنگى ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋ ماق­سا­تىندا جولعا شىقتىق. جول ازابىنىڭ قيىن­دىعىن كورىپ جۇرسەم دە، تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن، جاپىراعى قامقا، توپىراعى تورقا، ساف اۋاسى جان-سارايىڭدى اشاتىن، تاماشا مە­كەن­دەگى ىرگەلى ىستەرمەن تانىسۋ بارىسىندا ءبارى دە ۇمىتىلعانداي. قاي كەزدە ايتىلعانى بەلگىسىز، مۇنداعى اقجارقىن، كەڭپەيىل جۇرت­شى­لىققا بەرىلگەن «تارىقساڭ تالعارعا بار» دەگەن ءتامسىل دە تەگىن ەمەس. قالانىڭ ءوزى كو­رىكتى الاتاۋعا يەك ارتىپ، تاياق تاستام جەردە جا­سىل جەلەك جامىلىپ كەڭىنەن سوزىلىپ جا­تىر. كاۋسار اۋاسى دەرتكە داۋا، جانعا شيپا ەكەنىن دە مۇنداعىلار ەرەكشە ماقتانىشپەن جەتكىزەدى. وسى بايلىقتى پايدالانعان تۇزدى­باس­تاۋ ەلدى مەكەنىندەگى كۇرە جولدىڭ بويىنا بىرنەشە كيىز ءۇي تىگىپ، قىمىزحانا جۇمىسىن جول­عا قويعان كاسىپكەر رايا قۇرمانباەۆانىڭ باستاماسىنا قىزىعاسىڭ. سالاماتتى ءومىر سال­تىن قالىپتاستىرعان ول بىرنەشە ادامعا جۇ­مىس ورنىن اشىپتى. وسىلايشا جول جونەكەي كوڭىل قىزىقتىرعان جايلار جالعاسا بەردى. اۋداننىڭ ىرگەسى 1928 جىلى قالانىپتى. جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ ءبىر بولشەگى تالعار اۋدانى 1935 جىلى 15 مامىردا ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ، ىلە اۋدانى دەپ اتالعان ەكەن. اۋدان ور­تالىعى تالعار قالاسى بولىپ، اۋدان كولەمى ءبۇ­گىنگى ىلە مەن تالعار اۋداندارىن قامتىعان. كەيىننەن 1963 جىلى وعان ەڭبەكشىقازاق اۋدانى قوسىلىپ، ورتالىعى ەسىك قالاسىنا كوشىرى­لىپ­تى. ءۇش جىلدان سوڭ، 1966 جىلى ىلە اۋدانى قاي­تا ءوز الدىنا ءبولىنىپ، اۋدان ورتالىعى قاي­تا­دان تالعار قالاسىنا كوشىرىلگەن. اراداعى ءۇش جىلدان سوڭ 1969 جىلى 14 مامىردا تال­عار اۋدانى جەكە اۋدان بولىپ بولىنگەنى دە ونىڭ تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەدى. اۋدان­نىڭ جەر كولەمى 3،8 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇگىندە حالىق سانى 160 مىڭنان اسادى. الماتى قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان­دىق­تان سوڭعى جىلدارى مۇندا قونىس اۋدارۋ­شىلار قاتارى ۇزدىكسىز ءوسۋ ۇستىندە. اۋدان قۇرامىنا 61 ەلدى مەكەن، 11 اۋىلدىق وكرۋگ پەن 1 قالالىق اكىمدىك كىرەدى. شاڭىراعى بيىك، كەرەگەسى كەڭ ايماقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ۋاقىتپەن ۇندەسە جاراسىم تاپقان. تالعارلىقتار قاي كەزدە دە تىڭ تابىسىمەن تانىلىپ، 30-دان اسا ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى قويان-قولتىق تىرشىلىك كەشۋدە. سۇتتەي ۇيىعان ۇيعىر، تۇرىك، گرەك، سلاۆيان، تاتار ەتنو-مادەني ور­تالىقتارى اۋداننىڭ قوعامدىق-مادەني ءومى­­رى­نە بەلسەنە ارالاسىپ، دوستىقتىڭ تۋىن جەل­بىرەتىپ وتىر. قاسيەتتى جەردەن ەلگە تانى­مال كوپتەگەن تۇلعالار شىققانىن اۋدان اكىمى تالعات ومىراليەۆ ماقتانىشپەن اڭگىمەلەدى. – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا اۋدان حالقى جۇمىلا كىرىسكەن، دەپ باستادى اڭگىمەسىن تالعات ابەن ۇلى. جەتىس­تىك­تىڭ ءوزى ەكونوميكاعا تاۋەلدى، ءارى وعان باعى­نىش­تى عوي. وسى تۇرعىدان العاندا وتكەن جىل تابىستى قورىتىندىلانىپ، بيۋدجەتكە 5 ملرد. 859 ملن. تەڭگە قارجى ءتۇسىپ، بولجام 111،2 پايىزعا ورىن­دالدى. اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىن­داعى كىرىس 1 ملرد. 632 ملن. تەڭگەنى قۇرادى.  نەگىزگى سالا – اۋىل شارۋاشىلىعى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا اۋىلدى وركەندەتۋدىڭ باستى فاكتورى – اگروونەركاسىپ كەشەنىن سەرپىندى دامىتۋ مەن ەكونوميكانى نارىق زاڭدى­لى­عىمەن ىلگەرىلەتۋگە باسىمدىق بەرىلۋدە.­ اگ­رو­ونەركاسىپتىك كەشەندە 4495 اۋىلشارۋا­شى­لىق قۇرىلىمى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگى بايىپ­تى باعدارلاماعا ساي جۇمىستارىن جۇيەلەگەن وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر مەن شارۋا قوجا­لىق­تارى ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋ مەن با­عا­نى تۇراقتاندىرۋعا كىرىسكەن. سونىڭ ىشىندە 38،272 شارشى مەتر القاپتاعى 71 جىلى­جاي­دىڭ 35-ءى ىسكە قوسىلىپ، وتكەن جىلى 480 مىڭ كيلوگرامم ءونىم تۇتىنۋشى يگىلىگىنە اينالدى. قالعاندارىنىڭ قۇرىلىسى جەدەل جۇرگىزىلۋدە، دەگەن باسشى كۇز ايلارىندا وتەتىن جارمەڭ­كە­دە حالىققا قىستىق ازىق-ت ۇلىگىن مولىنان قام­داۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلاتى­نىن جەتكىزدى.  ۇستىمىزدەگى جىلى وسى سالاداعى ءونىم كولەمىن 19 ملرد. 917 ملن. تەڭگەگە جەت­كىزىپ، ونى وڭدەۋدى 3،480 ملرد. تەڭگەگە ارت­تىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. تۇزدىباستاۋ اۋىلىندا وتكەن جىلى 4،0 مىڭ توننالىق «سۇلتان» سە­رىك­تەستىگىنىڭ كوكونىس ساقتاۋ قويماسى پايدا­لا­نى­لۋعا بەرىلدى. بەلبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىندە جىلىنا 2 توننا ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەتىن «داۋلەت» شارۋا قوجالىعىنىڭ جۇمىسى دا اي­تۋ­عا تۇرارلىق. بيىل «بايسەركە اگرو» سەرىكتەستىگى جىلىنا 1250 توننا ەت وڭدەيتىن كوم­بيناتتى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاۋدا. «الماتى» اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن وندىرىستىك كووپەراتيۆ رەسپۋبليكاعا تانىمال ىرگەلى شارۋا­شى­لىقتار قاتارىندا. سەكسەن جىلدىق تاريحى بار وندىرىستىك كووپەراتيۆ استىق، مايبۇرشاق، كوكونىس، كارتوپ، ەت، ءسۇت ونىمدەرىمەن ءوزىمىزدى عانا ەمەس، الماتى قالاسىنىڭ حالقىن دا تۇ­راق­تى قامتاماسىز ەتۋدە. سونداي-اق، «بايسەركە اگرو»، «ايرشير» سەرىكتەستەرىنىڭ ەكونومي­كاسى جىل وتكەن سايىن نىعايا تۇسۋدە. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باستى مىندەت ەكەنى داۋسىز. ەلباسى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ناقتى قامقورلىق جاساۋدا. وتكەن جىلى وسى سالادان عانا بيۋدجەت قورجىنىنا 613،3 ملن. تەڭگە قارجى ءتۇستى. كاسىبىن اشىپ، جاڭاشىل كوزقاراسپەن تا­نىل­عاندارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋدە. بيىلدىڭ وزىندە جاڭادان 39 نىسان ىسكە قو­سى­لىپ، 400 ادام جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قام­تىلدى. جالپى، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا 24000 ادام ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تاپقان. 2010 جىلى وندىرگەن ءونىم مەن قىزمەت كولەمى 10 ملرد. 106 ملن. تەڭگەنى قۇراسا، ءۇستى­مىز­دەگى جىلى بۇل كورسەتكىشتى ودان دا ارتتىرا ءتۇسۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى ورايدا اۋدان ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان «تاس-قۇم»، «تالعارسپيرت» اكتسيونەرلىك قوعامدارى، «بارون»، «ينتەلسەرۆيس» سەرىكتەستىكتەرى بيۋدجەتتى تولتىرۋىمەن قاتار، جەرلەستەرىمىزدى جۇمىسپەن قامتىپ، ىرگەلەرىن كەڭەيتۋدە. تاعى ءبىر جاڭالىعىمىز، بيىل «اميران» قا­زاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ زاۋىتى» ىسكە قوسىلىپ، دارۋمەندەرگە باي بالالار تاعام­دارىن ءوندىرۋدى قولعا الدى. بۇل ەل ەرتەڭى – سابيلەرگە جاسالعان ەرەكشە قامقورلىق ەكەنىن ايتقان ءلازىم. ەلباسى وسى ءوندىرىستىڭ اشىلۋىن تەلەكوپىر ارقىلى قابىلداعانىن بىلەسىزدەر. بۇل دا ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. الاتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى جاڭاتاس سايىندا «عۇندار» تۋريستىك بازاسىن اشۋ جوسپارلانىپ، جەر تەلىمى ءبولىندى. مۇندا تۋريستەر حالقى­مىز­دىڭ باي سالت-ءداستۇرىنىڭ جيىنتىعىن اي­شىقتايتىن ەتنو-مادەني اۋىلداعى شارالاردى تاماشالايتىن كەز جاقىن ەكەنىن دە وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى ماڭىزدى مىندەت – وزىق ينفرا­قۇ­رى­لىمدى قامتاماسىز ەتۋ، حالىقتىڭ الەۋمەت­تىك جاعدايىن كوتەرۋ. وسى ورەلى ماقساتتار قاتارىنداعى اۋىز سۋ، جول، جارىق ماسەلەلەرى بىرتىندەپ شەشىمىن تابۋدا. ارينە، بۇل تۇرعىدا ءالى دە حالىقتى الاڭداتاتىن ءتۇيىندى جايلار­دىڭ بار ەكەنىن دە جاسىرمايمىن، دەدى اۋدان باسشىسى ەلدى مەكەن حالقىنىڭ كەيبىر سۇرا­نى­سى شەشىمىن تاباتىن تۇستارعا توقتالىپ. ءبىر كەز­دەرى حالىقتى مەكتەپ، ەمحانا مەن اۋرۋ­حانانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تولعاندىراتىن ەدى. بۇگىندە بۇل تۇيتكىل شەشىلدى دەۋگە بولادى. حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە جەتە كوڭىل ءبولىنىپ، ۇكىمەت تاراپى­نان دا كوپتەگەن اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الى­نىپ جاتقانى بەلگىلى. رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن تالعار اۋداندىق توپتىق سۋ جۇيەسىن سا­لۋعا 530،4 ملن. تەڭگە قاراجات بولىنسە، «ناز» سەرىكتەستىگى ونى ساپالى جۇرگىزىپ جاتىر. تۇزدىباستاۋ اۋىلىنداعى «ارمان»، جانە «بەل­اعاش» شاعىن اۋداندارىن سۋمەن قامتاما­سىز ەتۋدە 134،337 مىڭ تەڭگە يگەرىلىپ، 7،5 شا­قىرىم سۋ قۇبىرى مەن 2 سۋ سوراتىن قوندىرعى ىسكە قوسىلدى. ال، ەركىن اۋىلىنداعى كوشەلەر مەن جيەكجولداردى جوندەۋگە جانە ارىق جۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋگە 48 ملن. 338 مىڭ تەڭگە بولىنگەن ەدى. بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قىزىل-قايرات، المالىق، امانكەلدى اۋىلدارى سۋ جۇيەلەرىنىڭ جوبالىق-سمە­تالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋ جوسپارلانعان. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن تالعار قالاسىنىڭ، قى­زىلتۋ، جاڭالىق، رىسقۇلوۆ، نۇرا اۋىل­دا­رى­نىڭ سۋ جۇيەسى قۇرىلىسى مەن بەساعاش اۋى­لى­نىڭ كارىز جۇيەسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جات­تارىن دايارلاۋعا قوماقتى قارجى ءبولىندى. جول ماسەلەسى دە شەشىمىن تاباتىن كۇن الىس ەمەس. «جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا وڭ­تايلى ىستەر ورىندالىپ، جولدار رەتكە كەلتىرىلدى، كوشەلەرگە جارىق ءتۇسىرىلدى. ينۆەستيتسيا يگى­لىگىنە تالعارلىقتار دا كەنەلىپ وتىر. اۋدانعا 2010 جىلى 41835،2 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ناتيجەسىندە، 89،2 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ، الەۋمەتتىك سالا ماماندارى قۋانىشقا كەنەلدى. ماسەلەن، رەس­پۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 105 ملن. تەڭگە قار­جى ءبولىنىپ، 19 پاتەرلىك نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي پاي­دالانۋعا بەرىلگەنى دە وسى يگىلىكتى ءىستىڭ جالعاسى. ۇستىمىزدەگى جىلى اۋدان ەكونوميكاسىنا 43 ملرد. 717 ملن. تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانعان. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 6069 ملن. تەڭگە قوسىمشا قارجى تارتىلىپ، سول ارقىلى 132،2 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. ەلباسىنىڭ بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا الداعى ون­جىلدىقتاعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋ، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ قورعالۋ­ىن نىعايتۋ قاجەتتىگى ايتىلعانى بەلگىلى. الەۋ­مەتتىك سالانى نىعايتۋ باعىتىندا دا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. قازىرگى كەزدە 400 ورىندىق قازاق-تۇرىك ليتسەيىنىڭ قۇرىلىسى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. قالا­نىڭ سولتۇستىگىندەگى ءۇش قاباتتى ءبىلىم شاڭى­را­عىنا تۇركيا 6،5 ملن. دوللار ينۆەستيتسيا سا­لىپ وتىر. «تۇرارستروي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ليتسەيدى 1 قىركۇيەككە دەيىن پايدالانۋعا بەرۋدى كوزدەپ وتىر. مۇندا ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى مەڭگەرەتىن دارىندى بالالار مەن الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسى­لا­رىنىڭ بالالارى وقيتىن بولادى. وسى ماق­ساتتا 43 ورتا، نەگىزگى جانە باستاۋىش ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر، وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى­لان­دىرىلاتىن ينتەرنات، №15 مەكتەپ-ينتەر­نا­تى، 2 وقۋ-وندىرىستىك كومبيناتى، 3 مەكتەپتەن تىس مەكەمە، 5 بالاباقشا، 2 مۋزىكا مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. تالعار قالاسىندا 4 جەكەمەنشىك، گۇلدالا اۋىلىندا 1 مەملەكەتتىك بالا­باق­شا اشىلدى. سونىمەن قاتار، قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ­تىڭ قورىنان 3 ملرد. 500 ملن. تەڭگە قارجى ءبو­لىنىپ، 240 ورىندىق «ارىستان» اسكەري ار­نايى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ليتسەيى اشىل­دى. قازىر ونىڭ العاشقى 80 تۇلەگى ءوز وقۋلارىن جالعاستىرۋدا. كەڭدالا اۋىلىندا 240 ورىن­دىق، اقتاس اۋىلىندا 180 ورىندىق مەكتەپتەر سا­لىنادى. كەلەسى جىلى تۇزدىباستاۋ اۋى­لىن­دا 900 ورىندىق مەكتەپ پەن «بالاپان» باعدار­لا­ماسى بويىنشا تالعار قالاسىندا 320 ورىن­دىق بالاباقشانىڭ قۇرىلىستارى باستالادى. «باستى بايلىق – دەنساۋلىق» دەمەكشى، ەل­با­سىنىڭ «100 مەكتەپ، 100 اۋرۋحانا» باعدار­لا­ماسى اياسىندا تالعار قالاسىندا زامان تالا­بىنا ساي جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىق­تال­عان 150 توسەكتىك اۋداندىق اۋرۋحانا سالىنۋدا. اماندىق بولسا بيىل اشىلادى. قايرات جانە ەڭبەكشى اۋىلدارىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ قو­سىندارى سالىنسا، ۇستىمىزدەگى جىلى قاراتوعان اۋىلىندا ءبىر اۋىسىمدا 10 ادامدى قا­بىل­دايتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ قوسىنى، گۇلدالا اۋىلىندا دارىگەرلىك امبۋلاتوريا سالۋ كەزەگى كۇتىپ تۇر. وعان قوسا تالعار قالاسىنداعى پسي­حونەۆرولوگيالىق ينتەرنات ءۇيىنىڭ اكىمشىلىك عيماراتىن سالۋعا دا قارجى قاراستىرىلۋدا، دەگەن اۋدان اكىمىنە جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ مەن الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىنە توقتالۋىن وتىنگەن ەدىك. سۇراعىڭىز ورىندى، ەڭبەك ەتىپ، تەر توك­كەن­دە عانا تىرشىلىكتىڭ ءمانى بولادى. وسى ورايدا دا جۇمىس جۇيەلەنگەن. ماسەلەن، حالىققا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ سالاسىندا «جول كار­تاسىمەن» 455 ادامعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسە­بىنەن 6،6 ملن. تەڭگەگە مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتىلدى. 712 وتباسىنا 10،8 ملن. تەڭگەگە تۇرمىستىق جاردەماقى، 18 جاسقا دەيىنگى 2265 بالاعا 31،5 ملن. تەڭگەگە مەم­لەكەتتىك جاردەماقى تولەندى. مۇگەدەك بالا­لاردى ۇيلەرىندە تاربيەلەيتىن جانە وقى­تا­تىن 98 وتباسىنا 1،9 ملن. تەڭگەگە وسىنداي قولداۋ كورسەتىلىپ، 109 سوعىس ارداگەرىنە كوم­مۋنالدىق جەڭىلدىك رەتىندە 3،1 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبە­رىن­دە حالىق ەڭبەكپەن قامتىلىپ، جۇمىس­سىز­دىق ازايدى. اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ءبولى­مىنە 1388 ادامنان جۇمىسقا ورنالاستىرۋ تۋ­را­لى ءوتىنىش ءتۇسىپ، ونىڭ 1313-ءى جۇمىسقا ور­نا­لاستىرىلدى. جانە 559 جۇمىسسىز 14 ءارتۇرلى قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلىپ، 391 جۇمىس­سىز كاسىبي دايارلىققا، 91 ادام الەۋمەتتىك جۇ­مىس ورىندارىنا جىبەرىلدى. وسىلايشا 1305 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بيىل جاڭا ءون­دىرىس ورىندارىن كەڭەيتۋ جانە جاڭا تسەحتار مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىن اشۋ ارقىلى 1300 جۇمىس ورنى ۇيىمداستىرىلادى. ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالالارىنا 1320 ادام جۇمىسقا تۇرعىزىلىپ، 500 جۇمىسسىز قوعام­دىق جۇمىستارعا جىبەرىلەدى. الەۋمەتتىك جۇمىس پەن كاسىبي وقۋعا جانە قايتا دايارلىققا 295 ادام جىبەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان. اۋداننىڭ مادەني ومىرىندە دە ەلەۋلى وزگە­رىس­تەر بار. ءوزىڭىز كورگەندەي، باتىر قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنا حالىقتىڭ قولداۋى­مەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلسا، اۋعان سوعى­سىنا قاتىسىپ، مەرت بولعاندارعا دا بەلگىتاس قويىلدى. مۇنىڭ ءوزى جاستاردى ەلجاندىلىققا تاربيەلەۋدەگى قۇندىلىقتار. وڭتايلاندىرۋ كە­زىندە كوپتەگەن مادەنيەت وشاقتارى جەكە ادام­داردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن بولاتىن. سو­عان قاراماستان حالىقتىڭ قۇزىرىندا قالعان تۇزدىباستاۋ مادەنيەت ءۇيى ۇزاق جىل بوس تۇردى. بەرتىن كەلە ونىڭ جىلۋ جۇيەسى رەتكە كەلتىرىلىپ، ونەر ورداسى جانداندى. سونداي-اق، قىزىل-قايرات اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيى حالىققا قايتارىلدى. نۇرا اۋىلىنداعى تالاي جىل قاڭىراپ بوس تۇرعان مادەنيەت ۇيىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بارلىعى 134،0 ملن. تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ، كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. وندا نەبىر اۋىل ونەرپازدارى ونەر كورسەتىپ، كوپشىلىكتىڭ كوزايىمى بولىپ ءجۇر. اۋدانىمىزدىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگان­دا­رى قىلمىسپەن كۇرەس جانە قوعامدىق ءتار­تىپتى ساقتاۋ ىسىندە تەرىس ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ، قۇقىقتىق وقۋدىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ، قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بايلانىستى كۇ­شەي­تۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قويىپ كەلەدى. ءۇستى­مىزدەگى جىلى وبلىس اكىمى اۋداننىڭ ىشكى ىستەر باسقارماسىنا 17 اۆتوكولىك بەرگەن ەدى. بىرلەسكەن ءىس-قيمىل مەن الدىن-الۋ شارالارىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى اۋداندا قىلمىس سانى قىسقاردى. الدا تالاي اتقارىلاتىن اۋقىمدى ىستەر بار. ونىڭ نەگىزگىسى بيىلعى جولداۋدا ايتىل­عان الداعى ونجىلدىقتىڭ باعدارلاماسى. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگە­رى­مىزدى اياماي ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن، بەرەكە-بىرلىگىمىز­دىڭ نىعاياتىنى داۋسىز دەدى، اۋدان اكىمى تالعات ابەن ۇلى ايماقتاعى قولعا الىنعان ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرىپ.  بىز دە اۋدانداعى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان حالىقتىڭ ىنتا-ىقىلاسىنا ريزا بولدىق. دەسەك تە، شاھارداعى جول جوندەۋ، كوركەيتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ءالى دە جۇيەلى جۇمىستى تالاپ ەتەتىنىن اڭعاردىق. كۇمىسجان بايجان.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار